III SA/Gl 416/08

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług wskutek wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym wpis sądowy od skargi p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy Prawomocnym postanowieniem z dnia 10 października 2008 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach odmówił A. D. przyznanie prawa pomocy wskutek wniosku obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. W następstwie tego orzeczenia ponownie wezwano skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie [...] zł. Stosowny odpis zarządzenia doręczono stronie skarżącej w dniu [...] r. W dniu [...] r. (data nadania w urzędzie pocztowym) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wpłynął kompletny druk urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym A. i A. D. zwrócili się o przyznanie prawa pomocy. Uzasadniając wniosek podkreślili, że nie posiadają majątku pozwalającego na uiszczenie wpisu w tak znacznych wysokościach. W uzasadnieniu wniosku odnotowali jeszcze, że ich "poprzedni wniosek nie został rozpoznany merytorycznie, więc brak jest przeszkód aby przy ponownym wezwaniu do uiszczenia wpisu został on złożony, tym bardziej, iż zmianie uległa sytuacja majątkowa [ich] rodziny – zmniejszyły się dochody syna i synowej." Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartego w druku PPF, wynika, że wnioskujący pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z synem i jego żoną, córką i wnuczką. Wnioskujący oświadczyli, iż posiadają nieruchomość rolną o pow. [...] ha oraz udział w nieruchomości, o którą "toczy się spór". Łączny dochód gospodarstwa domowego, w którym pozostają skarżący oszacowano na kwotę [...] zł. Pismem z dnia [...] r. referendarz sądowy wezwał A. D. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy – w terminie 7 dni - przez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenie dokumentów źródłowych, w szczególności: 1) "wykazanie za pomocą kserokopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym gaz, energia elektr., telefon, nakaz płatniczy podatku od nieruchomości itp.) jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, 2) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, tj. M. D., P. D. i R. D. – należy w tym celu nadesłać przede wszystkim ostatni "odcinek" [...] otrzymywanej przez żonę skarżącego, a nadto zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich trzech miesięcy (w kwotach netto z adnotacją o sposobie przekazania tych środków na rzecz ww. osób, tj. za pomocą wypłaty gotówkowej, przelewu, inne), 3) nadesłanie kopii zeznania podatkowego za rok [...] złożonego przez skarżącego oraz inne osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym, a jeśli zeznania te nie były jeszcze złożone – za rok [...]. W przypadku, gdyby którekolwiek z tych zeznań nie zostało złożone, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie właściwego organu podatkowego, 4) przedłożenie wyciągów i wykazów z rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nimi w gospodarstwie domowym, w tym rachunków oszczędnościowo-rozliczeniowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie ich likwidacji po dniu [...] r. – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku, 5) złożenie wyjaśnień dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez M. D., P. D. i R. D. Wyjaśnienia te powinny być wsparte stosowną dokumentacją: w przypadku zawieszenia lub wykreślenia tej działalności z ewidencji – zaświadczeniem potwierdzającym ten fakt oraz odpisem ostatnio sporządzonej ewidencji środków trwałych (należy wówczas wyjaśnić dalsze losy środków trwałych, które zostały w niej wymienione), w razie kontynuowania działalności – zaświadczeniem o treści wpisu w ewidencji gospodarczej oraz odpisami: deklaracji na podatek od towarów i usług składanych w okresie ostatnich sześciu miesięcy, ewidencji środków trwałych posiadanych w ramach działalności gospodarczej oraz prowadzonych w związku z nią ksiąg rachunkowych lub podatkowej księgi przychodów i rozchodów za wskazany wyżej okres; w tych ramach należy nadto nadesłać wyciągi z rachunków bankowych prowadzonych dla obsługi działalności gospodarczych (za okres ostatnich sześciu miesięcy), 6) przedstawienie dokumentów dotyczących nieruchomości posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, tj. odpisów ksiąg wieczystych oraz ostatniej informacji o nieruchomościach i obiektach budowlanych złożonej na potrzeby podatku od nieruchomości; w tych ramach należy m.in. wyjaśnić kwestię majątku oznaczonego w druku PPF jako "udział w nieruchomości – toczy się spór". W tych ramach należy wskazać rodzaj i wielkość tej nieruchomości oraz charakter związanego z nią sporu, 7) sprecyzowanie miesięcznej wysokości wydatków związanych z leczeniem skarżącego i zakupem leków i wykazanie tych wydatków za pomocą faktur VAT, paragonów wystawionych przez apteki, szpitale, przychodnie itp., 8) nadesłanie kopii dokumentów potwierdzających fakt, iż skarżący nie osiąga w chwili obecnej żadnych dochodów (np. decyzji o czasowym przyznaniu świadczenia)." W