IV SA/Gl 1401/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 października 2014 r. sprawy ze skargi K. J., K. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] roku nr [...] w częściach dotyczących żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oraz ustawowych odsetek i określa, że w tym zakresie zaskarżona decyzja nie może być wykonana; 2) w pozostałej części skargę oddala. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezydent Miasta Z. ustalił wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla K. J. i K. J. za okres od 1 kwietnia 2013 r. do 30 czerwca 2013 r. w wysokości 1800 zł, zażądał zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w wyżej wymienionej kwocie oraz ustawowych odsetek. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ ustalił, że decyzją z [...] r. nr [...] przyznano A. J. prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzieci K. i K. J. na okres od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r. w kwocie po 300 zł miesięcznie na każde dziecko. Natomiast w dniu 22 marca 2013 r. dłużnik alimentacyjny K. J. zmarł. Fakt ten spowodował wszczęcie postępowania, w wyniku którego w dniu [...] r. uchylono powyżej wymienioną decyzję od dnia [...] r. W tej sytuacji, zdaniem organu, zaistniały przesłanki do stwierdzenia świadczeń nienależnie pobranych zgodnie z art. 2 ust. 7 pkt a) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.), gdyż świadczenia wypłacono mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części. W związku z tym, że świadczenia te zostały pobrane w okresie od 1 kwietnia do 30 czerwca 2013 r., na mocy art. 23 ust. 1 ww. ustawy, zobowiązano do ich zwrotu. W odwołaniu do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. A. J. podniosła, że nie była świadoma, iż pobiera świadczenie, które jej się nie należało, gdyż o śmierci ojca swoich dzieci – K. J. dowiedziała się dopiero z pisma komornika sądowego w dniu 21 czerwca 2013 r., o czym od razu poinformowała pracownika MOPR. Dlatego wniosła jednocześnie o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy decyzję pierwszoinstancyjną. Po przedstawieniu stanu prawnego i przebiegu postępowania Kolegium stwierdziło słuszność decyzji organu I instancji, ponieważ na skutek śmierci dłużnika dzieci K. i K. przestali być osobami uprawnionymi do alimentów, a tym samym do świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W kwestii wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń Kolegium wskazało, iż winien on zostać rozpatrzony w ramach odrębnego postępowania. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach A. J. ponownie akcentowała, że o śmierci dłużnika dowiedziała się dopiero z pisma komornika, informując o tym niezwłocznie MOPR w Z. Zaznaczyła, że nie utrzymywała żadnych kontaktów z dłużnikiem, a rodzina dłużnika nie poinformowała jej o jego śmierci. Ponadto przedstawiła trudną sytuację materialną swojej rodziny. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2). Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., nr 270 ze zm., dalej w skrócie: P.p.s.a.). Przy czym w myśl art. 134 § 1 tej ustawy sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W tak określonym zakresie kognicji Sąd uznał, że skarga w części zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, tak jak decyzji pierwszej instancji jest w pierwszym punkcie orzeczenie o ustaleniu wysokości nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 kwietnia do 30 czerwca 2013 r. w kwocie 1800 zł. W punkcie tym organ zdecydował tym samym o charakterze tego świadczenia, jako nienależnie pobranego w rozumieniu ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2012 r., poz. 1228 ze zm.). Pozostałe punkty decyzji zawierają zobowiązanie skarżącej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami, oraz informację o terminie zwrotu i skierowaniu należności na drogę postępowania egzekucyjnego w razie zwłoki w płatności. W ocenie Sądu pkt 1 decyzji zapadł zgodnie z prawem. W myśl art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Z prawidłowo ustalonych przez organy administracyjne w sprawie okoliczności faktycznych wynika, iż decyzją z dnia [...] r. przyznano skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na dwoje dzieci w wysokości 300 zł na każde z nich na okres od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r. Ponadto z akt z sprawy wynika, że na skutek dostarczenia przez skarżącą w dniu 25 czerwca 2013 r. do organu I instancji pisma Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Z. z dnia 7 czerwca 2013 r. o zawieszeniu postępowania egzekucyjnego w związku ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego K. J. w dniu [...] r., organ wszczął postępowanie w przedmiocie zmiany wymienionej wyżej decyzji z [...] r. Następnie w dniu [...]r. decyzję tą zmienił poprzez uchylenie prawa do przedmiotowego świadczenia od 1 kwietnia 2013 r. do 30 września 2013 r. Rozstrzygając kwestię, czy w okolicznościach sprawy pobrane przez skarżącą w okresie od kwietnia 2013 r. do czerwca 2013 r. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 1 800 zł stanowi świadczenie nienależne w rozumieniu cytowanych przepisów należy przychylić się do stanowiska orzekających w sprawie organów, które uznały, iż w sprawie wystąpiła sytuacja określona w art. 2 ust. 7 lit a cyt. ustawy. Bezsporne jest, że z dniem śmierci dłużnika alimentacyjnego dzieci skarżącej utraciły status osób uprawnionych do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Stosownie do art. 2 pkt 11 cyt. wyżej ustawy, status ten może posiadać uprawniony do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego, pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. W konsekwencji śmierć K. J. będącego osobą zobowiązaną do łożenia na utrzymanie dzieci spowodowała, że uprawnienie tych dzieci do alimentów od ww. wygasło począwszy od dnia następującego po dacie śmierci to jest [...] r. Skoro zależność uprawnienia do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest ściśle i obiektywnie powiązana z osobą dłużnika alimentacyjnego, to zarazem obiektywny jest brak podstawy prawnej do świadczenia alimentacyjnego w sytuacji śmierci dłużnika alimentacyjnego. Nie ma wobec tego znaczenia, że A. J. nie miała wiedzy o śmierci ojca jej dzieci do czerwca 2013 r. Obowiązek alimentacyjny wygasa niezależnie od wiedzy osoby pobierającej świadczenie o śmierci dłużnika alimentacyjnego (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z 28.02.2012 r. sygn. akt II SA/Wr 437/11, wyrok NSA z 4 lipca 2013 r. sygn. akt I OSK 2347/12 publik. w Internecie CBOSA). Stąd należy przyjąć, że pobrane przez nią w okresie od 1 kwietnia 2012 r. do 30 czerwca 2013 r. świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem nienależnym w rozumieniu przepisu art. 2 pkt 7 lit a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i skarga w tym zakresie podlegała na podstawie art. 151 ustawy P.p.s.a oddaleniu, co orzeczono w punkcie 2 sentencji. Natomiast co do pozostałej części zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji zawierającej orzeczenie zobowiązujące do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń oraz ustawowych odsetek Sąd uznał je za przedwczesne. Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Przy czym po myśli art. 23 ust. 8 tej ustawy organ właściwy wierzyciela może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Wobec powyższego należy stwierdzić, że ustalenie, że strona pobrała nienależnie świadczenie w określonej wysokości za dany okres daje organowi podstawę do orzekania o obowiązku zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami o ile strona nie wystąpi uprzednio z wnioskiem o ich umorzenie, rozłożenie na raty czy odroczenie spłaty. Tymczasem A. J. już w odwołaniu od decyzji z dnia [...] r. uchylającej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 kwietnia do 30 września 2013 r. zawarła wniosek o umorzenie świadczeń pobranych przez nią w okresie od 1 kwietnia do 30 czerwca 2013 r. pomimo, że nie była uprawniona do ich pobierania w związku ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego. Uznać zatem należało, że do czasu rozpoznania tego wniosku nie było podstaw do orzekania w kwestii zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, bowiem ewentualne ich umorzenie czyni takie postępowanie bezprzedmiotowym. Zatem równoczesne orzeczenie w decyzji o ustaleniu wysokości świadczeń nienależnie pobranych obowiązku ich zwrotu, bez uprzedniego rozpoznania wniosku skarżącej o umorzenie tych świadczeń stanowi naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, to natomiast uzasadniało uchylenie obydwu decyzji w tej części na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) oraz art. 135 P.p.s.a, o czym orzeczono jak w punkcie 1 sentencji. Rozpoznając sprawę ponownie organ w pierwszej kolejności zobowiązany jest więc do rozpoznania wniosku skarżącej o umorzenie świadczeń nienależnie pobranych na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Jednocześnie organ będzie miał na względzie, że przy ocenie wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny warunkujących możliwość zastosowania instytucji umorzenia stosownie do treści wymienionego art. 23 ust. 8, nie bez znaczenia pozostają przyczyny i okoliczności powstania zadłużenia (por. wyrok NSA z dnia 17 stycznia 2012 r. w sprawie o sygn. I OSK 2440/11, publik. Lex nr 1109583). Organ powinien zatem zważyć na wielokrotnie podnoszoną przez stronę okoliczność braku wiedzy o śmierci dłużnika alimentacyjnego, z którym, jak twierdzi, nie utrzymywała żadnych kontaktów, co doprowadziło do pobrania świadczeń bez świadomości, że się one nie należą, a w konsekwencji do wystąpienia zadłużenia obciążającego rodzinę i to w sytuacji, gdy nie przyczyniła się ona w żaden sposób do jego powstania.