IV SA/Gl 118/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz - Kunicka Protokolant Paulina Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 października 2011 r. sprawy ze skargi J. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r. nr [...]; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Prezydent Miasta B. decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 23 i art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) odmówił J.L. umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od [...] r. do [...]r. przyznanych na rzecz syna S.L. , jednocześnie organ ten rozłożył na raty kwotę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł oraz [...]zł odsetek, jak również ustalił terminy spłaty nienależnie pobranego świadczenia począwszy od [...]r. do [...] r. w wysokości [...] zł miesięcznie i w [...]r. w wysokości [...]zł. W uzasadnieniu decyzji organ ten podniósł, że mocą decyzji z dnia [...]r. uznano zrealizowane świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz S.L. wypłacone w okresie od [...]r. do [...]r. za nienależnie pobrane. W dalszej części uzasadnienia organ ten podał, że w dniu [...]r. strona wystąpiła z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia z uwagi na trudną sytuację rodzinną. W następstwie przeprowadzonego postępowania dowodowego oraz dokonanej analizy sytuacji osobistej i majątkowej rodziny strony uznał, że sytuacja ta jest trudna i nie jest możliwa jednorazowa spłata powstałego zadłużenia, jednakże nie zachodzi okoliczność uzasadniająca całkowite zwolnienie strony z obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, natomiast zasadne jest rozłożenie na raty. Odwołanie od powyższej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. wniosła J.L. , która wyraziła swoje niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia. W motywach odwołania podniosła, że pomoc ze strony organu administracji pobrała nieświadomie. Zaakcentowała, że od lat korzysta z różnych form wsparcia ze strony organów pomocy społecznej i nigdy nie nadużywała przysługującego jej prawa. Podkreśliła, że zaistniała sytuacja powstała z winy byłego męża, który w perfidny sposób wykorzystał córkę utrzymując, że przekazane jej środki finansowe są dla niej. W dalszej części odwołania strona podniosła, że z uwagi na trudną sytuację materialną nie jest w stanie zwrócić wskazanej kwoty w ratach po [...] zł miesięcznie. W końcowej części odwołania podniosła, że nie jest dla niej zrozumiała sytuacja w zakresie ustalenia osób tworzących rodzinę, ponieważ jak córka ubiegała się o świadczenie z pomocy społecznej to została wliczona do składu rodziny, a w ramach tego postępowania uznano ją za osobę nie wchodzącą w skład rodziny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego uchylił w całości decyzję organu pierwszej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. W motywach rozstrzygnięcia organ ten przedstawił wpierw dotychczasowe działania w ramach prowadzonego postępowania, a następnie przywołana została treść art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W dalszej części uzasadnienia organ ten odwołał się do unormowań zamieszczonych w Kodeksie postępowania administracyjnego i przedstawił wymogi stawiane decyzji uznaniowej. Nadto organ ten zaakcentował, że organ pierwszej instancji w wydanym rozstrzygnięciu nie wskazał kryteriów, w oparciu o które podjęta została wydana przez niego decyzja, a w szczególności organ ten nie wyjaśnił zasad ustalenia wysokości raty zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Zdaniem organu odwoławczego kontrolowana decyzja nie odpowiada postanowieniom art. 11 Kodeksu postępowania administracyjnego. W końcowej części uzasadnienia organ ten zauważył, że obowiązujące przepisy przewidują jeszcze jedną możliwość, a mianowicie odroczenie terminu płatności. Prezydent Miasta B. decyzją z dnia [...]r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 23 i art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) odmówił J.L. umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od [...]r. do [...]r. na dziecko S.L. , rozłożył na raty kwotę nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł oraz odsetek w wysokości [...]zł, a następnie ustalił terminy zapłaty poszczególnych rat począwszy od [...]r. do [...]r. w wysokości [...]zł, a w [...]r. w wysokości [...]zł. W motywach rozstrzygnięcia podkreślono, że wypłacone stronie świadczenie za [...]r. uznane zostało za świadczenie nienależnie pobrane i z tego powodu wymaga zwrotu. Strona wnioskiem z dnia [...]r. wystąpiła o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia na rzecz S.L. . Decyzją z dnia [...]r. Prezydent Miasta B. odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, natomiast Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...]r. uchyliło w całości powyższą decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. W dalszej części uzasadnienia organ pierwszej instancji przedstawił czynności procesowe, które podjął w następstwie decyzji organu wyższego stopnia. Organ ten ustalił, że miesięczny dochód rodziny wynosi [...]zł, natomiast wydatki związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą [...]zł. Zauważono, że S.L. jest słuchaczem I roku Szkoły Informatyki i Internetu w B. w formie zaocznej i nie występują ograniczenia w możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia. Nadto zauważono, że z pozostałej do dyspozycji kwoty strona jest w stanie spłacić powstałe zadłużenie i z tego powodu postanowiono rozłożyć je na raty w wysokości [...]zł miesięcznie. Z decyzją tą nie zgodziła się J.L. , która wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. . W odwołaniu tym ponownie podkreśliła, że sytuacja rodziny jest trudna i każde dodatkowe obciążenie budżetu rodziny spowoduje wzrost braków. Jej zdaniem organ pierwszej instancji nie bierze pod uwagę płatności ciążących na rodzinie i konieczność spłaty pożyczki zaciągniętej na okoliczność urodzenia wnuczki. Podkreśliła, że nie rozumie z jakiego powodu córka ucząca się i samotnie wychowująca dziecko nie jest wliczana do składu rodziny, skoro jest przez nią utrzymywana. Zaznaczyła również, że syn z uwagi na schorzenie ma trudności w adaptacji w nowym środowisku i z tego powodu trudno jest mu znaleźć zatrudnienie. W konkluzji podniosła, że nie jest w stanie uiszczać nawet tak niewysokiej raty jaka została ustalona. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ ten przedstawił wpierw dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie przywołał treść art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jak również dokonał wykładni tego przepisu stwierdził, że sytuacja osoby ubiegającej się o umorzenie ciążącego na niej obowiązku musi być w każdym przypadku indywidualnie analizowana. Odnosząc się do rozpatrywanej sprawy organ odwoławczy uznał, że sytuacja materialna rodziny strony jest trudna, jednakże jest w stanie ponosić ustaloną przez organ pierwszej instancji wysokość rat. Nadto zaznaczono, że syn strony będący słuchaczem I roku Szkoły Informatyki i Internetu w formie zaocznej może podjąć zatrudnienie i przyczynić się do poprawy trudnej sytuacji materialnej rodziny. Z rozstrzygnięciem tym nie zgodziła się J.L. , która wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W skardze tej podkreśliła, że sytuacja materialna rodziny jest bardzo trudna i jest dobrze znana pracownikom socjalnym. Ponownie zaznaczyła, że sprawa raty w wysokości [...] zł miesięcznie przekracza możliwości budżetu rodziny. Podniosła, że córka samotnie wychowuje dziecko i nie otrzymuje alimentów oraz jest bez żadnego dochodu. W dalszej części skargi zaznaczyła, że od [...]r. nie mieszka już z dziećmi i nie jest w stanie spłacać raty nienależnie pobranego świadczenia. Ponownie podkreśliła, że jego pobranie nastąpiło w następstwie perfidnej działalności byłego męża, który oświadczał inaczej, a z wydruków bankowych wynikło, że były to kwoty środków przekazane na rzecz syna. Ponownie wystąpiła o rozważenie jej prośby i umorzenie ciążącej na niej należności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i przywołało analogiczną argumentację do tej, którą zamieściło w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ) wykazała, że zaskarżona decyzja nie odpowiada wymogom prawa. Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zakres kontroli sprawowanej przez sądy wynika z treści art. 134 § 1 tej ustawy. Zgodnie z tą regulacją sądy rozpoznając skargi nie są związane ich zarzutami, podstawą prawną ani formułowanymi przez strony wnioskami. Sądy te rozpoznają sprawy w granicach danej sprawy biorąc z urzędu pod uwagę wszelkie naruszenia prawa. Przywołane powyżej unormowania mają zastosowanie w niniejszej sprawie, albowiem Sąd uwzględnia wniesioną skargę, jednakże z innych powodów niż podniósł to skarżący w skardze. Na wstępie niniejszych rozważań przyjdzie zwrócić uwagę na stan normatywny w sprawach dotyczących przyznawania świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym. Stosownie do postanowień art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów osoba, która pobrała nienależne świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami, natomiast po myśli art. 23 ust. 8 tej ustawy organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z brzmienia przywołanych przepisów wynika, że organ administracji w pierwszej kolejności zobowiązany jest zakończyć postępowanie, w ramach którego ustali, że dana osoba pobrała nienależne świadczenie i orzeknie o jego zwrocie. Dopiero po zakończeniu tego postępowania, czyli w sytuacji dysponowania przez organ administracji ostateczną decyzją administracyjną możliwe będzie uruchomienie kolejnego postępowania, w ramach którego osoba zobowiązana do zwrotu może ubiegać się o umorzenie ciążącego na niej obowiązku, ewentualnie może występować o rozłożenie na raty tego obowiązku lub o odroczenie terminu spłaty. Jednocześnie należy mocno zaakcentować to, że uruchomienie tego postępowania możliwe będzie dopiero po uprzednim ustaleniu, że na danej osobie ciąży określony obowiązek. Inaczej wskazaną rzecz ujmując nie jest dopuszczalne prowadzenie postępowania zmierzającego do umorzenia ciążącej na osobie należności, względnie rozkładanie jej na raty lub też odraczanie terminu spłaty, jeżeli należność taka nie została wpierw ustalona. Przedstawione powyżej rozważania posiadają kluczowe znaczenie dla oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji, jak również poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. W pierwszej kolejności przyjdzie zwrócić uwagę na fakt, że przedmiotowe postępowanie uruchomione zostało w następstwie innego postępowania prowadzonego przez organ pierwszej instancji, a mianowicie postępowania zakończonego decyzją Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r. nr MOPS. [...] mocą której organ pierwszej instancji uznał zrealizowane świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od [...] r. do [...] r. w wysokości [...] zł za nienależnie pobrane. Jednakże w aktach przekazanych przez organy administracji znajduje się dokument, z którego wynika, że skarżąca pismem z dnia [...] r. wniosła od tej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. . W odwołaniu tym J.L. zamieściła również żądanie umorzenia ciążącego na niej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Powyższa okoliczność spowodowała, że organ pierwszej instancji nie kontynuował postępowania odwoławczego względem decyzji z dnia [...] r. lecz uruchomił nowe postępowanie zmierzające do rozpoznania wniosku skarżącej o umorzenie ciążącego na niej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Konsekwencją takiej sytuacji jest to, że postępowanie administracyjne dotyczące ustalenia obowiązku ciążącego na stronie nie zostało zakończone, ponieważ ani organ pierwszej instancji w ramach przysługujących mu uprawnień o charakterze autokontroli, jak również organ wyższego stopnia nie wypowiedzieli się w tej sprawie. Oznacza to, że odwołanie skarżącej zawisło przed organami administracji i nie poddane zostało procedurze odwoławczej, a tym samym prowadzenie postępowania związane z wnioskiem skarżącej zamieszczonym w odwołaniu od decyzji z dnia [...] r. było przedwczesne, a tym samym wydane w tym zakresie rozstrzygnięcia obarczone są wadą przewidzianą treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że wyczerpana została przesłanka uwzględnienia wniesionej skargi. Konsekwencją niniejszego wyroku jest powrót sprawy do organu pierwszej instancji, przy czym prowadzenie niniejszego postępowania musi zostać wstrzymane do momentu zakończenia wcześniej uruchomionego postępowania, a niezakończonego decyzją ostateczną. Dopiero po zakończeniu postępowania dotyczącego uznania za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz żądania jego zwrotu możliwe będzie kontynuowanie przedmiotowego postępowania. Dalsze działania organu pierwszej instancji uzależnione będą od wyniku uzyskanego w ramach wcześniej prowadzonego postępowania, ponieważ przesądzi on o tym, czy rozpatrywane postępowanie będzie miało swój przedmiot, czy też nie. W przypadku zasadności dalszego prowadzenia przedmiotowego postępowania organ pierwszej instancji zobowiązany będzie do wyjaśnienia wszystkich okoliczności mogących mieć wpływ na wynik sprawy, a następnie podjąć stosowne rozstrzygnięcie. Sąd po myśli art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł o tym, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Wobec powyższego stosownie do postanowień art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało orzec jak w sentencji.