wezwaniu zawarto pouczenie, w myśl którego niezastosowanie się do jego treści we wskazanym terminie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę istnienia przesłanki przyznania prawa pomocy określonej w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej w skrócie: P.p.s.a. Dodatkowo, niezależnie od powyższego zakresu wezwania, zobowiązano skarżącego do wyjaśnienia – w terminie 7 dni – charakteru w jakim A. D. podpisała druk PPF z dnia [...] r. i została w nim oznaczona jako osoba wnioskująca o przyznanie prawa pomocy. W tych ramach wyjaśniono, że osoba ta w sprawach o sygn. akt III SA/Gl 416/08 do 419/08 nie występuje w charakterze strony skarżącej ani uczestnika postępowania, w związku z czym jej wniosek o przyznanie prawa pomocy, jako złożony przez osobę niebędącą stroną postępowania, jest niedopuszczalny. Pouczono skarżącego, iż brak odpowiedzi w tym zakresie, w wyznaczonym wyżej terminie, skutkować będzie zniesieniem czynności procesowych dokonanych w tym zakresie przez A. D. W ramach pisma referendarza z dnia [...] r. wezwano jednocześnie skarżącego do sprecyzowania – w terminie 7 dni - zakresu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wyjaśniono, że rubryka nr 4 druku PPF nie została wypełniona. Pouczono przy tym skarżącego, że brak odpowiedzi w tym zakresie skutkować będzie przyjęciem, że skarżący wnosi o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi. Wezwanie doręczono skarżącemu w dniu [...] r., co znajduje potwierdzenie w zwrotnym pokwitowaniu odbioru, zamieszczonym w aktach tej sprawy. W odpowiedzi na przywołane wyżej wezwanie, w dniu [...] r. (data nadania w urzędzie pocztowym), do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wpłynął druk formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym, w części określającej wnioskodawcę, wpisano "A. D.". W tych ramach, ponownie w tej sprawie, nie wypełniono rubryki nr 4 druku PPF, a w konsekwencji nie oznaczono zakresu wniosku. Do formularza dołączono "odcinki" [...], z których wynika, że A. D. pobiera to świadczenie w kwocie [...] zł, zaś A. D. odpowiednio [...] zł. Dodatkowo nadesłano roczne obliczenia podatku przez organ rentowy za rok [...] r. (PIT-40), z których wynika, że A. D. uzyskał w tym okresie dochód w kwocie [...] zł, zaś A. D. – odpowiednio [...] zł. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: W punkcie wyjścia należało odnotować, że w ramach niniejszego wpadkowego postępowania intencją skarżącego było przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Konkluzja ta jest wynikiem tego, że obecnie rozpoznany wniosek jest następstwem wezwania skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, jak również tego, że skarżący został pod odpowiednim rygorem wezwany do sprecyzowania zakresu wniosku. Przyjęty zakres wniosku koresponduje nadto z treścią jego uzasadnienia, w którym skarżący wskazał na niemożność uiszczenia wpisu sądowego. Z kolei wezwanie referendarza w tej części pozostało bez odpowiedzi do dzisiejszego. Należało także w tym miejscu stwierdzić, że wnioskującym o przyznanie prawa pomocy w tym przypadku był tylko i wyłącznie A. D., czego dowodzi odpowiedź na wezwanie referendarza z dnia [...] r. W tych ramach nadesłano druk PPF, w którym prawidłowo oznaczono wnioskodawcę. Wydanie więc jakiegokolwiek orzeczenia w części dotyczącej A. D., wobec czytelnej deklaracji strony skarżącej, jest w tym przypadku zbędne. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, czyli w świetle art. 245 § 3 przywołanej ustawy obejmującym m. in. zwolnienie od opłat sądowych w całości bądź w częsci, następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, powinna zatem udowodnić istnienie tego faktu. Innymi słowy, na skutek wskazanych przez nią dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż nie jest ona w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Na wstępie rozważań przyszło zwrócić uwagę, że na wcześniejszym etapie niniejszego postępowania sądowego referendarz sądowy uznał, iż skarżący nie zasługuje aby objąć go wyjątkową instytucją postępowania sądowoadminsitracyjnego jaką niewątpliwie jest prawo pomocy, oraz że postanowienie podjęte w tym przedmiocie do chwili obecnej zachowało swą prawną moc. Zgodnie więc z art. 164 P.p.s.a. postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym wiąże od chwili, w której zostało podpisane wraz z uzasadnieniem, a stosownie do art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zasada ta dotyczy również orzeczeń referendarzy sądowych a to na podstawie art. 258 § 3 P.p.s.a. Odstąpienie od oceny powziętej we wcześniejszym postanowieniu może zatem wchodzić w grę jedynie wtedy, gdy okoliczności stanowiące przesłankę danego rozstrzygnięcia uległy zmianie. Nie budzi przy tym wątpliwości, że zmiana ta w przypadku postępowania w przedmiocie prawa pomocy musi być istotna. Instytucja prawa pomocy stanowi wszak gwarancję przysługującego stronie, m. in. na mocy art. 45 Konstytucji RP, prawa do sądu – nie może być zaś mowy o realizacji tego prawa, gdy sytuacja majątkowa strony w trakcie jednego