III SA/Gl 647/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek, Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Golat, Sędzia WSA Magdalena Jankiewicz (spr.), Protokolant Starszy referent Beata Kujawska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 września 2010 r. przy udziale – sprawy ze skargi B. C., G. C. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję w części odmawiającej umorzenia odsetek od zaległości w kwocie przewyższającej [...] zł (słownie: [...] złotych). Zaskarżoną decyzją z [...] r. Nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy własne rozstrzygnięcie z [...][...], w którym orzekł o umorzeniu 20% odsetek w kwocie [...] zł w tytułu z tytułu zaległości za okres1 kw.2000 oraz od 3 kw.2000 do 4 kw.2004 których kwota w dniu wpływu wniosku wynosiła [...] zł. Podstawą prawną decyzji był art. 138 §1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – dalej k.p.a. oraz 41 a ust.1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U z 2008r. Nr 50, poz.291, z późn. zm.). Rozstrzygnięcie stanowiące przedmiot zaskarżenia zostało wydane w następującym stanie faktycznym. Dnia [...] 2009 r. Prezes KRUS wydał decyzję o numerze [...], w której wstecznie stwierdził podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników i obowiązek opłacania składki na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz emerytalno - rentowe dla G. C. w różnych okresach lat 2000-2004, orzekł, iż do opłacenia składek zobowiązana jest B. C. i G. C.. Przyjął także, że należność z tytułu składek na dzień wydania decyzji wynosi: [...] zł należności głównej i [...] zł tytułem odsetek Drugą decyzją z tej samej daty o numerze [...] , lecz dotyczącą roku 2009 Prezes KRUS stwierdził podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników i obowiązek opłacania składki na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe, macierzyńskie oraz emerytalno - rentowe dla G. C., orzekł, że do opłacenia składek za osobę wymienioną w niniejszej decyzji zobowiązana jest B. C. i G. C. oraz stwierdził, że należności z tytułu składek wynoszą [...] zł tytułem należności głównej. W uzasadnieniu decyzji Prezes KRUS stwierdził, iż skarżący podlegał obowiązkowi ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia. Jednakże w czasie, gdy pozostawał w stosunku pracy korzystał z urlopów bezpłatnych, kiedy to stosunek ten został zawieszony a skarżący nie podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu. Skarżący jako rolnik będący równocześnie pracownikiem okresie przebywania na urlopie bezpłatnym podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Od decyzji tych nie wniesiono odwołania, a więc stały się one ostateczne, natomiast [...] 2009 r. strony złożyły wniosek o umorzenie odsetek za zwłokę w opłacaniu składek. Po przeprowadzeniu postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji finansowej i rodzinnej małżonków C. Prezes KRUS wydał decyzję z [...] r., w której postanowił umorzyć 20% odsetek w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu decyzji dokonał zestawienia wydatków skarżących związanych z utrzymaniem ich i ich czworga dzieci. Stwierdził także, że prowadzą gospodarstwo rolne o powierzchni 8,47 ha fizycznego co stanowi 8,70 ha przeliczeniowego, dwoje najstarszych dzieci pracuje zawodowo i z tego tytułu uzyskuje dochody, nie wskazał jednakże ich kwot. Z tego względu postanowił umorzyć 20% odsetek w uwagi na przejściowo trudną sytuację skarżących spowodowaną okolicznościami niezależnymi od nich w postaci zdarzenia losowego, jakim jest choroba rolnika oraz jego córki, a udzielona pomoc ma stabilizować sytuację finansową skarżących. Prezes KRUS wydał także decyzję z [...] r. nr [...] w sprawie rozłożenia pozostałej zaległości na 28 rat miesięcznych, a która stała się ostateczna. Od rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia 20% odsetek skarżący wnieśli odwołanie. W piśmie tym, będącym w istocie wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, podniesiono, iż sytuacja skarżącego z uwagi na jego stan zdrowia odbiega od sytuacji innych rolników i nie pozwala mu na spłatę tak wysokiej kwoty odsetek. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Prezes KRUS wydał orzeczenie będące przedmiotem skargi, w którym utrzymał w mocy decyzję w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników z [...] nr [...] na podstawie której umorzono 20% odsetek w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu podniósł, iż po wnikliwym przeanalizowaniu akt sprawy nie znaleziono podstaw do umorzenia wnioskowanych odsetek w całości. Stwierdził, że skarżący prowadzą średniej wielkości gospodarstwo rolne o łącznej powierzchni 8,47 ha fizycznego co stanowi 8,70 ha przeliczeniowego. Ocenił, iż koszty utrzymania jakie ponoszą skarżący (energia elektryczna, woda, podatki, komunikacja autobusowa, opłaty telekomunikacyjne) są kosztami typowymi jakie ponoszą rolnicy na terenie działania Placówki. Członkowie rodziny wspólnie zamieszkujący ze skarżącymi otrzymują wynagrodzenie z pracy zawodowej oraz świadczenie emerytalno-rentowe i są również zobowiązani do pokrywania kosztów utrzymania domu mieszkalnego. Podniósł także, że decyzje dotyczące umorzeń są decyzjami uznaniowymi podejmowanymi, na podstawie opinii Komisji Umorzeniowej i po przeanalizowaniu przedłożonej dokumentacji stwierdzającej faktyczny stan materialno-bytowy zainteresowanych. Z uwagi na wielkość osiąganych dochodów z gospodarstwa rolnego, uzyskiwane wynagrodzenie z pracy zawodowej przez syna i córkę w kwocie ok. [...] zł każde, świadczenie emerytalno- rentowe otrzymywane przez matkę skarżącego zamieszkującą w jednym domu mieszkalnym, fakt, że tylko dwoje z czworga dzieci (córka w wieku 18 lat i syn w wieku 11 lat) pozostaje na ich utrzymaniu, a także z uwagi na brak nowych okoliczności mających wpływ na sytuację rodzinno-finansową, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] r. i umorzył 20% odsetek. Na tę decyzję skarżący wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W skardze podnieśli, iż zaległości w składkach powstały nie z ich winy, nie zostali bowiem poinformowani, że w okresach, gdy skarżący korzysta z urlopu bezpłatnego nie podlega ubezpieczeniu społecznemu w ZUS, co powoduje obowiązek opłacania składek KRUS. Oświadczył, że iż spłaca należność główną, ale płacenie także odsetek uważa za krzywdzące. Podniósł, że analizując ich sytuację materialną Prezes KRUS nie wziął pod uwagę szeregu istotnych okoliczności, takich jak fakt, że dzieci, które pracują mają swoje wydatki i niedługo założą swoje rodziny i czuje się zobowiązany do tego aby to im pomóc. Skarżący oświadczył też, że nie korzysta z emerytury matki. Ponosi duże wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, takiej jak koszt zakupu materiału siewnego, nawozów, środków ochrony roślin, paliwa. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o oddalenie skargi i zreferował dokonane ustalenia faktyczne. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd przyjął jako stan faktyczny sprawy stan wynikający z uzasadnienia decyzji Prezesa KRUS oraz akt administracyjnych sprawy (zob. uchwała NSA z 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09). Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, o ile ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast według art. 145 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej "p.p.s.a.", sąd uchyla decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ewentualnie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia, jeżeli zachodzą przyczyny określone we właściwych przepisach. Tak więc stwierdzenie, że zaskarżona decyzja dotknięta jest którąkolwiek z w/w wad skutkuje jej wyeliminowaniem z obrotu prawnego. Jak słusznie podniósł w obu rozstrzygnięciach Prezes KRUS, decyzje umorzeniowe mają charakter uznaniowy, co jednak nie jest równoznaczne z tym, że są dowolne. Fakt ich uznaniowości nie zwalnia bowiem organu od obowiązku przeprowadzenia prawidłowego postępowania oraz wydania decyzji spełniającej wymogi określone w przepisie art. 107 § 1 k.p.a. Organ, prowadząc postępowanie, w wyniku którego ma zostać wydana decyzja uznaniowa, ma obowiązek wypełnić zawarty w art. 7 k.p.a. nakaz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz określony w przepisie art.77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Dokonana w postępowaniu ocena dowodów nie może nosić cech dowolności. Zauważyć także należy, że na podstawie art. 11 k.p.a. ograny administracji publicznej zobowiązane są do przekonywania stron o słuszności wydanego rozstrzygnięcia. Zakres postępowania wyjaśniającego w niniejszej sprawie określał przepis 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Na podstawie tego przepisu za przesłankę uzasadniającą umorzenie należności z tytułu odsetek można uznać trudną sytuację materialną ubezpieczonego i w rozpoznanej sprawie strona właśnie na tę okoliczność się powoływała. Organ, prowadząc postępowanie w sprawie z wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności z tytułu odsetek, miał obowiązek wyjaśnić sytuację majątkową skarżącego i jego rodziny oraz ustalić, czy zapłata należności rzeczywiście przekracza możliwości płatnicze