III SA/Gl 934/14

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 27 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. Ł. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W skardze na powyższą decyzję zawarty został wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu nadesłanego urzędowego formularza PPF, strona oświadczyła, że w związku z prowadzonym postępowaniem podatkowym i karnym pogorszyła się jej sytuacja zawodowa i życiowa. Aktualnie wnioskodawca zarabia 840 zł brutto i jest to jedyny dochód całej rodziny. Cały zarobek pochłaniają koszty utrzymania rodziny takie, jak: opłaty za prąd, gaz, jedzenie, ubrania, lekarstwa i koszty związane z wykształceniem dzieci. Strona pozostaje w gospodarstwie domowym ze swoją żoną M. i trójką dzieci: A. (14 lat), S. (13 lat) i R. (5 lat). Wnioskodawca oświadczył, że jest posiadaczem galanterii drewnianej o wartości 24.000 zł pieca (35.000 zł) i silosa (30.000 zł). Te składniki majątku są zajęte przez komornika. Poza tym strona nie posiada innego majątku. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, akcji, ani przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 3.000 Euro. Żona skarżącego, wg jego oświadczenia posiada stary samochód, dom w którym mieszka cała rodzina i nieruchomości. Skarżący posiada zaległe zobowiązania: kredyty do zapłaty i zaległości wobec ZUS. Jednocześnie małżonka wnioskodawcy otrzymuje dopłaty z Unii Europejskiej. Pieniądze otrzymane z tych dopłat są w całości przeznaczane na uprawę roli. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia [...] sierpnia 2014 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, również z uwzględnieniem stanu majątkowego małżonki, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. Przesyłkę zawierającą to wezwanie otrzymał pełnomocnik procesowy skarżącego w dniu [...] września 2014 r. Zwrotne potwierdzenie odbioru tej przesyłki znajduje się w aktach sądowych sprawy. W dniu [...] września 2014 r. wpłynęło do akt spraw pismo procesowe pełnomocnika strony adwokata A. T.. W piśmie tym pełnomocnik wniósł o dołączenie do przedmiotowego postępowania akt spraw: III SO/Gl 1/14 oraz I SA/Gl 168/14 w zakresie, w jakim spełniają one wytyczne wezwania w tej sprawie, tj. w zakresie składanych uzupełnień do wniosków o przyznanie prawa pomocy. Pełnomocnik podkreślił, że wszystkie dokumenty, jakie aktualnie znajdują się w posiadaniu skarżącego, a związane z jego sytuacją majątkową, jak również wyjaśnienia tej sytuacji znajdują się w aktach ww. spraw. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje. Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) – zwanej dalej P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że strona skarżąca składając wniosek o prawo pomocy, zażądała przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Odnosząc się do wniosku R. Ł. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy wskazać treść art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Do tej pory nie wpłynęły do akt żadne dokumenty, ani materiały źródłowe, o dostarczenie których, strona została wezwana pismem referendarza sądowego z dnia [...] sierpnia 2014 r. Pełnomocnik procesowy strony stwierdził, że nie jest konieczne zastosowanie się do wezwania referendarza sądowego z dnia [...] sierpnia 2014 r., z uwagi na to, że stosowną dokumentację miał już jego mandant składając do spraw o sygn. akt: III SO/Gl 1/14 i I SA/Gl 168/14. Odnośnie wniosku złożonego w sprawie III SO/Gl 1/14 należy zaznaczyć, że postanowienie Sądu, zwalniające skarżącego od części każdorazowej opłaty sądowej przekraczającej kwotę 200 zł zostało wydane w dniu 16 czerwca 2014 r. Sąd rozstrzygając tę kwestię opierał się na stanie majątkowym skarżącego z czerwca 2014 r., a więc sprzed czterech miesięcy. Tymczasem rozpoznając wniosek o prawo pomocy w tej sprawie, należy dokonać analizy obecnego, aktualnego stanu majątkowego wnioskodawcy. W tym stanie rzeczy, rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy w przedmiotowej sprawie, oparł się – zgodnie z wnioskiem pełnomocnika procesowego wnioskodawcy – na dokumentach dołączonych przez jego klienta do sprawy o sygn. akt: I SA/Gl 168/14. Do wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. akt: I SA/Gl 168/14 dołączono – w formie kserokopii – dokumentację źródłową, w tym: dokumenty dotyczące zadłużenia skarżącego (m.in. wezwania do zapłaty zaległości kredytowych z dnia [...] listopada 2013 r., opiewające na kwotę 2.886,88 zł, powiadomienie z dnia [...] listopada 2013 r. dotyczące zobowiązań wobec banku wyliczonych na kwotę 30.896,68 zł oraz kilku zawiadomień z lutego bieżącego roku o zajęciu rachunków bankowych – najwyższa kwota do przekazania z rachunku to 141.848,39 zł), wyciągów z dwóch rachunków bankowych z dnia [...] kwietnia 2013 r. i z dnia [...]kwietnia 2014 r., wypowiedzenie umowy o pracę z dnia [...] r. (okres wypowiedzenia upływał z dniem [...] r.), zeznanie podatkowe skarżącego za ubiegły rok (wykazał on przychody wyłącznie ze stosunku pracy), decyzje w sprawie płatności przyznanych żonie skarżącego (według jednej z nich płatność ma być przekazana na rachunek bankowy o wskazanym tam numerze) oraz umowę wyłączającą wspólność majątkową w małżeństwie skarżącego. Kolejnym pismem z dnia [...] sierpnia 2014 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku poprzez: udokumentowanie wszelkich dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, złożenie wyjaśnień na temat sytuacji pracowniczej skarżącego po dniu [...] maja 2014 r., tj. po upływie terminu wypowiedzenia wcześniejszej umowy o pracę, przedłożenie kopii zeznania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2013 złożonego przez małżonkę skarżącego, przedstawienie wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i przez osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat (zastrzeżono, że w przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz o sposobie ich spłaty w okresie ostatnich trzech miesięcy, a w razie ich likwidacji – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku) oraz nadesłanie kopii faktur lub rachunków obrazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie. Wykonując to wezwanie, skarżący wyjaśnił, że w lipcu musiał wymeldować się z dotychczasowego miejsca zamieszkania z uwagi na kłopoty rodzinne, lecz nie zmienił adresu do korespondencji, podanego w postępowaniu jako adres zamieszkania. Ponadto przedłożył m.in. kopię umowy pracę zawartej z wcześniejszym pracodawcą dnia [...] r. na czas nieokreślony, zaświadczenia o zatrudnieniu z dnia [...] r. (wskazano w nim wcześniejszy adres zamieszkania skarżącego; średnie wynagrodzenie określono na kwotę 420,94 zł netto), wyciągi z trzech rachunków bankowych, o numerach innych niż te, z których wyciągi przedłożono wcześniej, z dni [...] grudnia 2013 r., [...] stycznia i [...] lutego 2014 r. oraz kopie dokumentów dotyczących zadłużenia, pochodzących z ubiegłego roku, w tym przedstawionych już: wezwania do zapłaty zaległości z dnia [...] listopada 2013 r. i powiadomienia z dnia [...] listopada 2013 r. Referendarz sądowy ponownie wezwał skarżącego do uzupełnienia w terminie 7 dni danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, tym razem poprzez: wykonanie brakującej części wezwania z dnia [...] sierpnia 2014 r., nadesłanie zaświadczenia wskazującego nowy adres zameldowania skarżącego i wymieniającego wszystkie inne osoby zameldowane pod tym adresem oraz ewentualne wyjaśnienie, jakie relacje rodzinne łączą te osoby ze skarżącym, a także zaświadczenia, że skarżący wymeldował się z poprzedniego miejsca zamieszkania oraz wyjaśnienie, jak przedstawia się sytuacja mieszkaniowa skarżącego, jaki lokal mieszkalny i na podstawie jakiego tytułu prawnego on zajmuje (zaznaczono, że wyjaśnienia te powinny być właściwie udokumentowane za pomocą kopii umów najmu, użyczenia itp., a w braku takich dokumentów – oświadczeniami osób, do których lokal należy, udzielającymi odpowiedzi w tym zakresie, a także wskazującymi, czy osoby te pozostają w relacjach rodzinnych ze skarżącym oraz czy skarżący ponosi koszty związane z utrzymaniem mieszkania, a jak tak, to w jakiej miesięcznej wysokości). Ustosunkowując się do wezwania, wnioskodawca wyjaśnił, że obecnie wspiera go bratowa, która udzieliła mu gościny na czas rozwiązania problemów związanych z jego sytuacją mieszkaniową. Dołączył zaświadczenie z dnia [...] lipca 2014 r., że od tego dnia jest zameldowany na pobyt stały pod nowym adresem. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Stosownie do art. 255 P.p.s.a., wskazanym zresztą w wezwaniach referendarza sądowego, skierowanych do skarżącego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygniecie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z inną osobą (z innymi osobami), to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. W przedmiotowej sprawie należy podzielić pogląd wyrażony w postanowieniu referendarza sądowego wydanego w dniu 8 października 2014 r. w sprawie o sygn. akt: I SA/Gl 168/14, zgodnie z którym wnioskodawca stosował się do dwóch wezwań jedynie w sposób częściowy – w efekcie wykazał za pomocą materiałów źródłowych swój aktualny stan majątkowy jedynie w sposób wybiórczy. Należy podkreślić, że skarżący przedłożył do akt sprawy jedynie te dokumenty, które miały przemawiać za uwzględnieniem jego wniosku w całości. Skarżący nadesłał bowiem do akt dokumenty, wskazujące na osiągane przez niego niskie dochody (wynagrodzenie) oraz na relatywnie wysokie zadłużenie. Jednocześnie skarżący całkowicie pominął materiały źródłowe obrazujące aktualną kondycję majątkową osób pozostających z nim obecnie we wspólnym gospodarstwie domowym. Co istotne, wnioskodawca nawet nie podał w sposób nie budzący wątpliwości osób, wchodzących w skład jego aktualnego gospodarstwa domowego. Jego zaświadczenie o zameldowaniu, stwierdza jedynie, że skarżący jest zameldowany pod określonym adresem – zresztą pod innym adresem, aniżeli wskazany we wniosku adres miejsca zamieszkania. Tymczasem, wezwano skarżącego do przedłożenia zaświadczenia, w którym wymienione będą wszystkie osoby prowadzące z nim wspólne gospodarstwo domowe. Jednak wyjaśnienia wnioskodawcy w zakresie jego aktualnego miejsca zamieszkania rzeczywiście budzą wątpliwości, ponieważ skarżący pomimo nowego adresu zameldowania nie zmienił wskazanego przez siebie miejsca zamieszkania, pod którym wciąż osobiście odbierał korespondencję – do jego rąk doręczono tam w dniach [...] sierpnia i [...] września wezwania referendarza sądowego. Podobnie w zaświadczeniu pracodawcy z dnia [...] września 2014 r., a więc wystawionym już po tym zameldowaniu, widnieje adres zamieszkania. Jest zaś poza sporem, że w razie tego rodzaju rozbieżności należy mieć na względzie ten adres, pod którym strona faktycznie przebywa z zamiarem stałego pobytu, a nie ten, pod którym jest zameldowana. Poza tym inny adres zameldowania czy nawet zamieszkania nie oznacza zerwania więzów wynikających z prawa rodzinnego. W tym kontekście należy mieć na uwadze, że stosownie do art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) na małżonku ciąży obowiązek udzielania współmałżonkowi pomocy finansowej, w tym w zakresie prowadzonego postępowania sądowego, i to niezależnie od stosunków majątkowych w małżeństwie, tj. także od panującej w nim rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, LEX nr 563242). Brak dokumentów obrazujących dochody i ewentualne oszczędności małżonki skarżącego, m.in. wyciągu z jej rachunku bankowego, którego numer wprost wskazano w wezwaniu, uniemożliwia zatem ustalenie dochodów jego gospodarstwa domowego. Wyklucza to przyznanie prawa pomocy, zwłaszcza jeżeli zważyć, że wnioskodawca w ogóle nie wykonał wezwania w części odnoszącej się do kosztów utrzymania oraz ewentualnych zaległości w tym zakresie. Brak również podstaw, aby uznać, że starannie wykonano wezwanie do nadesłania wyciągów także z tych rachunków bankowych, które należą do skarżącego. Nadesłane wyciągi nie odzwierciedlają wszak stanu z ostatnich trzech miesięcy, jak zastrzeżono w wezwaniu, gdyż najbardziej aktualne z nich pochodzą z pierwszej połowy bieżącego roku. Do wykazania aktualnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy nie wystarcza samo jego oświadczenie złożone na druku urzędowego formularza PPF, a następnie kolejne, częściowe oświadczenia składane w toku postępowania i nadsyłane w sposób wybiórczy w toku postępowania materiały źródłowe. Rozpoznając wniosek o prawo pomocy, należy ocenić stan majątkowy wnioskodawcy – łącznie ze stanem majątkowym osób, które tworzą z nim aktualnie wspólne gospodarstwo domowe, a następnie podjąć stosowną decyzję w przedmiocie przyznania, bądź odmowy przyznania prawa pomocy. Dla dokonania rzetelnej oceny stanu majątkowego wnioskodawcy i jego domowników, potrzebne jest jego wykazanie przez wnioskodawcę za pomocą stosownych dokumentów, czy też zaświadczeń. Istotne jest to, aby stan majątkowy wykazany był w sposób obiektywny, wszechstronny i wyczerpujący – co nie miało miejsca w przedmiotowej sprawie, pomimo wielokrotnych wezwań referendarza sądowego, mających na celu odpowiednie ukierunkowanie wnioskodawcy w zakresie wykazania odpowiednich faktów i okoliczności. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.