IV SA/Gl 1073/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka, Sędzia NSA Tadeusz Michalik, Protokolant Katarzyna Lisiecka-Mitula, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 maja 2017 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Prezydent Miasta C. decyzją z dnia [...] r. przyznał J. S. zasiłek rodzinny na dziecko W. S. w kwocie 118 zł miesięcznie od 1 listopada 2015 r. do 31 października 2016 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2016/2017 na to dziecko w kwocie 100 zł jednorazowo. Kolejną decyzją z dnia [...] r. uchylił w całości swoje rozstrzygnięcie z dnia [...] r. Po zawiadomieniu strony o wszczęciu postępowania, decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 104, art. 107 i art. 109 K.p.a. oraz art. 20 ust. 2, ust. 3 i art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 7, ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2015r. poz. 114 ze zm., zwana dalej ustawą) uznał kwotę 354 zł wypłaconą J. S. za okres od dnia 1 marca 2016 r. do dnia 31 maja 2016 r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne na dziecko W. S. oraz zobowiązał do zwrotu powyższej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w kwocie 5,61 zł oraz dalszymi odsetkami za opóźnienie na podany rachunek bankowy. W uzasadnieniu organ wskazał, że w toku czynności urzędowych powzięto wiadomość, co do tego, że strona od dnia [...] r. podjęła zatrudnienie, co zgodnie z art. 3 pkt 24 c ustawy stanowi uzyskanie dochodu. Organ przedstawił także in extenso treść art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy. W odwołaniu od powyższej decyzji J. S. podniosła, że organ błędnie obliczył rzeczywisty dochód osiągany na członka rodziny. Wskazała, że dochód za 2014 r. w wysokości [...] zł to świadczenie alimentacyjne na dziecko, które nie stanowi dochodu. Ponadto strona za wykonanie umowy zlecenia od dnia 8 stycznia 2016 r. do dnia 17 czerwca 2016 r. otrzymywała następujące kwoty netto na rachunek bankowy: - [...] r. za miesiąc styczeń [...] zł; - [...] r. za miesiąc luty 2016 r. [...] zł; - [...] r. za miesiąc marzec 2016 r. [...] zł; - [...] r. za miesiąc kwiecień 2016 r. [...] zł; - [...] r. za miesiąc maj [...] zł. Zdaniem odwołującej łącznie za okres 6 miesięcy otrzymała kwotę [...] zł, zatem dochód na jednego członka rodziny w roku 2016 r. za ten okres wyniósł 430,73 zł. Powyższy dochód jest dochodem utraconym, gdyż w dniu 20 sierpnia 2016 r. została wypowiedziana umowa zlecenie. Do odwołania strona dołączyła wydruk z konta bankowego oraz wypowiedzenie umowy zlecenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C., decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania oraz art. 30 ust. 1 i 2 ustawy. Podał, że zgodnie z jej art. 30 ust. 2 pkt 1 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Przechodząc do stanu faktycznego Kolegium stwierdziło, strona od 8 stycznia 2016 r. podjęła zatrudnienie i uzyskała dochód. Po przeliczeniu dochodu organ I instancji stwierdził, iż dochód na osobę w rodzinie przekracza ustawowe kryterium dochodowe i w pierwszej kolejności uchylił decyzję przyznającą stronie świadczenia rodzinne, co uzasadnił szczegółowo w decyzji z dnia [...] r. Następnie, po wszczęciu postępowania organ I instancji ustalił kwotę nienależnie pobranych przez stronę świadczeń rodzinnych za okres od 1 marca 2016 r. do 31 maja 2016 r. w kwocie 354 zł i zażądał ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Ponadto Kolegium podało, że strona może złożyć wniosek w trybie art. 30 ust. 9 ustawy o umorzenie, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty należności. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach J. S. zaskarżyła powyższą decyzję w całości i zarzuciła: 1) naruszenie art. 138 § 1 K.p.a., w związku z art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 7 i 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez błędną wykładnię tych przepisów i ich niewłaściwe zastosowanie przez organ administracji; 2) naruszenie zasad ogólnych postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 6, art. 7, art. 8, art. 9 K.p.a., a naruszenie to ma istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, organ nie dokonał bowiem wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, naruszył tym samym słuszny interes społeczny i prawny skarżącej, ignorując zestawienia i wydruki z konta bankowego skarżącej obrazujące dochód uzyskany i utracony od 8 stycznia 2016 roku. Skarżąca wniosła o uchylenie powyższej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaznaczyła, że wniosła odwołanie od decyzji organu I instancji, bowiem w jej ocenie błędnie obliczono rzeczywisty dochód na członka rodziny. Na dowód swoich twierdzeń przedstawiła wydruki z konta bankowego, na który wpłacane było wynagrodzenie. W dalszej kolejności skarżąca powtórzyła zarzuty zawarte w odwołaniu podnosząc, że skarga jest w pełni uzasadniona. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1066) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.). Ponadto zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż Sąd nie dopatrzył się w działaniu organu uchybień, o których mowa w art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Podstawę p[prawną wydania zaskarżonej decyzji z dnia [...] r. stanowiły art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy. Podstawę faktyczna natomiast, stanowiło ustalenie , że wypłacone na rzecz skarżącej kwoty świadczeń rodzinnych w okresie od 1 marca 2016 r. do 31 maja 2016 r. były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi, o których mowa w art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Natomiast w myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Odnosząc się do zarzutów skargi w zakresie błędnego obliczenia dochodu należy wskazać, że nie zasługują one na uwzględnienie, bowiem organy prawidłowo obliczyły tenże dochód. Nie można bowiem podzielić stanowiska skarżącej co do tego, że uzyskany przez nią dochód w wysokości [...] zł tytułem alimentów na rzecz jej córki W. S. nie stanowi dochodu rodziny w rozumieniu ustawy. W jej art. 3 pkt 1 lit c wskazano wyraźnie, że używany w ustawie termin "dochód" oznacza inne niż opodatkowane dochody, w tym alimenty na rzecz dzieci. Także błędnie interpretuje skarżąca definicję dochodu uzyskanego i zasady jego obliczania określone w ustawie. Po myśli art. 3 pkt 24 ustawy uzyskanie dochodu oznacza uzyskanie dochodu spowodowane min. uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Art. 5 ust. 4b ustawy stanowi natomiast, że w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Jak bezspornie wynika akt sprawy, w tym z treści odwołania i skargi, w roku poprzedzającym okres świadczeniowy, tj. w 2014r. rodzina uzyskała dochód w kwocie [...] zł z tytułu. Zatem miesięczny dochód w przeliczeniu na osobę w dwuosobowej rodzinie wyniósł 300 zł. Następnie skarżąca w dniu 8 stycznia 2016 r. zawarła umowę zlecenia. Dochód netto uzyskany za miesiąc następujący po miesiącu od zawarcia tej umowy, czyli luty 2016 r. wyniósł 1.034,62 zł. Organ powziął powyższe informacje w toku czynności urzędowych (vide treść decyzji z 10 czerwca 2016 r. o uchyleniu decyzji z 14 września 2015 r. w sprawie przyznania świadczeń), a nie przeczy temu faktowi skarżąca podając dokładnie w treści skargi tożsamą wysokość dochodu uzyskaną w miesiącu. Błędnie natomiast skarżąca, w sprzeczności z brzmienie art. 5 ust. 4b ustawy, zsumowała dochód uzyskany przez nią z tytułu umowy zlecenia wskazując, że wyniósł on [...] zł. Tak obliczoną kwotę podzieliła przez dwanaście miesięcy uznając, że dochód na jednego członka rodziny wynosi 430,73 zł. Przeliczając w sposób prawidłowy uzyskany dochód organ zasadnie stwierdził, że dochód na osobę w dwuosobowej rodzinie, w okresie pobierania świadczenia, wynosił 817,31 zł., a zatem nastąpiło przekroczenie kryterium dochodowego. w okresie pobierania świadczenia, a więc do czerwca 2016r. to jest do dnia uchylenia decyzji o przyznaniu tego uprawnienia stronie. Stosownie do art. 5 ust. 1 ustawy zasiłek rodzinny przysługuje osobom wymienionym w art. 4 ust. 2, czyli: rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka, opiekunowi