zobowiązanych. W celu prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, organ miał obowiązek ustalić wysokość osiąganych przez skarżących dochodów, w tym również z gospodarstwa rolnego oraz wysokość ponoszonych przez nich wydatków na utrzymanie własne oraz rodziny, leczenie a także związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego i dać temu wyraz w decyzji poprzez rachunkowe porównanie tych kwot. Fakt, że po części ustalenia te zawarte są w odpowiedzi na skargę nie usuwa wadliwości decyzji, której uzasadnienie jest dość lakoniczne i nie zwiera szczegółowej analizy sytuacji materialnej i osobistej zobowiązanych. Również kwestia części, w jakiej uwzględniono wniosek o umorzenie i wyjaśnienie, dlaczego organ uznał umorzenie takiej konkretnie kwoty za uzasadnione winna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Faktem jest także, co podnosił skarżący w skardze, że co prawda dwoje jego starszych dzieci pracuje, ale mają oni także własne wydatki, w tym związane ze studiami zaocznymi córki, czego organ nie wziął pod uwagę. Dokonana przez Sąd ocena zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ wyżej określonych obowiązków nie dopełnił. Przeprowadzenie analizy sytuacji materialnej skarżącego, a mianowicie z jednej strony ustalenie poziomu uzyskiwanych dochodów, a z drugiej poziomu wszystkich koniecznych wydatków, pozwoli ocenić czy skarżący ma możliwości zapłaty zaległych należności składkowych i ewentualnie w jakiej wysokości. Jak już Sąd zaznaczył, organ nie przeprowadził tego rodzaju porównania dochodów skarżącego z jego wydatkami w zaskarżonej decyzji. Skoro organ nie ustalił tych danych, to ponownie rozstrzygając sprawę w przedmiocie wniosku o umorzenie odsetek organ dokona ustaleń faktycznych w zakresie wysokości dochodów i wysokości wydatków skarżącego, przeprowadzi porównanie tych wielkości i wyda rozstrzygnięcie w oparciu o wszystkie dowody zgromadzone w sprawie i wnioski wynikające z dokonanego zestawienia dochodów i wydatków. Ponadto Sąd stwierdził, iż decyzję wydaną w pierwszej instancji podpisała - podobnie jak zaskarżoną decyzję - Kierownik Placówki Terenowej KRUS w K. R.R. – K., co stanowi naruszenie art. 24 § 1 pkt. 5 k.p.a. Stosownie do tego przepisu pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w niższej instancji w wydaniu zaskarżonej decyzji. Postępowanie prowadzone na skutek złożonego przez stronę wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie jest co prawda postępowaniem dwuinstancyjnym, ale mają do niego odpowiednie zastosowanie przepisy dotyczące odwołań od decyzji. Tym samym zdaniem Sądu pracownik organu wydający decyzję w pierwszej instancji również podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu prowadzonym na skutek wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Pogląd taki wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 22 lutego 2007 r. sygn. II GPS 2/2006 (ONSAiWSA 2007/3/61). Natomiast w wyroku z dnia 20 marca 2008 r. sygn. akt II FSK 472/07 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że zasada ta ma także zastosowanie do pracownika jednoosobowego organu administracji publicznej w postępowaniu wszczętym na wniosek, o którym mowa w art. 127 § 3 k.p.a. Sąd orzekający w niniejszej sprawie pogląd ten w całości podzielił. W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, że Kierownik Placówki Terenowej KRUS w K., która podpisała decyzję wydaną w pierwszej instancji, na podstawie art. 24 § 1 pkt. 5 k.p.a. podlega wyłączeniu od rozpoznania sprawy nie tylko w trybie przewidzianym w art. 127 § 2 k.p.a. ale również w art. 127 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu takie naruszenie prawa stosownie do treści art. 145 § 1pkt 3 k.p.a. stanowi podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Granice orzekania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego określa art. 134 § 1 i 2 p.p.s.a. Stosownie do powołanych przepisów sąd orzeka w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nie może też wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące nieważnością zaskarżonego aktu lub czynności. Biorąc pod uwagę, że w niniejszej sprawie Sąd nie dopatrzył się tak istotnych wad rozstrzygnięcia, które uzasadniałyby stwierdzenie nieważności tego aktu, zasadne było uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia jedynie w tej części, w której nie stanowi to orzeczenia na niekorzyść strony. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 134 § 1 i § 2 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i b, p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku