III SAB/Gl 8/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 31 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi W. P. na bezczynność Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w C. w przedmiocie bezczynności organów administracji publicznej w sprawie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W. P. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wniosku, zawartego na druku urzędowego formularza PPF, strona oświadczyła, że nie jest prawnikiem, a tylko adwokat będzie w stanie przedstawić jej racje w postępowaniu przed Sądem. Sprawa ta jest zdaniem wnioskodawcy "zamataczona" przez organy skarbowe. Jednocześnie strona nie posiada środków pozwalających na opłacenie adwokata z wyboru. Wnioskodawca, wg swojego oświadczenia, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Jego jedynym dochodem jest renta w kwocie [...] zł. :Poza tym, skarżący nie posiada żadnego majątku ruchomego, żadnych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro. Strona oświadczyła, że miesięcznie na leki i leczenie wydaje około [...] zł. Załącznikami do wniosku były: druczek otrzymywanego przez stronę świadczenia rentowego; orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] r., nr [...] o całkowitej niezdolności do pracy skarżącego do dnia [...] r. oraz szereg kserokopii recept lekarskich. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 6 grudnia 2013 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie, wnioskodawca nadesłał ponownie cytowane wyżej orzeczenie komisji lekarskiej oraz orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. Strona nadesłała również pismo przewodnie z dnia [...] r. W piśmie tym wnioskodawca wniósł o przyjęcie jego danych w formie oświadczeń. Wniosek swój uzasadnił tym, że brak mu środków finansowych na zdobywanie dokumentów urzędowych, poza tym zgromadzeniu tych dokumentów stoi na przeszkodzie jego stan zdrowia. W piśmie tym skarżący oświadczył, że wszelkich opłat za nieruchomość zajmowaną przez niego (w tym podatek od nieruchomości i opłaty za wszelkie media) dokonuje właściciel tej nieruchomości – J. W. Kwoty te są skarżącemu nieznane. Poza tym, w miejscu zamieszkania strony zameldowani są także: M. P. – żonaty, stanowiący oddzielną rodzinę; B. P. – żona strony, z którą jest on w separacji; J., K., W. i B. W. W ciągu ostatnich trzech miesięcy nie dokonywano jakichkolwiek operacji na rachunku bankowym skarżącego. Działalność gospodarcza prowadzona przez stronę nie została wykreślona z ewidencji. Gospodarstwo domowe skarżący prowadzi sam – nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ze swoją żoną. Żona w żaden sposób nie pomaga mu finansowo, a jej stan majątkowy nie jest skarżącemu w żaden sposób znany (wnioskodawca wie jedynie, że jego żona ma emeryturę, jednak nie zna on jej wysokości). Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) – zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje tylko ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie ustanowienia dla niego profesjonalnego pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie adwokata. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku W. P., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. W pierwszej kolejności, należy stwierdzić, że skarżący oświadczył na druku urzędowego formularza PPF, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. W tym stanie rzeczy, skarżący został wezwany pismem z dnia [...] r. do nadesłania szeregu dokumentów i materiałów, mających uzupełnić jego oświadczenie – dane zawarte we wniosku o prawo pomocy. Stosownie do art. 255 P.p.s.a., wskazanym zresztą w cytowanym wezwaniu referendarza sądowego, skierowanym do wnioskodawcy, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Tymczasem, skarżący nadesłał obszerne pismo przewodnie z dnia [...] r. w którym zwrócił się o przyjęcie jego danych i informacji o jego stanie majątkowym w formie oświadczenia. Samo jednak oświadczenie nie jest tożsame z wykazaniem stanu majątkowego. Skarżący stwierdził mianowicie, że zamieszkuje w jednym lokalu z M. P. (i jego rodziną), ze swoją żoną B. (z którą pozostaje w faktycznej separacji) i z czteroosobową rodziną W. Z pisma skarżącego wynika, że wszystkie opłaty związane z utrzymaniem tej nieruchomości ponosi wyłącznie jej właścicielka, tj. J. W. Oświadczenie to w powiązaniu z twierdzeniem wnioskodawcy, że prowadzi samodzielne, jednoosobowe gospodarstwo domowe jest już samo w sobie mało wiarygodne. Samo oświadczenie o osobach zameldowanych w miejscu zamieszkania skarżącego (oraz ich ilości) jest podstawą domniemania, że wnioskodawca nie prowadzi jednoosobowego, samodzielnego gospodarstwa domowego. W orzecznictwie przyjęta jest zasada, zgodnie z którą rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe (tak NSA w postanowieniu z dnia 24 maja 2006 r., II OZ 569/06, niepublikowane). Tymczasem wnioskodawca w piśmie z dnia [...] r. z góry stwierdza, że nie jest mu znany stan majątkowy jego żony, jego syna (i jego rodziny) oraz rodziny W. Jednocześnie, skarżący w zasadzie z góry wyklucza możliwość poznania, a w efekcie podania stanu majątkowego tych osób. Strona oświadczyła, że w ciągu ostatnich trzech miesięcy nie dokonywano żadnych operacji na jego rachunku bankowym, podczas, gdy prowadzi nadal swoją działalność gospodarczą (wszak oświadczył, że jego działalność gospodarcza nie została wykreślona z ewidencji). Można z tego wnieść, że skarżący za nic nie płaci w aspekcie swojego utrzymania (np. opłaty za media, które opłaca jedynie właściciel nieruchomości – J. W.), a w pozostałym zakresie, nikt skarżącemu nie pomaga. W rozpoznawanej sprawie skarżący w rzeczywistości do dnia dzisiejszego nie zastosował się do wezwania z dnia 6 grudnia 2013 r. nie nadsyłając żadnych dokumentów potwierdzających w sposób obiektywny jego oświadczenia zawarte w druku PPF. Jednocześnie, oświadczenia złożone przez niego w piśmie przewodnim z dnia [...] r., wcale nie wyjaśniają w sposób jasny i wyraźny jego faktycznej sytuacji majątkowej i nie weryfikują w sposób nie budzący wątpliwości oświadczenia złożonego na druku urzędowego formularza PPF. De facto w sprawie występuje więc niekompletny materiał dowodowy. W konsekwencji brak jest więc podstaw do rzetelnej i wszechstronnej analizy stanu majątkowego wnioskodawcy. W tym stanie rzeczy, brak jest podstaw do zbadania tego, czy strona rzeczywiście spełnia ustawowe przesłanki, których istnienie skutkowałoby uwzględnieniem jej wniosku. Tymczasem orzekanie na podstawie niekompletnego materiału dowodowego nie jest możliwe ani dopuszczalne, zważywszy że przedstawione w treści formularza PPF i w treści oświadczeń zawartych w piśmie przewodnim wnioskodawcy z dnia [...] r. dane, nie pozwoliły na wolną od wątpliwości ocenę złożonego wniosku. Dotyczy to nie tylko ponoszonych w związku z koniecznym utrzymaniem wydatków, których wysokość nie została de facto w żaden sposób podana, lecz również źródeł dochodu, z których te są pokrywane, skoro kwestia prowadzonej działalności nie została dostatecznie wyjaśniona (a więc źródła dochodu, występującego obok renty). Podobne spostrzeżenia odnoszą się do stanu cywilnego wnioskodawcy i osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe. Wprawdzie z żoną pozostaje wnioskodawca wg swojego oświadczenia w separacji, ta jednak nadal z nim zamieszkuje. Wspólnie z nimi zamieszkuje także M. P. z żoną, stanowiący odrębną rodzinę i rodzina W. Z uwagi jednak na to, że skarżący w chwili obecnej uchylił się w rzeczywistości przedstawienia w sposób przekonujący swojego aktualnego stanu majątkowego, brak było podstaw do uwzględnienia złożonego przez niego wniosku. Za takim stanowiskiem przemawia także ugruntowany w orzecznictwie sądowym pogląd, zgodnie z którym w przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej lub finansowej bądź podaje takie fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 8/13, LEX nr 1282710). Tym bardziej, że taka postawa nie zasługuje na aprobatę, uniemożliwia bowiem obiektywne i niepozostawiające żadnych wątpliwości rozstrzygnięcie złożonego wniosku w oparciu o rzeczywiste możliwości finansowe wnioskodawcy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.