IV SA/Gl 1125/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska (spr.) Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi C. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] roku nr [...]; 2) określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...], nr [...], Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta B., dokonał ustalenia kwoty nienależnie pobranych przez C.P. świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych, w okresie od dnia [...] do dnia [...], na rzecz jego syna M.P. (ur. [...]), w łącznej wysokości [...]zł. wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ wskazał na własną decyzję z dnia [...], nr [...], mocą której przyznano C.P. prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego począwszy od dnia [...] do dnia [...]. Organ przywołał treść art. 2 pkt 11, art. 9 ust. 1 i art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 z późn. zm., zwanej dalej w skrócie: "ustawa") i wyjaśnił, że warunkiem nabycia uprawnień do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest istnienie obowiązku alimentacyjnego, z którego dłużnik alimentacyjny się nie wywiązuje. Odnosząc się do stanu faktycznego sprawy zwrócono uwagę, że z dniem [...] nie istnieje obowiązek alimentacyjny ciążący na D.P. - matce M.P. Zatem nie jest on osobą uprawnioną i nie miał prawa do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego po tym dniu. Dopiero w miesiącu [...] organ powziął informację, że zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] o sygn. akt [...], już od dnia [...], z uwagi na rygor natychmiastowej wykonalności, uchylony został obowiązek alimentacyjny powódki D.P. wobec pozwanego M.P., wynikający z ugody zawartej przed Sądem Rejonowym w B. w dniu [...] w sprawie o sygn. akt [...]. W związku z powyższym, w dniu [...] wszczęto z urzędu postępowanie w sprawie zmiany decyzji własnej z dnia [...] przyznającej C.P. prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego i decyzją z dnia [...], nr [...], zmieniono okres wypłacania tego świadczenia z 12 miesięcy na 2,5 miesiąca, czyli od dnia [...] do dnia [...], a także zmieniono wysokość świadczenia przysługującego w miesiącu [...] z kwoty [...] zł. na kwotę [...] zł. (proporcjonalnie do ilości dni). W dalszej kolejności, w dniu [...] wszczęto z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń, które zakończono wydaniem przedmiotowej decyzji z dnia [...], mocą której uznano, że wypłacone C.P. w okresie od [...] do [...] świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w łącznej wysokości [...]zł., zostały pobrane nienależnie, w rozumieniu art. 2 pkt. 7 lit. a) ustawy i zobowiązano do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. C.P. złożył odwołanie od powyższej decyzji, w którym zakwestionował potraktowanie pobranego przez niego świadczenia alimentacyjnego jako świadczenia nienależnego. Podniósł, że nie został poinformowany o wyroku sądowym dotyczącym uchylenia obowiązku alimentacyjnego matki (D.P.) wobec syna M.P. oraz opisał swoją trudną sytuację życiową i zdrowotną. Wskazał jako jedyne źródło utrzymania rentę inwalidzką w wysokości [...] zł. i wniósł o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...], nr [...], działając na podstawie art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jednolity: Dz. U. z 2001 r., nr 79, poz. 856 z późn. zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 269 z późn. zm., zwanej dalej w skrócie jako: "K.p.a."), po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ odwoławczy zaakceptował poczynione w sprawie ustalenia faktyczne i prawne. Powołał się na brzmienie art. 2 pkt 7 lit. a) w związku z art. 23 i art. 29 ustawy uznając, że od dnia [...] brak było uprawnień C.P. do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w związku z uchyleniem obowiązku alimentacyjnego nałożonego na matkę M.P. – D.P., w oparciu o wyrok Sądu Rejonowego w B. Wydział IX Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] o sygn. akt [...]. Oznacza to, że od tego dnia nie było zasądzonych wyrokiem lub postanowieniem sądu alimentów na rzecz uprawnionego M.P. Nie poinformowanie o tym organu spowodowało wypłatę jego opiekunowi ustawowemu – C.P. nienależnych świadczeń w okresie od [...] do [...], stąd też jest on stroną postępowania w niniejszej sprawie i został zobowiązany do ich zwrotu. Biorąc pod uwagę treść art. 29 ust. 3 ustawy organ odwoławczy uznał, że pobrane od dnia uchylenia tego obowiązku świadczenia stały się świadczeniami nienależnymi i zakończeniu postępowania w sprawie ich zwrotu możliwe jest rozpatrzenie wniosku złożonego w odwołaniu o ich umorzenie. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na powyższą decyzję wniósł C.P., w której zarzucił błędne przyjęcie, że z dniem [...] został uchylony obowiązek alimentacyjny D.P. wobec syna M. i domagał się uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji. Jego zdaniem, w miejsce alimentów orzeczonych wyrokiem Sądu Apelacyjnego w K. z dnia [...] o sygn. akt [...] została w dniu [...] zawarta ugoda przed Sądem Rejonowym w B. Zatem po jej zmianie z dniem [...] powinny być nadal płacone alimenty w oparciu o przywołany wyrok z dnia [...] w wysokości po [...] zł. miesięcznie. D.P. skierowała do sądu pozew po uzyskaniu pełnoletniości przez syna M., stąd też C.P. nie był stroną tego postępowania i nie był informowany o jego wyniku. Sam syn również nie miał wiedzy o stanie sprawy, gdyż nie mieszkał pod dotychczasowym adresem zameldowania. Z tej przyczyny przesyłki adresowane do syna wracały do sądu z adnotacją o dwukrotnym awizowaniu. Dodatkowo zaznaczył, że organ błędnie interpretuje obowiązujące przepisy prawa, bowiem treść art. 29 ust. 3 ustawy stanowi, iż zwrot świadczeń z funduszu następuje bez odsetek ustawowych. W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji, powtarzając argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji odnośnie istnienia świadczeń nienależnie pobranych, o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy, albowiem świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały wypłacone mimo zaistnienia od dnia [...] okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Nie poinformowanie o tym organu spowodowało wypłatę od dnia [...] do dnia [...] nienależnych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości [...] zł. Jednocześnie, w świetle unormowania art. 29 ust. 3 ustawy, za nieprawidłowe uznano żądanie zwrotu odsetek ustawowych od świadczeń nienależnie pobranych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2014 r. poz. 1647) wykazała, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji nie odpowiadają wymogom prawa. Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm., zwanej dalej jako: "p.p.s.a.") sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. Zakres kontroli sprawowanej przez sądy wynika z treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z tą regulacją sądy administracyjne rozpoznając skargi nie są związane ich zarzutami, podstawą prawną ani formułowanymi przez strony wnioskami. W rozpoznawanej sprawie decyzją z dnia [...] przyznano skarżącemu prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna M. począwszy od dnia [...] do dnia [...]. Dokonana przez organ zmiana tej decyzji w dniu [...], w oparciu o decyzję nr [...], spowodowała skrócenie okresu wypłacania tego świadczenia na okres od dnia [...] do [...], a także zmianę jego wysokości w miesiącu [...]. Decyzją organu pierwszej instancji z dnia [...] dokonano ustalenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych w okresie od [...] do [...], w łącznej wysokości [...]zł. i zażądano ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Tymczasem kwestią istotną jest okoliczność, że w wymienionym okresie art. 29 ust. 3 ustawy obowiązywał w innym brzmieniu niż obecnie. Stanowił on, iż: "W przypadku, gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2 pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, nie jest obowiązana do ich zwrotu." (cytat - tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r., nr 1, poz. 7, obowiązujący do dnia 31 grudnia 2011 r.). Nowe brzmienie art. 29 ust. 3 ustawy zostało wprowadzone na podstawie art. 2 pkt 13 lit. b) ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. (Dz. U z 2011 r., nr 205, poz. 1212) zmieniającej ustawę z dniem 1 stycznia 2012 r. o treści: " W przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek ustawowych. Przepisy art. 23 stosuje się odpowiednio." (cytat). Organy orzekające w sprawie zastosowały to ostatnie brzmienie przywołanego przepisu art. 29 ust. 3 ustawy nie zważając na to, iż na podstawie art. 3 ustawy zmieniającej z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Dotyczy to postępowań związanych z przyznaniem świadczenia, jak również z powiązanymi z tym prawem postępowań dotyczących zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Oznacza to, że dla spraw, do których prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego powstało do dnia 31 grudnia 2011 r. zastosowanie będzie miała treść art. 29 ust. 3 ustawy obowiązująca w tym okresie, a więc sprzed nowelizacji. Tym samym do tych spraw nie ma zastosowania nowelizacja ustawy dokonana ustawą zmieniającą z dnia 19 sierpnia 2011 r., wprowadzona w życie z dniem 1 stycznia 2012 r. Rozstrzygając sprawę oba organy orzekające powinny kierować się brzmieniem art. 29 ust. 3 ustawy w wersji obowiązującej do dnia 31 grudnia 2011 r. zgodnie, z którą w przypadku, gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2 pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, nie jest obowiązana do ich zwrotu. Okoliczność ta posiada kluczowe znaczenie dla rozpatrywanej sprawy. W tym stanie sprawy odnieść kolejnego zagadnienia, a mianowicie jak rozumieć należy zwolnienie osoby z obowiązku alimentacyjnego. Zwrot ten należy interpretować w ten sposób, że właściwy sąd rodzinny zwalnia w części lub w całości osobę zobowiązaną do alimentów z ciążącego na niej obowiązku. Przyjdzie zauważyć z uwagi na zarzuty skargi, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem zastępczym w miejsce niewypełnianego przez dłużnika alimentacyjnego obowiązku i to ustawa jest źródłem uprawnienia alimentacyjnego. Jednak wyrok właściwego sądu względnie ugoda sądowa tworzy ten obowiązek. Brak tytułu, jakim jest prawomocny (ewentualnie zaopatrzony w rygor natychmiastowej wykonalności) wyrok sądu (ugoda), uniemożliwia przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Dopiero istnienie w obrocie prawnym wykonalnego wyroku (ugody) sądowej, na mocy którego przyznano lub zniesiono osobie uprawnionej alimenty, w określonej tam wysokości, przesądza o możliwości przyznania świadczenia alimentacyjnego, oczywiście przy spełnieniu innych w ustawie określonych warunków. W ocenie składu orzekającego, organy obu instancji przy podejmowaniu wydanych w sprawie obu decyzji administracyjnych administracji dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego, ponieważ zastosowały przepisy obowiązujące od dnia 1 stycznia 2012 r., a nie unormowania obowiązujące do dnia 31 grudnia 2011 r. Okoliczność ta wyczerpuje przesłankę uwzględnienia skargi przewidzianą art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., a mianowicie naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Wskazania do dalszego postępowania wynikają wprost z powyżej poczynionych rozważań. Ponownie orzekając organ pierwszej instancji uwzględni wykładnię mającego zastosowanie w sprawie art. 24 ust. 3 ustawy, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2011 r., co doprowadzi do umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), art. 135 i art. 152 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji.