IV SA/Gl 1083/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędziowie Sędzia NSA Adam Mikusiński Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant Paulina Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2011 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] r. nr [...]. Wnioskiem z dnia 10 grudnia 2009r. J.W. wniósł o umorzenie zadłużenia w kwocie 4.499,18 zł wynikającego z decyzji [...] powołując się na niski dochód oraz trudną sytuację życiową. Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., działający z upoważnienia Burmistrza Miasta L., odmówił wnioskodawcy umorzenia ciążących na nim należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Na skutek złożonego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...]r. nr [...] uchyliło powyższe rozstrzygnięcie w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. W ocenie Kolegium organ I instancji nie wskazał jakimi racjami kierował się wywodząc, że J.W., który jest osobą niepełnosprawną, utrzymującą się ze świadczeń pomocy społecznej, nie prowadzącą gospodarstwa z rodziną – nie znajduje się w takiej sytuacji rodzinnej i dochodowej, która uzasadnia umorzenie należności. Kolegium wskazało także na potrzebę przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. Decyzją z dnia [...]r. nr [...] organ I instancji ponownie odmówił wnioskodawcy umorzenia zadłużenia. Organ wskazał, że warunki bytowe J.W., możliwość podjęcia zatrudnienia, pomoc rodziny oraz nie ubieganie się o pomoc finansową ze środków społecznych są negatywną przesłanką do umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W wyniku rozpoznania odwołania J.W., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...]r. nr [...] uchyliło zaskarżone orzeczenie w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji, gdyż w sprawie nie dokonano wnikliwej analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej odwołującego w kontekście przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano na konieczność zbadania czy przedstawiona sytuacja bytowa J.W. kwalifikuje się chociażby do częściowego umorzenia kwoty należności oraz ustalenia, w jaki sposób uiszczenie należnej kwoty będzie miało wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności, czy pozbawienie tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie musiał on ubiegać się o świadczenia z pomocy społecznej. Wskazano także na potrzebę ustalenia, czy inne okoliczności dotyczące J.W. takie jak wiek, stan zdrowia, możliwość podjęcia zatrudnienia, wskazują, że pomimo uiszczenia należności będzie on w stanie samodzielnie zaspokoić swoje niezbędne potrzeby i będzie mógł żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka. Po przekazaniu sprawy Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., działający z upoważnienia Burmistrza Miasta L. decyzją z dnia [...]r. nr [...], wydaną na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009r., Nr 1, poz. 7 ze zm.) oraz art. 104 k.p.a. odmówił wnioskodawcy umorzenia ciążących na nim należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. W uzasadnieniu tej decyzji organ wskazał, że J.W. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zajmuje trzypokojowe mieszkanie komunalne o powierzchni 86 m2, które jest umeblowane i wyposażone w niezbędne sprzęty gospodarstwa domowego, regularnie uiszcza czynsz za mieszkanie w wysokości 260 zł miesięcznie i nie ma zadłużenia z tego tytułu. Na żywność oraz środku czystości wydaje miesięcznie około 300 zł. Ponadto jest właścicielem działki w miejscowości L. o powierzchni 0,5 hektara. Organ stwierdził, że strona może liczyć na pomoc rodziny, która zapewnia wyżywienie i przekazuje miesięcznie środki pieniężne na bieżące potrzeby. J.W. uzyskuje dochody z prac dorywczych, jednak nie podał ich dokładnej wysokości. Posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności, ważne do dnia [...]r. Ponadto na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS jest częściowo niezdolny do pracy. Z tego tytułu otrzymuje rentę inwalidzką w wysokości 618,86 zł miesięcznie, z której organ egzekucyjny potrąca kwotę 348,21 zł tytułem alimentów. Organ podkreślił, że pracownik socjalny ustalił również, że strona od stycznia 2010r. nie korzysta z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., pomimo że kwalifikuje się do pomocy finansowej ze środków społecznych, pomocy państwa w