postępowania jest oceniana odmiennie niż uprzednio i na niekorzyść tylko z uwagi na fakt, iż zmieniła się ona w jakimkolwiek stopniu, choćby nieznacznym. Byłoby to zresztą nie do pogodzenia z zasadą zaufania do organów państwa oraz stabilności orzeczeń sądowych. Należy w tym miejscu odnotować, że w poprzednim orzeczeniu referendarza przyjęto, że skarżący nie dołożył należytej staranności w wykazaniu, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. "[Tego] bowiem z uwagi na brak dokumentów źródłowych w przedmiocie wysokości ponoszonych z tytułu utrzymania i leczenia wydatków, nie można było ustalić." Przyjęto nadto, że skarżący nie wykazał wysokości dochodów uzyskiwanych z działalności prowadzonej przez jego córkę, syna i synową. W tych ramach zwrócono uwagę, że ich dochody kształtują wszakże sytuację majątkową wnioskodawcy, dlatego tez muszą zostać uwzględnione przy jej ocenie. W części analitycznej niniejszego orzeczenia należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę skarżącego, że instytucja przyznania prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości (patrz art. 199 i art. 214 § 1 P.p.s.a.). Z tych względów zastosowanie tej instytucji doznaje ograniczeń, które w ramach postępowania sądowoadminsitracyjnego mają charakter ekonomiczny. Z kolei instrumenty proceduralne takie jak art. 255 P.p.s.a. pozwalają na weryfikację oświadczeń składanych przez wnioskujących, co zapewnia obiektywne limitowanie dobrodziejstwa procesowego, jakim niewątpliwie jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie więc z treścią art. 255 P.p.s.a., "jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a. [druk PPF – ref.], okaże się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego." Należy podkreślić, że zastosowanie w tej sprawie art. 255 P.p.s.a. było nieodzowne. Na kanwie przywołanego ostatnio przepisu przyjdzie nadto wyjaśnić, że w toku rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy bardzo istotną rolę odgrywają trzy wartości liczbowe określające, po pierwsze wysokość koszów sądowych, do których wnioskujący jest zobowiązany, po wtóre - jego możliwości zarobkowe i po trzecie - wysokość stałych niezbędnych kosztów utrzymania. Brak któregokolwiek z tych czynników może uniemożliwić dokonanie wszechstronnej i rzetelnej oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stwierdzono, że skarżący nie wskazał na potrzebę rozpoznania wniosku jakichkolwiek danych liczbowych określających wysokość ponoszonych przez niego niezbędnych wydatków, w tym dotyczących zajmowanej nieruchomości. Danych tych nie ujawniono w druku formularza, nie udostępniono ich nawet w wyniku precyzyjnie sformułowanego wezwania referendarza sądowego. Nadto, ponownie w tej sprawie nie dostarczono dokumentów źródłowych obrazujących wysokość dochodów córki, syna i synowej skarżącego. W tym stanie rzeczy wytknąć trzeba stronie skarżącej bierną postawę procesową, która musi znaleźć wyraz w zapadłym obecnie rozstrzygnięciu. Postawa ta miała wpływ na wystąpienie również innych mankamentów dowodowych, których zakres jest ściśle związany z treścią wezwania referendarza z dnia [...] r. Uwzględnienie takiego stanu rzeczy przemawia, zdaniem rozpoznającego wniosek, na rzecz konkluzji, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy, na zasadzie zmiany poprzedniego rozstrzygnięcia, nie może być uwzględniony. Skarżący po raz kolejny w tej sprawie nie współpracuje z referendarzem celem zapewnienia mu wszechstronnej i wolnej od wątpliwości oceny stanu faktycznego. Godzi się w tym miejscu podkreślić, iż ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu [także referendarz sądowy – patrz art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a. – ref.] (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04). Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez stronę zakresie (por. postanowienie z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05; postanowienie z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Wypada zauważyć, że nadesłane – w odpowiedzi na wezwanie referendarza - kserokopie "odcinków" świadczeń [...] "jedynie" pogłębiły wątpliwości rozpoznającego wniosek co do wiarygodności składanych w tej sprawie oświadczeń skarżącego. W tych ramach wytknąć trzeba stronie skarżącej, że w druku PPF A. D. nie ujawnił, iż w dalszym ciągu pobiera świadczenie [...]. W tym stanie rzeczy poddane zostało w wątpliwość oświadczenie skarżącego, że jego sytuacja majątkowa uległa zmianie w ten sposób, że zmalały dochody syna i synowej. Mając na uwadze poczynione wyżej spostrzeżenia, rozpoznający wniosek uznał, że brak jest podstaw do tego aby zmienić stanowisko przyjęte w poprzednim postanowieniu referendarza z dnia 10 października 2008 r., na mocy którego odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. Przyjętego stanowiska nie zmieni nawet argumentacja skarżącego akcentująca wielość jednocześnie składanych skarg. W związku z powyższym, działając na podstawie art. 164, art. 165 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w części dyspozytywnej postanowienia.