IV SA/Gl 1234/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki Sędzia WSA Małgorzata Walentek Protokolant sekretarz sądowy Agnieszka Janecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 listopada 2008r. sprawy ze skargi S. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej uchyla zaskarżoną decyzję i określa, że nie może być ona wykonana. Decyzją z dnia [...] r. Prezydent R.Ś. przyznał S.M. zaliczkę alimentacyjną dla dwójki jej dzieci w łącznej kwocie [...] zł na okres od [...]r. do [...]r. Decyzją z dnia [...]r. podjętą w trybie wznowieniowym, uchylono tą pierwszą decyzję i odmówiono przyznania stronie prawa do zaliczki z tego powodu, że wychowuje ona dzieci wspólnie z ich ojcem. Rozstrzygnięcie to zostało utrzymane w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...]r., której strona nie zaskarżyła. Kolejną ostateczną decyzją z dnia [...]r. Prezydent R.Ś. ustalił, że w okresie od [...]r. do [...]r. S.M. pobrała nienależnie zaliczkę alimentacyjną w kwocie [...] zł i orzekł o obowiązku zwrotu tej sumy wraz z ustawowymi odsetkami. Wnioskiem z dnia [...]r. S.M. wystąpiła o częściowe lub całkowite umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, powołując się na swoją sytuację materialną i rodzinną oraz stan zdrowia członków rodziny. Wskazała, że sama wychowuje dzieci, a byłemu mężowi umożliwia jedynie kontakty z nimi. Decyzją z dnia [...]r. Prezydent R.Ś. całkowicie odmówił umorzenia przedmiotowej należności. W podstawie prawnej decyzji powołano m.in. art. 9, 16 i 18 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 88, poz. 732 ze zm.), zwanej dalej "ustawą o zaliczce", w zw. z art. 3 pkt 11, art. 30 ust. 7 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. Nr 139 z 2006 r., poz. 992 ze zm.). Natomiast w jej uzasadnieniu, poza przedstawieniem sekwencji wymienionych wyżej decyzji, przeanalizowano sytuację życiową strony. Ustalono, że jej rodzina składa się z trzech osób, tj. wnioskodawczyni i jej dwóch dzieci. Miesięczny dochód strony wynosi brutto [...]zł. Koszty utrzymania mieszkania wynoszą [...]zł. Strona nie udokumentowała twierdzeń o kosztach związanych z chorobą syna. Ponosi znaczne koszty związane z opłatami za telewizję kablową oraz abonament telefoniczny z rozmowy, które nie należą do niezbędnych potrzeb życiowych. Kondycję finansową pogarszają zaciągnięte kredyty. W tych okolicznościach organ orzekający uznał, że dochód rodziny wnioskodawczyni pozwala na zapewnienie podstawowych potrzeb oraz spłatę nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej. W odwołaniu S.M. zarzuciła, że po odliczeniu rat pożyczki z funduszu socjalnego i kredytu bankowego, zaciągniętych na bieżące potrzeby, oraz po odliczeniu wydatków mieszkaniowych, na miesięczne utrzymanie rodziny pozostaje poniżej [...] zł. Nie uwzględniono także stanu zdrowia jej i jej syna, który wymaga zakupu leków oraz wizyt u specjalisty. Wydatki z tego tytułu stanowią odczuwalną pozycję w budżecie rodzinnym. Podobnie jest z wydatkami na edukację dzieci. Odmowa umorzenia należności jest więc sprzeczna z celami pomocy społecznej. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w trybie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję pierwszoinstancyjną, zasadniczo podzielając przedstawione w niej ustalenia i wnioski. Organ odwoławczy wskazał, że strona dostarczyła jedynie zaświadczenie o swojej chorobie wraz z paragonem z apteki na kwotę [...] zł, bez udokumentowania poniesienia tego wydatku. Podzielił stanowisko I instancji, że wydatki związane z telewizją kablową i telefonem nie są niezbędnymi potrzebami życiowymi. Jego zdaniem nie można brać pod uwagę zaciągniętych kredytów bankowych bez względu na jaką potrzebę były wykorzystane. W rezultacie Kolegium nie dopatrzyło się jakichkolwiek przesłanek pozwalających na umorzenie nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego S.M. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Według skarżącej u podstaw odmowy umorzenia leży błędna ocena sytuacji i określenia samotnego wychowania dziecka. Skarżąca zakwestionowała także stanowisko organu odwoławczego odnośnie udokumentowania wydatków na leczenie, gdyż nikt, bez wyraźnej potrzeby, nie pobiera faktur z apteki, ani nie zbiera kwitków fiskalnych. Natomiast już z zasad doświadczenia życiowego wynika, że takie choroby jak [...] wymagają stałego leczenia, a zatem zakupu i spożywania lekarstw. Za błędną skarżąca uznała również ocenę Kolegium co do zaciągniętych kredytów. Jeżeli ich celem było zaspokojenie potrzeb rodziny, wobec nieskutecznej egzekucji alimentów od ojca dzieci, to ma to znaczenie w sprawie. Odmowa umorzenia stanowi zatem naruszenie słusznego interesu skarżącej i uchybia przepisom art. 30 ust. 9 ustawy o zaliczce oraz art. 7 i 8 kpa. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy postulował jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko, podkreślając posiadanie przez skarżącą dochodów umożliwiających spłatę spornej należności. Umorzenie pozostawałoby zatem w sprzeczności z interesem publicznym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie – i to z dwóch niezależnych przyczyn. Pierwsza odnosi się wprost do normy zawartej w art. 16 ustawy o zaliczce. Według niej właściwy organ może umorzyć należności z tytułu nienależnie pobranej zaliczki, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną osoby zobowiązanej. Poza innymi czynnikami, którymi organ administracyjny może lub winien się kierować przy uznaniowym rozstrzyganiu, w sprawie o umorzenie omawianej należności sytuacja dochodowa i rodzinna obligatoryjnie musi być brana pod uwagę. W tym zakresie organ zobowiązany jest więc do przeprowadzenia stosownego postępowania wyjaśniającego i dokonania ustaleń przemawiających za pozytywnym lub negatywnym stanowiskiem. Z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 80 kpa organy obu instancji nie dostosowały się do tych wymogów. Wprawdzie prawidłowo ustaliły one wysokość dochodu skarżącej brutto i wysokość ponoszonych przez nią wydatków mieszkaniowych, jednak dalsze okoliczności, mogące mieć znaczenie dla oceny zasadności wniosku, nie zostały właściwie wyjaśnione i rozważone. Przede wszystkim błędny jest pogląd, słusznie kwestionowany w skardze, że przy ustalaniu możliwości płatniczych strony należy pominąć zaciągnięte pożyczki (kredyty), bez względu na ich przeznaczenie. Skoro możliwość umorzenia ma wynikać z faktycznej sytuacji życiowej, to konieczność spłaty pożyczki (kredytów) może istotnie wpływać na rzeczywiste możliwości materialne strony, a więc i na wywiązanie się z obowiązku zwrotu nienależnie pobranej zaliczki. Tymczasem z zaskarżonej decyzji nie wynika na jakie cele skarżąca owe długi zaciągnęła, jaka jest ich wysokość i czy w przypadku ich uwzględnienia stanowisko organu odnośnie umorzenia byłoby odmienne. Trafne są także zarzuty skargi w kwestii wydatków na leczenie. W tym zakresie organ powinien był dążyć do ustalenia faktycznych kosztów ponoszonych przez skarżącą, a nie ograniczać się do żądania przedstawienia rachunków, którymi strona mogła nie dysponować, choćby z przyczyn formułowanych przez skarżącą. W rezultacie powyższych ustaleń Kolegium nie zweryfikowało też twierdzeń odwołania, według których na bieżące utrzymanie rodziny, po odliczeniu wydatków mieszkaniowych, skarżącej pozostaje kwota niecałe [...] zł, ani też nie oceniło, czy ta suma pozwoliłaby na wywiązanie się z obowiązku zwrotu zaliczki, czy też uzasadniałaby przychylenie się do wniosku o umorzenie. Drugi aspekt wynika z szerszego kontekstu sprawy. Otóż przy sądowej kontroli legalności zaskarżonej decyzji nie można pominąć okoliczności, które doprowadziły do jej podjęcia. Mianowicie uchylenie pierwotnej decyzji i odmowa przyznania skarżącej zaliczki nastąpiły z powodu ustalenia przez organy administracyjne, że nie jest ona osobą samotnie wychowującą dziecko, gdyż w wychowywaniu jej dzieci uczestniczy ich ojciec. Tymczasem, pomijając nawet wątpliwą trafność tego ustalenia, należy wskazać, że wyrokiem z dnia 23 czerwca 2008 r., sygn. akt P 18/06, Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją przepisu art. 2 pkt 5 lit. a ustawy o zaliczce, w związku z art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych m.in. w zakresie w jakim pomija prawo do zaliczki osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Ta treść wyroku obejmuje więc też przypadki, gdy dzieci są wychowywane przez matkę wspólnie z jej byłym mężem, nie wywiązującym się z obowiązku alimentacyjnego. Skutki tego wyroku Trybunału Konstytucyjnego działają ex tunc, co oznacza, że wskazane przepisy były niekonstytucyjne od początku ich wejścia w życie. W tej sytuacji decyzja podjęta w trybie wznowieniowym wynikła z zastosowania niekonstytucyjnego przepisu. Skarżąca nie skorzystała wprawdzie z możliwości żądania wznowienia tamtego postępowania w trybie art. 145a kpa, jednakże owa niekonstytucyjność może być pośrednio uwzględniona w niniejszej sprawie. W ramach zasad demokratycznego państwa prawa brak jest bowiem uzasadnionych powodów, by ze względu na zastosowanie niekonstytucyjnego przepisu w jednej decyzji strona ponosiła ujemne konsekwencje w kolejnych postępowaniach administracyjnych. Tak więc sąd administracyjny może zakwestionować decyzję, która prowadzi do tego rodzaju niesprawiedliwych skutków. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ odwoławczy winien zatem wziąć pod uwagę i ten aspekt sprawy przy uznaniowej ocenie możliwości umorzenia należności na podstawie art. 16 ustawy o zaliczce. W końcu wypadnie wskazać na trzecie zagadnienie, którego rozważenie może uczynić bezprzedmiotowymi wcześniej poruszone kwestie. Otóż w zakresie zaliczek alimentacyjnych samorządowe kolegia odwoławcze mogą występować nie tylko jako organy odwoławcze, ale i jako organy wyższego stopnia, właściwe m.in. do stwierdzenia nieważności decyzji pierwszoinstancyjnych. W ramach szeroko pojętej niniejszej sprawy można się dopatrzeć podstaw do wystąpienia Kolegium w tej drugiej roli. Mianowicie postępowanie w przedmiocie umorzenia należności zostało poprzedzone decyzją o ustaleniu nienależnie pobranej zaliczki. W swoich motywach stwierdza ona jedynie, że ustalony stan faktyczny odpowiada przepisowi art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w części mówiącej o przyznaniu świadczeń na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów. Nie tylko nie wskazuje ona, czy przed właściwym organem Państwa (sądem powszechnym) ustalono fakt złożenia fałszywych zeznań lub przedłożenia fałszywych dokumentów, ale w ogóle nie wyjaśnia zajętego stanowiska. Jednocześnie wątpliwości budzi sama możliwość wydania decyzji o nienależnym świadczeniu. Zgodnie bowiem z art. 10a ustawy o zaliczce fakt nienależnego pobrania zaliczki uprawnia organ do wydania decyzji zmieniającej lub uchylającej ostateczną decyzję, na mocy której strona nabyła prawo do zaliczki. Przepis ten stanowi więc szczególny tryb weryfikacji ostatecznych decyzji w takich przypadkach. Niezastosowanie tego trybu oznacza więc ten prawny stan rzeczy, że decyzja podjęta w innym trybie nie upoważnia do wszczęcia postępowania dotyczącego ustalenia należności z tytułu nienależnego pobrania zaliczki. Tymczasem w rozpatrywanym przypadku omawiana ostatnio decyzja oparta została na decyzji wydanej w trybie wznowieniowym (art. 145 i n. kpa). Uprawnia to Kolegium do rozważenia wszczęcia z urzędu postępowania nieważnościowego. W razie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...]r., odpadłaby w ogóle podstawa do prowadzenia postępowania w przedmiocie umorzenia należności, co mogłoby skutkować rozstrzygnięciem z art. 138 § 1 pkt 2 kpa – uchylającym decyzję I instancji i umarzającym postępowanie tej instancji. Z uwagi na charakter sprawy dotyczącej alimentacji właściwe było takie szerokie ujęcie przedmiotowej problematyki, a to w celu doprowadzenia do stanu zgodnego z celami zakładanymi w samej ustawie o zaliczce, jak i ogólnymi wymogami praworządności. Dlatego też na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 z 2002 r. poz. 1270 ze zm.) orzeczono, jak w sentencji. Wskazania co do dalszego postępowania, w tym i kolejność ewentualnych działań Kolegium, wynikają wprost z powyższych rozważań. SW