zakresie dożywiania oraz pomocy żywnościowej z programu PEAD. Organ podkreślił, że w dniu 26 lipca 2010r. zostało odebrane od J. W. oświadczenie, które uzupełniło wcześniejsze oświadczenie złożone przy pracowniku socjalnym. Strona stwierdziła, że ponosi dodatkowe koszty utrzymania w wysokości 30 zł oraz osiąga z tytułu prac dorywczych 100 zł. Ponadto od maja 2010r. pogorszył się jej stan zdrowia. Organ uznał, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dochody strony pozwalają na ubieganie się o świadczenia z pomocy społecznej. Organ określił łączne wydatki strony na 583 zł, a dochody na 371 zł. Ponadto stwierdził, że pomoc rodziny powinna być uwzględniona po stronie dochodowej i faktyczne dochody mogą być wyższe niż wskazane. Nadto podkreślono, że J.W. nie przedłożył żadnych dokumentów stwierdzających, że stara się o jakiekolwiek zatrudnienie. W ocenie organu potrzeby mieszkaniowe mogą być zaspokojone przez mniejszy lokal, a strona kwalifikuje się do otrzymania świadczeń z pomocy społecznej, jednak nie korzysta z tych możliwości. Nadto ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przewiduje nie tylko możliwość umorzenia zadłużenia, lecz także rozłożenie spłaty na raty lub odroczenie spłaty zobowiązań. Zdaniem organu skoro strona nie korzysta z pomocy społecznej, to nie znajduje się w tak złej sytuacji materialnej, jak twierdzi. Od powyższej decyzji J.W. wniósł odwołanie, wskazując, że organ I instancji posłużył się "tą samą metodologią", co we wcześniejszych decyzjach uchylanych przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...]r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009r., Nr 1, poz. 7 ze zm.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając powyższą decyzję w pierwszej kolejności organ odwoławczy przytoczył ustalenia organu I instancji dotyczące sytuacji strony. Następnie w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazał, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Zaznaczył, że decyzja podjęta w tym zakresie ma charakter decyzji uznaniowej, a podstawą do umorzenia zobowiązania powinna być sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika. Zdaniem organu sytuacja rodzinna J.W. nie uzasadnia umorzenia należności alimentacyjnych. Kolegium stwierdziło, że strona mieszka sama, nie ma na utrzymaniu żadnych członków rodziny, zaś wobec swoich dzieci nie wykonuje podstawowych obowiązków wynikających z prawa rodzinnego. Natomiast dokonując analizy dochodów oraz niezbędnych wydatków uznało, że skarżący musi otrzymywać dochody z innych źródeł niż tylko z renty inwalidzkiej. Ponadto, zdaniem Kolegium, za okoliczność istotną dla oceny możliwości uzyskania dochodu należy uznać, iż J.W. posiada lekki stopień niepełnosprawności, co nie wyklucza podjęcia przez niego pracy w ogóle. Wskazano, że tego rodzaju pracownicy, ze względu na pewne przywileje, jakie może uzyskać pracodawca, mają większe szanse na uzyskanie zatrudnienia, natomiast strona nie czyni w tym względzie żadnych starań. Nie bez znaczenia, jak podkreślono, jest również i to, że strona jest właścicielem działki o powierzchni 0,5 ha, posiadającej określoną wartość oraz najemcą dużego mieszkania, z którym wiążą się znaczne koszty utrzymania. Nie zgadzając się z powyższą decyzją J.W. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Podniósł, że organy administracji w sposób nieprawidłowy prowadziły postępowanie dowodowe. Zdaniem strony prawidłowe działania organów w tym zakresie doprowadziłyby do ustaleń, które uzasadniałyby umorzenie jego zobowiązań. Stwierdził, że organ odwoławczy dwukrotnie uchylał decyzje i przekazywał sprawę do ponownego rozpatrzenia ze względu na niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy, zatem organ I instancji winien się do tego odnieść. Nadto wydając decyzję w ramach uznania administracyjnego powinien mieć na względzie ograniczenia wynikające z art. 7 i art. 77 k.p.a. oraz zasady i cele określone w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Na poparcie swojego stanowiska powołał się na wyrok NSA z dnia 28 kwietnia 2003r., sygn. akt II SA 2486/01. Odnosząc się do ustaleń zawartych w zaskarżonej decyzji strona zauważyła, że zgodnie z orzeczeniem Sądu Rejonowego w L. ma prawo do kontaktu z dziećmi, co czyni regularnie. Ponadto uznał, że twierdzenie organu o możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia nie znajduje uzasadnienia i nie jest poparte dowodami. Podkreślił, że ocena organu dotycząca jego sytuacji rodzinnej i dochodowej, nie uzasadniająca umorzenia zadłużenia, nie została poparta należytym postępowaniem dowodowym, a opiera się głównie na domniemaniach i przypuszczeniach. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy postulował jej oddalenie podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Stwierdził, że wsparcie udzielane przez skarżącego jego dzieciom zasługuje na aprobatę, natomiast nie powoduje zmiany jego sytuacji rodzinnej, zaś podjęcie pracy spowodowałoby wzrost dochodów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz.1269 ze zm.) Sąd ten sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wspomnianego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) wynika natomiast, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Przy tym z mocy art. 134 § 1 cytowanej ustawy Sąd kontroli legalności dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji wykazało, iż są one dotknięte uchybieniami uzasadniającymi ich wzruszenie. Podstawę materialnoprawną zapadłych w sprawie decyzji stanowi przepis art. 30 ust. 2 ustawy z dnia z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.). Stosownie do treści tego uregulowania organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przesłanką dokonania umorzenia, leżącego w kompetencjach organu właściwego wierzyciela, jest zatem każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego i ocena tej sytuacji. Podkreślić w tym miejscu należy, że decyzja wydana na podstawie art. 30 ust. 2 wskazanej ustawy jest podejmowana na zasadzie uznania administracyjnego. Uznaniowość nie oznacza jednakże dowolności. Stąd rozstrzygnięcie sprawy wymaga wnikliwego zbadania i rozważenia wszystkich okoliczności sprawy, a wydana przez organ decyzja winna wskazywać, jakie okoliczności organ wziął pod uwagę. Uznaniowy charakter decyzji nie zwalnia zatem organu od obowiązku przeprowadzenia prawidłowego postępowania oraz wydania decyzji spełniającej wymogi określone w przepisie 107 § 3 k.p.a. Organ, prowadząc postępowanie, w wyniku którego ma zostać wydana decyzja uznaniowa, ma obowiązek wypełnić zawarty w art. 7 k.p.a. nakaz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz określony w przepisie art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Z uwagi na konstrukcję przepisów prawa regulujących zasady postępowania wyjaśniającego, ciężar przeprowadzenia tego postępowania i dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy spoczywa na organie administracji publicznej. W konsekwencji skorzystanie z możliwości przewidzianej w art. 30 ust. 2 ustawy, bądź odmowa jego zastosowania, wymagają uprzedniego jednoznacznego zbadania sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika i dopiero po analizie ustalonych okoliczności dokonania oceny czy sytuacja dłużnika jest na tyle szczególna, że uzasadnia zastosowanie wobec niego art. 30 ust. 2 ustawy, czy też podstaw do umorzenia należności organ się nie dopatrzył. Zdaniem Sądu wskazane wymogi w niniejszej sprawie nie zostały spełnione w sposób pozwalający na ostateczne jej rozstrzygniecie. Organy orzekające uznały, że sytuacja, w której znajduje się skarżący nie uzasadnia zastosowania art. 30 ust. 2 ustawy i umorzenia należności z tytułu wypłaconych na dzieci świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tymczasem materiał dowodowy przedstawiony Sądowi do kontroli ograniczony do pisemnej informacji MOPS w L. (nie zawierającej daty oraz numeru pisma) oraz do wniosku i oświadczenia skarżącego z dnia 26 lipca 2010 r. nie dawał wystarczających podstaw do wydania decyzji odmownej. Organ I instancji ustalił, że J.W. ma orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności, jest częściowo niezdolny do pracy, otrzymuje rentę inwalidzką w wysokości 618,86 zł, z której komornik miesięcznie potrąca 348,21 zł z tytułu alimentów. Uznał, że częściowa niezdolność do pracy skarżącego ze względu na lekki stopień niepełnosprawności nie wyklucza podjęcia pracy w ogóle oraz, że tego rodzaju pracownicy, ze względu na pewne przywileje, jakie może uzyskać pracodawca, mają większe szanse znalezienia zatrudnienia. Natomiast skarżący w tym zakresie nie czyni żadnych starań, nie przedłożył w tym zakresie żadnych dokumentów. Jednakże organ w ramach prowadzonego postępowania nie ustalił np. w Powiatowym Urzędzie Pracy czy dla skarżącego są jakiekolwiek oferty pracy uwzględniające jego stan zdrowia. Co więcej w aktach brak wezwania skarżącego do przedstawienia dowodów potwierdzających, że stara się o takie zatrudnienie. Powyższe czyni twierdzenia organu gołosłownymi. Tymczasem stanowisko to bezkrytycznie przyjął także organ odwoławczy, nie czyniąc w tym zakresie żadnych własnych ustaleń. Zauważyć natomiast przyjdzie, że skarżący w odwołaniu z dnia 16 lutego 2010 r. podnosił, że starał się o zatrudnienie w ramach organizowanych prac interwencyjnych w MOPS jednakże ze względu na otrzymywaną rentę uzyskał odpowiedź odmowną. Natomiast fakt osiągania przez skarżącego dochodów z tytułu prac dorywczych wskazuje, że podejmuje on działania mające na celu polepszenie swojej sytuacji finansowej, którą sam organ określił jako kwalifikującą się do pomocy społecznej, co tym samym oznacza, iż nie uchyla się od pracy. Jednocześnie organ w ogóle nie odniósł się do twierdzeń skarżącego dotyczących pogorszenia się jego stanu zdrowia, choć okoliczność ta może mieć istotny wpływ na ustalenie, co do możliwości podjęcia przez niego pracy, a tym samym zwiększenia dochodów i spłaty wymaganej należności. Nie zobowiązał strony do udokumentowania powyższych twierdzeń. Ponadto budzi zastrzeżenia stanowisko organu I instancji, że skoro skarżący od stycznia 2010 r. nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, choć do tej formy pomocy się kwalifikuje, to nie znajduje się w tak złej sytuacji jak opisuje. W istocie dochody skarżącego, nawet przy uwzględnieniu osiąganej kwoty z prac dorywczych, nie pozwalają mu na zaspokojenie wszystkich podstawowych potrzeb życiowych, co mogłoby wskazywać, iż posiada on dodatkowe dochody, jak zresztą przyjął organ odwoławczy. Jednakże z decyzji organu I instancji wynika także, że skarżący korzysta z pomocy rodziny w formie leków, żywności i kwot pieniężnych, co zdaje się przeczyć powyższej tezie, chyba że organ odwoławczy tę pomoc miał na myśli. Wówczas jednak należałoby ustalić zakres tej pomocy rzutującej na sytuację skarżącego w kontekście możliwości spłaty należności. Okoliczności te, jako istotne w sprawie, wymagały zatem wszechstronnego wyjaśnienia i rozważenia. Przyszło także zauważyć, że eksponowana w sprawie zamiana mieszkania na mniejsze pozwoliłaby zapewne na uzyskanie dodatku mieszkaniowego, jednakże w kontekście przedstawionej przez organ I instancji analizy dochodów i wydatków skarżącego wątpliwe wydaje się twierdzenie, że pozwoliłoby to na spłatę należności. Słusznie natomiast organ odwoławczy wskazał, że fakt posiadania działki o powierzchni 0,5 ha ma istotne znaczenie dla wydania decyzji odmownej. Jednakowoż z materiału dowodowego jednoznacznie nie wynika, czy w istocie skarżący jest właścicielem działki o wskazanej powierzchni oraz jakiego rodzaju jest to nieruchomości, czy jest to działka budowlana czy rolna. Zauważyć przyjdzie, że w decyzji organu I instancji z dnia [...]r. wskazano, że z przeprowadzonego ze skarżącym wywiadu alimentacyjnego oraz oświadczenia majątkowego wynika, że posiada on działkę o powierzchni 0,45a położoną w L. Natomiast w piśmie MOPS (bez daty i numeru) wskazuje się, iż skarżący jest właścicielem działki o pow. 0,5 ha miejscowości L. Podkreślić w tym miejscu należy, że do akt sprawy nie załączono ani oświadczenia majątkowego strony ani wywiadu środowiskowego. Powyższe prowadzi do wniosku, że zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzje należy uznać za co najmniej przedwczesne, bo wydane bez należytego wyjaśnienia i rozważenia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a tym samym za naruszające przepisy postępowania administracyjnego, a to art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ramach ponownego postępowania koniecznym będzie zatem usuniecie wskazanych wyżej braków i uchybień w naprowadzonych wyżej kierunkach a następnie w zależności od dokonanych ustaleń - co powinno znaleźć odzwierciedlenie w zgromadzonym materiale dowodowym, oraz ocen podjęcie właściwego, należycie umotywowanego rozstrzygnięcia. Organ ustosunkuje się nadto do wszelkich twierdzeń prezentowanych przez skarżącego, a przed wydaniem decyzji wypełni obowiązek wynikający z art. 10 § 1 k.p.a. W tym stanie rzeczy należało uwzględnić skargę i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzec jak w sentencji.