IV SA/Gl 1026/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz (spr.) Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 września 2015 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...] r. nr: [...] Wójt Gminy Ł. uznał, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony J. B. za okres od 1 stycznia 2007 r. do 31 grudnia 2013 r. w łącznej kwocie 12 852,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. W uzasadnieniu wskazał, że J. B. zobowiązana była poinformować organ I instancji o przyznaniu jej od stycznia 2007 roku prawa do dodatku pielęgnacyjnego, czego nie uczyniła. W odwołaniu od powyższej decyzji J. B. podniosła, że podczas wypełniania wniosku nie została skutecznie pouczona przez pracownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, w jakich okolicznościach nie może pobierać zasiłku pielęgnacyjnego. Wskazała, że należało wówczas nadmienić, iż taki zasiłek może pobierać jedynie przez półtora roku. Natomiast zostało jej przedstawione, że decyzja jest bezterminowa, a więc świadczenie pieniężne również. Podkreśliła, że pouczenie zawarte w decyzji przyznającej zasiłek (nr decyzji: [...]), było dla niej zupełnie niejasne i niezrozumiałe, a także wykluczające się wzajemnie. Dodała, że dla niej, jako osoby w podeszłym wieku, trudno jest rozgraniczyć pojęcia zasiłek i dodatek pielęgnacyjny, gdyż oba pojęcia brzmią podobnie. Podkreśliła, że do momentu otrzymania decyzji nr [...] z dnia [...] r., w której Wójt Gminy uchylił prawo do zasiłku pielęgnacyjnego nie była świadoma tego, iż świadczenie jej się nie należy. Decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Następnie organ podniósł, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części dopiero wtedy, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Podkreślił, że obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego" i dodał, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W związku z tym organ wskazał, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Dodał, że ocena działania świadczeniobiorcy wymaga więc ustalenia, czy był skutecznie pouczony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie posiadanego uprawnienia i warunek ten będzie można uznać za spełniony tylko wówczas, gdy owo pouczenie będzie sformułowane w sposób jasny i zrozumiały dla strony. Następnie organ podkreślił, że pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 lutego 2014 r. sygn. akt: IV SA/G1 379/13). Organ odwoławczy podniósł, że zgodnie z art. 16 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Wskazał, że w przedmiotowej sprawie, przyznano skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego od dnia 1 września 2005 r., a z pisma ZUS wynika, że jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego od dnia 1 stycznia 2007 r. do nadal. W związku z tym organ wskazał, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje skarżącej od dnia 1 stycznia 2007 r. Dodał, że nie powiadamiając organu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o przyznanym prawie do dodatku pielęgnacyjnego z ZUS-u, uchybiła obowiązkowi, wynikającemu z art. 25 ustawy o świadczeniach rodzinnych, pomimo, że była prawidłowo pouczona o wyżej wymienionym obowiązku w decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny z dnia [...] r., jak również we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. W skardze wniesionej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, J. B. ponownie podniosła, że podczas wypełniania wniosku nie została skutecznie pouczona przez pracownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, w jakich okolicznościach nie może pobierać zasiłku pielęgnacyjnego. Wskazała, że należało wówczas nadmienić, iż taki zasiłek może pobierać jedynie przez półtora roku. Natomiast zostało jej przedstawione, że decyzja jest bezterminowa, a więc świadczenie pieniężne również. Podkreśliła, że pouczenie zawarte w decyzji przyznającej zasiłek (nr decyzji: [...]), było dla niej zupełnie niejasne i niezrozumiałe, a także wykluczające się wzajemnie. Dodała, że dla niej, jako osoby w podeszłym wieku, trudno jest rozgraniczyć pojęcia zasiłek i dodatek pielęgnacyjny, gdyż oba pojęcia brzmią podobnie. Podkreśliła, że do momentu otrzymania decyzji nr [...] z dnia [...] r., w której Wójt Gminy uchylił prawo do zasiłku pielęgnacyjnego nie była świadoma tego, iż świadczenie jej się nie należy. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie skarżąca podniosła, że w dacie przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, nikt nie pouczył jej, że zasiłek ten przysługuje do 75 roku życia, a ze stanowiska orzeczników zrozumiała, że jest to zasiłek przyznany do końca życia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wymienionego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na podstawie art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej P.p.s.a., Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach, albo stwierdza ich wydanie z naruszeniem prawa. W wyniku przeprowadzenia kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji stwierdzić należało, że została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec tego wystąpiły podstawy do jej uchylenia. Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Wójta Gminy Ł. uznającą, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej za okres od 1 stycznia 2007 r. do 31 grudnia 2013 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym z uwagi na to, że we wskazanym okresie pobierała dodatek pielęgnacyjny z ZUS. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ prawidłowo wskazał, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części dopiero wtedy, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zasadnie również podkreślił, że obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego" i w tym zakresie dodał, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określonego działania (zaniechania). W tej kwestii organ wskazał, że chodzi tylko o tego, kto przyjął świadczenie, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Pomimo trafności tego stwierdzenia, organ pominął ustalenia w powyższym zakresie, tj. co do tego, czy występują w sprawie okoliczności przemawiające za tym, że skarżąca została skutecznie pouczona, w jakich sytuacjach nie powinna pobierać zasiłku pielęgnacyjnego. W konsekwencji tego organ odwoławczy nie wskazał, na jakiej podstawie stwierdził, że skarżąca (nie powiadamiając organu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o przyznanym jej prawie do dodatku pielęgnacyjnego z ZUS-u) uchybiła obowiązkowi, wynikającemu z art. 25 ustawy o świadczeniach rodzinnych, pomimo, że była prawidłowo pouczona o wyżej wymienionym obowiązku w decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny z dnia 3 sierpnia 2005 r., jak również we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Przede wszystkim bowiem podkreślenia wymagało, że – jak wynika z akt administracyjnych – pouczenie zawarte we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, nie zostało podpisane przez skarżącą, a zatem nie sposób przyjąć, że organ wykazał, iż skarżąca została w ogóle zapoznana z treścią tego pouczenia. Nie może tego pouczenia zastąpić ogólne stwierdzenie, zawarte w “części II" tego wniosku, według którego strona zobowiązała się “niezwłocznie powiadomić podmiot wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego". Nie zostało bowiem w żaden sposób wyjaśnione, co należy rozumieć przez “zmianę majacą wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego". Podobne uwagi dotyczą analogicznego w swej treści - pkt 4 pouczenia zawartego w decyzji z dnia 3 sierpnia 2005 r. o ustaleniu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Ponadto w całym tym pouczeniu, brakuje wyjaśnienia co należy rozumieć przez “zmianę mającą wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych" oraz przez “okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych “. Powyższe stwierdzenia są szczególnie istotne, gdyż – jak to podkreślił organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji - ocena działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy był skutecznie pouczony o okolicznościach, których wystąpienie ma wpływ na istnienie posiadanego uprawnienia i warunek ten będzie można uznać za spełniony tylko wówczas, gdy owo pouczenie będzie sformułowane w sposób jasny i zrozumiały dla strony. Podkreślenia przy tym wymaga, że – jak trafnie podniósł organ odwoławczy - pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 lutego 2014 r. sygn. akt: IV SA/G1 379/13). Pomimo trafności cytowanych stwierdzeń, organ odwoławczy nie wskazał podstaw swojej oceny, że skarżąca została skutecznie pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o przyznanym jej prawie do dodatku pielęgnacyjnego z ZUS-u. Co więcej – organ ten nie wskazał nawet podstaw przyjętego przez niego ustalenia, że skarżąca w ogóle wiedziała o przekazywaniu jej – wraz ze świadczeniem emerytalnym - dodatku pielęgnacyjnego z ZUS-u. Jest to tym bardziej rażące pominięcie, że według stwierdzeń zawartych w decyzji organu I instancji, ZUS nie ma informacji dotyczącej odebrania przez skarżącą decyzji o przyznaniu dodatku pielęgnacyjnego. W takiej sytuacji organ był zobowiązany ze szczególną starannością ocenić wszystkie okoliczności sprawy, aby wykazać, czy zaistniała w sprawie przesłanka skutecznego pouczenia skarżącej we wskazanym wyżej zakresie. Pominięcie przeprowadzenia przez organ odwoławczy wymienionych czynności, stanowiło naruszenie przepisów postępowania, w tym art. 7 i 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Wobec tego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., należało uchylić zaskarżoną decyzję. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pominięte stwierdzenia dotyczyły podstaw rozstrzygnięcia wydanego w tej sprawie. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań.