III SA/Gl 478/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek po rozpoznaniu w dniu 24 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. B. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego w kwestii wniosku o prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W skardze na powyższą decyzję zawarty został wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu nadesłanego urzędowego formularza PPF, strona oświadczyła, że nie pracuje, jest w poszukiwaniu pracy, odbywa rozmowy kwalifikacyjne. Jej łączne zadłużenie w ZUS i Urzędzie Skarbowym w D. zamyka się w kwocie około 250.000 zł. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że prowadzi on samodzielne gospodarstwo domowe. Jego żona, z którą ma rozdzielność majątkową i ich wspólne córki W. (10 lat) i N. (5 lat) mieszkają w D. i nie prowadzą z wnioskodawcą wspólnego gospodarstwa domowego. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że nie posiada on żadnych nieruchomości, ani ruchomości, żadnych oszczędności, zasobów pieniężnych, ani żadnych przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 14 maja 2014 r. wezwał stronę skarżącą, za pośrednictwem jej pełnomocnika procesowego, do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie i udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. Przesyłka zawierająca to wezwanie została odebrana przez pełnomocnika procesowego w dniu 5 czerwca 2013 r., co wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru ww. przesyłki, znajdującej się w aktach sądowych sprawy. W ciągu trzech tygodni pełnomocnik strony nie nadesłał żadnych dokumentów źródłowych, ani materiałów, o które strona została wezwana przez referendarza sądowego. W tym stanie rzeczy w dniu 25 czerwca 2014 r., referendarz sądowy odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy. stanowisko swoje uzasadnił tym, że nie nadesłano do akt sprawy żadnych materiałów, ani dokumentów źródłowych, które uprawdopodobniłyby oświadczenia strony i informacje zawarte przez nią na druku urzędowego formularza PPF. Od tego postanowienia wniesiony został przez pełnomocnika procesowego wnioskodawcy sprzeciw. Postanowieniu referendarza sądowego pełnomocnik procesowy skarżącego zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych, mający istotny wpływ na wynik postępowania, polegający na przyjęciu, że skarżący nie zasługuje na przyznanie mu pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych. Ponadto, pełnomocnik zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik postępowania, a w szczególności naruszenie przepisu art. 252 § 1 i § 2 P.p.s.a., polegający na przyjęciu, że skarżący winien przedłożyć prócz oświadczenia na stosownym formularzu inną dokumentację, podczas, gdy wskazany przepis nie nakłada na niego takich obowiązków. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik procesowy strony podkreślił, że postanowienie referendarza sądowego jest niesłuszne. Skarżący w sposób prawidłowy wypełnił i podpisał oświadczenie majątkowe. Z tego właśnie oświadczenia wynika, że skarżący nie posiada wystarczających środków finansowych, aby uiścić opłatę sądową. Zdaniem pełnomocnika strony, ustawa procesowa nie przewiduje możliwości żądania od wnioskodawcy innych dokumentów oprócz wypełnionego formularza zawierającego oświadczenie majątkowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz.270 ze zmianami) – zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." – w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie takie przysługuje zażalenie. Zatem kwestia przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega rozpoznaniu przez Sąd. Stosownie do art. 243 § 1 P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że R.B. składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku R.B., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Należy stwierdzić, że wnioskodawca nie zdołał wykazać, że spełnia przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku, tj. przyznaniem mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Pełnomocnik procesowy w sprzeciwie stwierdził, że do wykazania aktualnego stanu majątkowego skarżącego powinno wystarczyć jedynie samo oświadczenie majątkowe. W związku z czym referendarz sądowy dokonał błędnej interpretacji przepisu art. 252 § 1 i § 2 P.p.s.a., polegającej na przyjęciu, że skarżący winien przedłożyć prócz oświadczenia na stosownym formularzu inną dokumentację, podczas, gdy wskazany przepis nie nakłada na niego takich obowiązków. Pełnomocnik procesowy myli się. W wezwaniu referendarza sądowego z dnia 14 maja 2014 r. wskazano przepis art. 255 P.p.s.a. Okoliczność ta została przez pełnomocnika procesowego całkowicie pominięta. Przepis art. 255 P.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Tymczasem wezwanie referendarza sądowego z dnia 14 maja 2014 r. pozostało bez odpowiedzi, pomimo tego, że strona jest reprezentowana przez fachowego, profesjonalnego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata. Do sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego również nie załączono żadnych dokumentów, ani materiałów źródłowych, które uprawdopodobniły by oświadczenia zawarte przez wnioskodawcę na druku urzędowego formularza PPF. W kwestii konieczności przedstawiania stosownych dokumentów i materiałów źródłowych, potwierdzających dane zawarte na formularzu urzędowym, ustaliło się jednoznaczne stanowisko judykatury. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. (postanowienie NSA z dnia 16 kwietnia 2014 r., I GZ 76/14, LEX nr 1459920). Jednocześnie, skoro strona uchyliła się od współpracy z sądem w celu uzyskania przez ten sąd pełni obrazu jej sytuacji rodzinnej i majątkowej, nie można uznać, że odmowa przyznania jej prawa pomocy skutkuje naruszeniem jej prawa do sądu. To stronę skarżącą obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się ona nie wywiązała, nie odpowiadając na wezwanie (postanowienie NSA z dnia 11 kwietnia 2014 r., I FZ 75/14, LEX nr 1461281). Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą – w tym przypadku ze swoją żoną I.M., to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Co istotne, w tym zakresie nie ma znaczenia, czy pomiędzy małżonkami funkcjonuje ustrój rozdzielności majątkowej. Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. W tej sytuacji brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego, z uwagi na niewykazanie, że uiszczenie wpisu sądowego od skargi pociągnęłoby za sobą uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla niego samego, jak dla jego rodziny. Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 260 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.