III SA/Gl 902/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi C. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie [...] zł skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku strona oświadczyła, że z uwagi na swoją krytyczną sytuację finansową nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek opłat sądowych. Po blisko rocznym pobycie w areszcie śledczym skarżący utracił możliwości zarobkowania. Dochód strony zamyka się w kwocie około [...] zł brutto miesięcznie. Jest to kwota, która nie wystarcza nawet na podstawowe potrzeby. Wnioskodawca oświadczył, że nie dysponuje żadnym majątkiem, a komornik prowadzi przeciwko niemu egzekucje na łączna kwotę [...] zł. Postępowanie egzekucyjne, na chwile obecną, jest bezskuteczne. Z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że prowadzi on samodzielne gospodarstwo domowe, a dochód uzyskuje z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej. Dochód ten wynosi przeciętnie [...] zł brutto na miesiąc. Strona nie posiada żadnego majątku, żadnych nieruchomości, ruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, ani innych przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 3.000 Euro. Strona oświadczyła, że komornik zajął następujące rachunku bankowe: Bank "A" S.A. – na kwotę [...] zł; Bank "B" S.A. Centrala – na kwotę [...] zł. Natomiast Prokuratura Okręgowa w K. (w sprawie [...] ) zajęła mu kwotę [...] zł. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 29 maja 2013 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. W odpowiedzi na to wezwanie, wnioskodawca nadesłał następujące dokumenty: deklaracje VAT – 7 za okres od lutego 2013 r. do kwietnia 2013 r.; zeznanie o wysokości poniesionej straty w roku podatkowym 2012 (PIT – 36L); kserokopie księgi przychodów i rozchodów za okres od lutego 2013 r. do kwietnia 2013 r.; wykaz środków trwałych; szereg dokumentów obrazujących toczące się postępowania egzekucyjne, skierowane przeciwko wnioskodawcy. Wśród tych dokumentów znajdują się pisemne zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego bankiem. Organ egzekucyjny skierował takie zawiadomienia do pięciu banków: "C" S.A. w G.; "D" we W.; "E" S.A. w K.; "F" S.A. w W.; "G". w W. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) – zwanej dalej "P.p.s.a." – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku C. P., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności, należy stwierdzić, że skarżący nie nadesłał wyciągów ze wszystkich posiadanych przez siebie rachunków bankowych. Wyciągi te miały obrazować wszelkie operacje dokonane w ramach tych rachunków w ciągu ostatnich trzech miesięcy. Strona nadesłała jednocześnie zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego bankiem – do pięciu banków (konta bankowe w: "C" S.A. w G.; "D" we W.; "E" S.A. w K.; "F" S.A. w W.; "G" S.A. w W.). Jednocześnie skarżący oświadczył na urzędowym formularzu PPF, że egzekucja komornicza obejmuje również jego rachunek prowadzony przez "B" S.A. Centrala. Wynika z tego, że wnioskodawca posiada sześć rachunków bankowych w różnych bankach. Pomimo jasnego i przejrzystego wezwania z dnia 29 maja 2013 r., skarżący nie nadesłał żadnego wydruku, ani wyciągu z któregokolwiek z tych rachunków. Faktem jest, że z rachunków bankowych wnioskodawcy egzekwowana jest znaczna kwota pieniężna. Wg oświadczenia wnioskodawcy, kwota ta wynosi [...] zł. Należy jednak kategorycznie podkreślić, że fakt zajęcia konta bankowego nie uzasadnia jednak w żadnym razie niedostarczenia wyciągu z rachunku bankowego, o który wnioskodawca był przecież wzywany. Należy podkreślić, że zajęcie konta nie oznacza przecież samo przez się braku jakichkolwiek operacji na tym koncie (stanowisko zawarte w postanowieniu WSA w Szczecinie z dnia 24 kwietnia 2010 r., I SA/Sz 232/10, LEX nr 785399). Wnioskodawca przedstawił swoją sytuację majątkową, jako bardzo ciężką, a z oświadczenia złożonego przez niego wynika, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Jednocześnie, wnioskodawca nie stwierdza, że posiada jakiekolwiek zaległości płatnicze (np. czynszowe, za prąd, gaz, czy inne media). W aktach brak jest jakichkolwiek rachunków, czy też jakichkolwiek dowodów ponoszenia przez niego opłat za media, za zakup żywności, odzieży, środków czystości, itd. Brak jest nawet orientacyjnych kwot, wskazujących chociażby szacunkowo ponoszone przez stronę koszty utrzymania – pomimo wyraźnego wezwania zawartego w wezwaniu referendarza sądowego z dnia 29 maja 2013 r. W tej sytuacji należy stwierdzić, że brak wskazania, jakiego rzędu wydatki związane ze swoim miesięcznym utrzymaniem ponosi skarżący. Poza tym, skarżący został wezwany za pośrednictwem swojego pełnomocnika procesowego do przedłożenia aktualnego zaświadczenia o zameldowaniu, które wskazywałoby osoby zameldowanie aktualnie pod adresem wskazanym przez stronę, jako miejsce jej zamieszkania. Nie sposób bowiem wykluczyć, że skarżący nie mieszka jednak sam (a co się z tym wiąże, nie prowadzi samodzielnie gospodarstwa domowego). Wszak miesięczny dochód wnioskodawcy, wg jego oświadczenia, zamyka się w kwocie około [...] zł brutto, a jednocześnie brak jest danych, aby posiadał jakiekolwiek zaległości, czy też problemy płatnicze. W orzecznictwie przyjęta jest zasada, zgodnie z którą rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe (tak NSA w postanowieniu z dnia 24 maja 2006 r., II OZ 569/06, niepublikowane). Rozpoznając wniosek o prawo pomocy, należy dokonać dokładnej, szczegółowej i rzetelnej analizy całokształtu stanu majątkowego wnioskodawcy. W sytuacji, w której wiadomo, że skarżący posiada sześć rachunków bankowych, a brak jest wyciągów, czy też wydruków z tych rachunków – powstaje istotna i zasadnicza luka w obrazie jego sytuacji majątkowej. Nie sposób wykluczyć, że posiada na nich środki, które pozwoliłyby jednak uiścić koszty sądowe, choćby tylko w części. Podobnie przedstawia się sytuacja, w której nie jest wiadomo, jakie wydatki ponosi skarżący na swoje utrzymanie – tym bardziej, że nie stwierdza, ani tym bardziej nie wykazuje, aby miał zaległości w opłatach. Trudno jest przyjąć, że skarżący dysponując ww., relatywnie niską kwotą pieniężną miesięcznego dochodu, gospodarując samodzielnie, nie korzystając z pomocy osób trzecich – był w stanie się utrzymać. W uzasadnieniu złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, strona stwierdziła, że znajduje się w krytycznej sytuacji finansowej. W rzeczywistości, strona nie zdołała jednak wykazać tego, że rzeczywiście znajduje się obecnie w takiej krytycznej sytuacji. Odnośnie dokumentów nadesłanych przez skarżącego, które obrazują jego stan finansowy w aspekcie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, należy zauważyć, że stan ten jest jednak stabilny i nie wykazuje wyraźnego, czy też całkowitego pogorszenia. Z księgi przychodów i rozchodów prowadzonej przez stronę działalności gospodarczej, jak również z deklaracji VAT – 7 wynika, że przedsiębiorstwo skarżącego wykazuje regularny obrót i nie brak temu przedsiębiorstwu stabilności finansowej. Strona wykazała, że jej działalność gospodarcza wykazała w roku ubiegłym stratę. Należy jednak zauważyć, że nie należy utożsamiać tej straty z nierentownością firmy, ale z wysokością ponoszonych kosztów prowadzonej działalności. Z zeznania podatkowego PIT – 36L za 2012 r. wynika, że przychód wyniósł [...] zł, a koszty jego uzyskania zamknęły się w kwocie [...] zł, co wygenerowało stratę w wysokości [...] zł. W tej sytuacji za ugruntowanym w doktrynie poglądem stwierdzić należy, iż nic nie stoi na przeszkodzie by w ramach wspomnianych kosztów prowadzonej działalności, przyjmujących dużo wyższe wartości, znalazły się również wydatki dotyczące postępowania sądowego. Tym bardziej, że koszty sądowe należą do normalnych kosztów takiej działalności, a dochodzenie roszczeń na drodze sądowej – jako element tej działalności – wymaga na równi z koniecznością zapewnienia środków na bieżącą działalność, także zapewnienia środków na ich dochodzenie. Z kolei planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości, o której mowa w art. 199 P.p.s.a., jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych oraz preferowanie jednych zobowiązań mających zresztą charakter publicznoprawny względem drugich, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty należnych w sprawie kosztów sądowych nie może prawnie skutecznie podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem (por. M. Kowalska, A. Malmu-Cieplak, Stosowanie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Przegląd Sądowy 2006/9/44). Ponadto należy zauważyć, że pojęcie straty występującej w toku prowadzenia działalności gospodarczej, która ma przecież charakter ciągły, jest w istocie pojęciem rachunkowym, księgowym. Strata ta stwierdzana jest w danym okresie rozliczeniowym (miesięcznym, rocznym). Generalnie jest to podsumowanie całokształtu prowadzonej działalności w danym okresie w aspekcie finansowym. Nie zmienia to jednak faktu, że w toku bieżącej działalności gospodarczej, prowadzonej "na co dzień", podmiot gospodarczy może dysponować gotówką, nawet w znacznych rozmiarach. Wysokie kwoty pieniężne mogą się bowiem znajdować w kasie przedsiębiorstwa, jak również mogą być one zdeponowane na rachunku bankowym. Dokonując oceny i analizy stanu majątkowego przedsiębiorcy w aspekcie jego zdolności do poniesienia opłat sądowych, istotny jest właśnie stan "żywej gotówki" w ściśle określonym czasie, w tym przypadku, w czasie w którym powstaje obowiązek uiszczenia takiej opłaty. Strona skarżąca nie wykazała więc w sposób przejrzysty całokształtu swojego stanu majątkowego i nie zastosowała się do wezwania referendarza sądowego. W efekcie brak jest danych, aby można było zbadać, czy sytuacja majątkowa skarżącego wypełnia przesłanki, których zaistnienie skutkowałoby uwzględnieniem jego wniosku i przyznaniem mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.