faktycznemu dziecka oraz osobie uczącej się, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 674 zł. Odnosząc się do kwestii ponownego obliczenia dochodu w związku z uzyskaniem dochodu z tytułu umowy zlecenia przez skarżącą należy podkreślić, że organ I instancji nie zawarł w treści swojej decyzji z dnia [...]r. szczegółowego sposobu obliczenia dochodu, jednakże w aktach sprawy na k. 26 i 27 znaleźć można takie obliczenie.. Ponadto zauważyć trzeba, że wysokość dochodu uzyskanego, czas pobierania świadczenia rodzinnego i wysokość uzyskanych w 2014r. alimentów nie stanowi w sprawie okoliczności spornych. Bezsporne bowiem było, że miesięczny dochód w rodzinie skarżącej w 2014 r. wyniósł 600 zł miesięcznie (czyli 300 zł na osobę). Do tak uzyskanego dochodu należało dodać dochód uzyskany przez skarżącą w wysokości 1.034,62 zł (wynagrodzenie za luty 2016r.). W ten sposób dochód rodziny po doliczeniu uzyskanego dochodu w kwocie 1.034,62 zł wyniósł 1.634,62 zł. Zatem dochód rodziny w przeliczeniu na osobę wyniósł 817,31 zł, a więc przekroczył ustawową kwotę kryterium dochodowego uprawniającą do pobierania świadczeń rodzinnych (674 zł). W ten sposób uzyskanie nowego źródła dochodu w 2016 r. rzutowało na prawo do świadczeń rodzinnych. Dochód uzyskany w 2016 r. nie podlegał więc podzieleniu przez 12 miesięcy, w których skarżąca otrzymywała wynagrodzenie z tytułu zawarcia umowy zlecenia. W dalszej kolejności należy odnieść się do kwestii ustalenia, czy pobrane przez skarżącą we wskazanym w decyzji okresie i kwotach świadczenia rodzinne są świadczeniami "nienależnie pobranymi". W ocenie Sądu należy przychylić się do stanowiska orzekających w sprawie organów, które uznały, iż w sprawie wystąpiła sytuacja określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, aczkolwiek tego szczegółowo nie uzasadniły. Ustanie prawa do świadczeń może mieć miejsce jedynie w takiej sytuacji, kiedy przysługują one wnioskodawcy i zostały mu zgodnie z wymogami ustawy przyznane, a w okresie świadczeniowym nastąpiła zmiana powodująca ustanie lub wstrzymanie prawa do tych świadczeń. Okolicznością wykluczającą możliwość pobierania przez skarżącą świadczeń rodzinnych był fakt uzyskania dochodu, który spowodował przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do pobierania świadczeń. W ustawie o świadczeniach rodzinnych przewidziano możliwość modyfikowania wysokości dochodu branego pod uwagę przy ustalaniu uprawnień do świadczeń rodzinnych na wypadek, gdyby w sytuacji dochodowej danej rodziny nastąpiły zmiany polegające na pomniejszeniu lub zwiększeniu kwoty pozyskiwanych środków pieniężnych. W tym celu została ustanowiona między innymi instytucja uzyskania dochodu - obligująca organy orzekające w tej kwestii do ustalenia uprawnienia na podstawie dochodu rodziny powiększonego o dochód uzyskany (art. 5 ust. 4b ustawy). Z uzyskaniem dochodu mamy do czynienia, jeśli stanowi ono efekt jednej z okoliczności wyraźnie wskazanych w art. 3 pkt 24 ustawy. Ponadto po myśli art. 24 ust. 7 ustawy w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych, świadczenia nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został uzyskany. Zdaniem Sądu nie budzi wątpliwości w okolicznościach sprawy, że dochód rodziny skarżącej za 2014 r. powiększony o dochód uzyskany w lutym 2016r. w wysokości 1034,62 zł przekroczył kryterium dochodowe na osobę w rodzinie wynoszące 674 zł. W konsekwencji, przekroczenie kryterium dochodowego spowodowało, że uprawnienie do pobierania świadczeń od marca 2016 r. nie przysługiwało. Zatem we wskazanym miesiącu nastąpiła utrata prawa do świadczeń rodzinnych. Równocześnie wskazać należy, że na definicję świadczeń nienależnie pobranych w myśl. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy składa się nie tylko element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale także element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne, że uprawnienie do pobierania świadczenia ustało. Przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 in fine ustawy jako warunek uznania świadczeń za nienależnie pobrane wymienia bowiem pouczenie osoby pobierającej o braku prawa do ich pobierania. W ocenie Sądu dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązków związanych z nienależnie pobranym świadczeniem decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie, której podstawą jest spoczywający na organach obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenia o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania. Jak wynika z akt sprawy, spełniony został warunek dotyczący pouczenia osoby pobierającej świadczenie o obowiązku powiadomienia organu w sytuacji uzyskania dochodu oraz o możliwych skutkach jego zaniechania. We wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego w części VII znajduje się oświadczenie, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w szczególności (...) uzyskania dochodu, osoba ubiegająca się jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenia rodzinne. Niepoinformowanie organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych o zmianach, o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń, a w konsekwencji koniecznością ich zwrotu. Ponadto we wniosku w części "Pouczenie" m.in. wskazano, że w przypadku uzyskania dochodu związanego m.in. z uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z wyłączeniem pracy wykonywanej na podstawie umowy o dzieło, osoba jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie, a nadto wskazano na skutki niepoinformowania o wskazanych w pouczeniu zmianach. Złożenie podpisu na formularzu wniosku stanowi natomiast dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. W orzecznictwie przyjmuje się, że jeśli osoba ubiegająca się o świadczenie rodzinne składa w tym celu wniosek, będąc właściwie pouczoną o braku prawa do pobierania świadczenia, warunek z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy należy uznać za spełniony. Żaden przepis powołanej ustawy nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Takiej powinności organu nie da się także wyprowadzić z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2011r. sygn. akt I OSK 1325/11). Ponadto stosowne pouczenie o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianie w liczbie członków rodziny, uzyskaniu dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych zostało zawarte w decyzji z dnia [...] r. o przyznaniu świadczeń rodzinnych. Zarówno pouczenie zawarte w formularzu wniosku, jak i w decyzji przyznającej świadczenie, zostały sformułowane w sposób zwięzły i zrozumiały i nie wymagały znajomości przepisów prawa. W pouczeniu skarżąca została jednoznacznie poinformowana o jej obowiązkach w razie uzyskania dochodu. Pouczenie to zostało stronie doręczone, znajdowało się bowiem w samej decyzji przyznającej świadczenie. Dodatkowo w trakcie pobierania świadczeń skarżąca uzyskała dochód i nie zawiadomiła niezwłocznie o tym organu. Zaniedbanie to skutkowało wypłatą świadczeń, które nie należały się skarżącej. W konsekwencji organy słusznie uznały, że świadczenia rodzinne rzeczywiście pobrane przez skarżącą w okresie od 1 marca do 31 maja 2016 r. na podstawie decyzji z dnia 14 września 2015 r. o ich przyznaniu stały się świadczeniami nienależnie pobranymi. Konsekwencją nienależnie pobranych świadczeń stał się obowiązek ich zwrotu, co wynika z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy. Podkreślenia wymaga, że zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie zawierały kwestii szczegółowego obliczenia dochodu oraz świadczeń nienależnie pobranych, jednakże nie jest to uchybienie, które mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy, skoro w świetle zabranego materiału dowodowego ponowne obliczenie dochodu po uzyskaniu dochodu oraz kwestia prawidłowości pouczenia skarżącej nie budzi wątpliwości. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że organy nie naruszyły przepisów postępowania oraz prawa materialnego w sposób, który mógłby mieć wpływ na wynik postępowania. Wobec powyższego Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 P.p.s.a.