III SA/Gl 627/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Marzanna Sałuda po rozpoznaniu w dniu 24 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 31 sierpnia 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 31 sierpnia 2016 r. Pismem z [...] r. I.W. wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia należnego wpisu w kwocie [...] zł, skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego podała, że wspólne gospodarstwo prowadzi z małoletnią córką. Ich źródłem utrzymania jest prowadzona przez skarżącą działalność gospodarcza, która na dzień [...] r. przyniosła stratę rzędu [...] zł. Poza samochodem osobowym marki [...] oraz samochodem ciężarowym marki [...], które zostały zabezpieczone zastawem rejestrowym na rzecz banku A. w ramach kredytu w rachunku bieżącym innych składników majątku nie posiada. Od roku 2010 pozostaje bowiem w sporze z organami celnymi w zakresie opodatkowania podatkiem akcyzowym nabytych wewnątrzwspólnotowo olejów silnikowych. Mimo wątpliwości interpretacyjnych w tym zakresie (por.: wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2015 r. sygn. akt I GSK 487/15 z orzeczeniem TSUE z dnia 12 lutego 2015 r. w sprawie C-349/13) organy egzekucyjne prowadzą wobec jej osoby postępowanie egzekucyjne skierowane do zgromadzonych na rachunkach bankowych środków pieniężnych, które zostały zajęte uniemożliwiając jej dalsze prowadzenie działalności gospodarczej. Dodatkowo oświadczyła, że pozostaje w związku małżeńskim. Jednakże z mężem nie prowadzi wspólnego gospodarstwa, albowiem przed zawarciem związku małżeńskiego podpisali umowę o rozdzielności majątkowej. Mieszkanie, w którym skarżąca zamieszkuje wraz z córką stanowi własność jej matki. Dlatego też koszty utrzymania oszacowała na ok. [...] zł. Kwota ta obejmuje jedynie zakup żywności, środków czystości, ubrań, butów, książek i pomocy szkolnych dziecka. Natomiast nie uwzględnia opłat za tzw. media, których nie ponosi (vide: wyjaśnienie zawarte w piśmie z dnia [...] r.). Na wezwanie referendarza skarżąca nadesłała kserokopie: - zaświadczeń wystawionych przez banki o dokonanych zajęciach rachunków bankowych; - zeznania podatkowego PIT-36L za 2015 r., gdzie zadeklarowano przychód rzędu [...] zł, który po potrąceniu o koszty ich uzyskania w kwocie [...] zł przyniósł stratę rzędu [...] zł; - zaświadczenia z rejestru mieszkańców; - umowy kredytowej w rachunku bieżącym; - dokumentacji związanej z prowadzoną działalnością gospodarczą, w której wykazano m.in. podstawę opodatkowania w podatku VAT rzędu: [...] zł (kwiecień), [...] zł (maj), [...] zł (czerwiec) oraz przychody w kwocie: [...] zł, [...] zł i [...] zł (podatkowa księga przychodów i rozchodów za ostatnie trzy miesiące); - decyzji o waloryzacji przyznanej matce emerytury, która od [...] r. wynosi [...] zł; - umowy majątkowej małżeńskiej; - aktu notarialnego wskazującego na właściciela mieszkania położonego przy ul. [...] w G. oraz jego powierzchni; - dokumentacji wskazującej na jakim etapie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne obejmującej tytuły wykonawcze oraz protokoły zajęcia i odbioru ruchomości; - dowodów rejestracyjnych posiadanych pojazdów. Ponadto w piśmie z dnia [...] r. skarżąca poinformowała, że mąż nie udostępnił jej dokumentacji obrazującej wysokość osiąganych przez niego miesięcznie dochodów zasłaniając się zawartą umową majątkową małżeńską. Postanowieniem z 31 sierpnia 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Wskazał, że podane przez skarżącą dane jako niekompletne nie pozwalały na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku. W zakreślonym terminie skarżąca wniosła na powyższe postanowienie sprzeciw. W uzasadnieniu strona polemizowała z ustaleniami dokonanymi w postanowieniu referendarza sądowego oraz poinformowała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny. Twierdzi, że wykazała wszystkie okoliczności przekazując wszystkie dokumenty wskazane przez referendarza WSA, także wyjaśnienia dotyczące męża. We wniosku strona nie uwzględniła swojego męża, ponieważ skarżąca nie mieszka razem ze swoim mężem i nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa domowego. Skarżąca nie uchyliła się od podania danych dotyczących stanu finansowego swojego męża, ponieważ nie ma wiedzy na ten temat. Małżeństwo skarżącej jest w trakcie rozpadu i kryzysu, a w tej sytuacji mąż nie wyraził zgody na podanie żadnych danych dotyczących swojego stanu majątkowego oraz nie wyraził zgody na pomoc w finansowaniu kosztów procesów związanych z firmą skarżącej i decyzjami podejmowanymi przez nią w związku z tą działalnością. Dodatkowo skarżąca podała, że mąż nadal podtrzymuje stanowisko, że nie będzie partycypował w pokrywaniu kosztów sądowych związanych z prowadzoną przez skarżącą działalnością, zobowiązał się jednak do ponoszenia kosztów związanych z utrzymaniem córki w kwocie [...] zł. Kwoty tej skarżąca nie wpisała do formularza PPF ponieważ nie zdawała sobie sprawy że jest to jej dochód. Podkreśliła, że nie otrzymuje dodatkowych środków na swoje utrzymanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na wstępie należy wyjaśnić, iż w myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 tekst jedn. ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U.z 2015 r. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Należy zaznaczyć, że I. W., składając wniosek o prawo pomocy, zażądała przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12 – dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe, przytaczane w dalszej części uzasadnienia, orzeczenia). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny i niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12, LEX nr 1274301). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych. Zaznaczyć należy, że przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy przy tym szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt l GZ 147/08 oraz z 9 lipca 2008 r., sygn. akt l FZ 265/08). W orzecznictwie utrwalony jest także pogląd, że podmiot który nie wykazał, iż utracił płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinien partycypować w kosztach postępowania sądowego (zob. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Analizując przedstawione we wniosku okoliczności i przedłożoną przez skarżącą dokumentację Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu, gdyż skarżąca nie wykazała w sposób dostateczny, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając na uwadze dane wykazane w złożonych przez skarżącą PIT-36L za 2015 r., gdzie zadeklarowano przychód [...] zł (- koszty [...] zł, strata [...] zł) oraz deklaracjach dla podatku od towarów i usług (VAT-7) [...] zł (kwiecień), [...] zł (maj), [...] zł (czerwiec) oraz przychody w kwocie: [...] zł, [...] zł i [...] zł należy przyjąć, że skarżąca pomimo trudności wynikających z prowadzonej egzekucji nadal prowadzi działalność gospodarczą. Wbrew zatem podniesionym w sprzeciwie argumentom za uprawnione należy uznać stanowisko referendarza, że prowadzona egzekucja nie uniemożliwia skarżącemu partycypowania w kosztach postępowania sądowego. Istotny jest bowiem fakt, że skarżący, mimo prowadzonego postępowania egzekucyjnego, nadal uczestniczy w obrocie gospodarczym, nabywając oraz sprzedając towary. Przypomnieć należy, że koszty sądowe mają charakter należności publicznoprawnych, stąd powinny być uiszczane w pierwszej kolejności, W ocenie Sądu, skarżąca miała możliwość pozyskania środków na udział w postępowaniu na takich samych zasadach, na jakich pozyskuje środki na regulowanie zobowiązań w sferze prywatnej, wobec swoich kontrahentów. Tym samym angażowanie środków w prowadzoną działalność gospodarczą nie może korzystać z pierwszeństwa i usprawiedliwiać obciążeni ogółu obywateli kosztami sprawy wszczętej przez skarżącą. Podobnie wypowiedział się również Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 26 sierpnia 2016 r. o sygn. I FZ 190/16, stwierdzając, że "nie ma nie ma podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie, generowane aktualną postawą przedsiębiorcy. Przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, z bieżącej działalności lub zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze". Co więcej, trafną ocenę referendarza o braku podstaw do zastosowania wobec skarżącego instytucji prawa pomocy potwierdza również przekonanie Sądu, że skarżący nie przedstawił swojej sytuacji finansowej w sposób wolny od wątpliwości. Należy bowiem zauważyć, że skarżąca nie wywiązała się z obowiązku dostarczenia kompletnej dokumentacji, do przedłożenia której została wezwana. Z przedłożonych do akt dokumentów źródłowych referendarz ustalił, że prowadzona przez skarżącą działalność gospodarcza na dzień [...] r. przyniosła stratę [...] zł. Strata ta była konsekwencją nadwyżki ponoszonych kosztów nad wypracowanym przychodem, który od początku bieżącego roku wynosił [...] zł, a ponieważ firma skarżącej w ubiegłym roku obrotowym przyniosła stratę [...] zł pojawia się pytanie skąd pochodzą środki na utrzymanie skarżącej, skoro konto skarżącej jest zablokowane, a raportów kasowych jak twierdzi nie prowadzi. Oceny tej nie zdołały skutecznie podważyć podniesione w sprzeciwie informacje dotyczące dodatkowych środków przekazywanych przez męża skarżącej na utrzymanie córki w kwocie [...] zł.. Choć tą istotną informację skarżąca podała dopiero w sprzeciwie, nadal nie wyjaśnia skąd pochodzą pieniądze na utrzymanie samej skarżącej. Reasumując, Sąd stwierdza, że podniesione w sprzeciwie okoliczności nie mogły podważyć poczynionych w zaskarżonym postanowieniu ustaleń oraz ich oceny prawnej. W ocenie Sądu, w zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy zasadnie ocenił kondycję finansową skarżącego, słusznie przyjmując, że informacje podane przez skarżącą jako niekompletne nie pozwalały na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku. Przypomnieć należy, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Dlatego też przyznanie pomocy w zakresie częściowym, o co ubiega się skarżący, jest ograniczone wyłącznie do przypadków, gdy zapłata wymaganych kosztów groziłaby zachwianiem zaspokojenia niezbędnych potrzeb egzystencjalnych. Jak podnosi się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Skarżąca natomiast nie wykazała zaistnienia takich okoliczności. Przeciwnie, przedstawione w sprawie dowody nie wskazują na konieczność zakwalifikowania skarżącej do osób wymagających pomocy Państwa w zakresie ponoszenia kosztów sądowych, albowiem sytuacja finansowa, wynikająca z prowadzonej działalności gospodarczej, środków otrzymywanych na utrzymanie córki jak wsparcia ze strony matki w postaci użyczenia lokalu mieszkalnego pozwala zdaniem Sądu, na zaspokojenie bieżących wydatków skarżącej w ramach gospodarstwa domowego na poziomie ponad minimum warunków socjalnych. Na koniec warto dodać, iż sytuacja majątkowa strony skarżącej była również przedmiotem oceny w ramach licznych postępowań w przedmiocie prawa pomocy, w innych zainicjowanych przez skarżącą sprawach przed tutejszym Sądem oraz wielokrotnie oceniana przez Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie, który popiera stanowisko prezentowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd na mocy art. 260 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. postanowił jak na wstępie.