IV SA/Gl 227/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi I.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] nr [...]; 2) umarza postępowanie administracyjne. Decyzją z dnia [...]r. [...] Prezydent Miasta R. ustalił, że w okresie od 16 maja 2013 r. do 2 sierpnia 2013 r. I.M. pobrała nienależnie świadczenie rodzinne na córkę Z.M. w postaci świadczenia pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 1438 zł. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ ustalił, że na podstawie decyzji z dnia [...]r. [...] przyznano I.M. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką Z.M. w kwotach 277,40 zł za okres od 16.05.2013r. do 31.05. 2013 r., 520 zł od 01.06.2013 r. do 30.06.2013 r. oraz 620 zł na okres od 01.07 2013 r. do 31.07.2014 r. W dniu 20 stycznia 2014 r. wpłynęło do organu pismo ZUS Oddział w C., w którym wskazano, że I.M. w okresie od 06.08.2004 r. do 02.08.2013 r. była zgłoszona do ubezpieczenia z tytułu umowy o pracę u innego płatnika. Okoliczność ta została potwierdzona przez stronę w złożonej przez nią w dniu 27 stycznia 2014 r. kserokopii świadectwa pracy, z którego wynika, iż we wskazanym wyżej okresie była zatrudniona w A Sp. z o.o. w pełnym wymiarze czasu pracy. Następnie organ wyjaśnił, że w myśl art. 17 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013, poz. 1456 późn. zm.) świadczenie pielęgnacyjne przysługuje m.in. matce jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Zważywszy na powyższe organ stwierdził, że w związku z pozostawaniem w zatrudnieniu w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego tj. od 16.05.2013 r. do 02.08.2013 r. strona utraciła prawo do świadczenia pielęgnacyjnego za ten okres, a co za tym idzie świadczenia wypłacone w tym okresie, zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy należało uznać za nienależnie pobrane, bowiem wypłacono je mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do nich. Jednocześnie wskazano, że strona będąc w decyzji z dnia [...]r. prawidłowo pouczona o treści art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, z którego wynika obowiązek powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianach mających wpływ na prawo do tych świadczeń, obowiązku tego nie dopełniła we właściwym czasie. W odwołaniu od tej decyzji I.M. podniosła, że sprawa była już przedmiotem rozpoznania przez Kolegium, które decyzją z dnia [...]r. nr [...] uchyliło decyzję organu I instancji i umorzyło postępowanie. Ponadto umowa o pracę została rozwiązana w dniu 2 sierpnia 2013 r., a zatem błędami popełnionymi przez organ nie można jej obciążać. Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W pierwszej kolejności Kolegium wskazało, że organ I instancji w związku z ustaleniem, że I.M. od 16.05.2013 r do 02.08.2013 r., a więc w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego jej decyzją z dnia [...]r. na okres od 16.05.2013 r. do 31.07.2014 r., była zgłoszona do ubezpieczenia społecznego z tytułu umowy o pracę, wszczął postępowanie w sprawie zmiany lub uchylenia tej decyzji. Następnie decyzją z dnia [...]r. nr [...], wydaną na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ ten zmienił własną decyzję z [...]r. w ten sposób, że ustalił, iż w okresie od 16.05.2013 r. do 02.08.2014 r., prawo do świadczenia nie przysługiwało. Na skutek odwołania Kolegium decyzją z dnia [...]r. uchyliło powyższą decyzję z [...]r. i umorzyło postępowanie. W związku z tym pismem z dnia 1 sierpnia 2014 r. organ I instancji wszczął postępowanie w sprawie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych Kolegium stwierdziło, że w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki nienależnie pobranych świadczeń określone w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż zostały one wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż strona nie spełniała jednej z ustawowych przesłanek warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych tzn. w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego pozostawała w zatrudnieniu w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W związku z tym organ odwoławczy stwierdził, że świadczenie przez nią pobrane w okresie od 16.05.2013 r do 2.08.2013 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. I.M. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wyraziła swoje niezadowolenie z powyżej opisanej decyzji. Ponownie akcentowała okoliczność rozstrzygnięcia sprawy przez Kolegium decyzja z dnia [...]r. o uchyleniu decyzji organu I instancji i umorzeniu postępowania w sprawie. Jednocześnie podniosła, że z decyzji tych wynika, iż spełnia warunki do otrzymania świadczenia, czyli oprócz orzeczenia o niepełnosprawności złożyła także świadectwo pracy, które są podstawą do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Wskazała na błąd pracownika MOPS, który musiał zgubić jej świadectwo pracy. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie, choć z przyczyn innych niż w niej podniesionych, a które Sąd wziął pod uwagę z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 lipca 2012 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.). Sądowa kontrola legalności, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1647) wykazała bowiem, iż zarówno zaskarżone rozstrzygnięcie jak i poprzedzająca je decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a zatem nie mogą one pozostać w obrocie prawnym. Otóż w rozpoznawanej sprawie organy administracji obu instancji uznały, że pobrane przez skarżącą w okresie od 16 maja 2013 r. do 2 sierpnia 2013 r. świadczenie pielęgnacyjne przyznane na podstawie decyzji z dnia [...]r. są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Zatem materialnoprawną podstawę wydania decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r. poz. 1456 z późn. zm., zwanej dalej "u.ś.r."). Ustawa ta w art. 30 ust. 2 pkt 1 – 4 określa przesłanki uznania świadczenia rodzinnego, do którego należy także świadczenie pielęgnacyjne (art. 2 pkt 2), za świadczenia nienależnie pobrane. Stosownie do treści art. 30 ust. 2 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji, za nienależnie pobrane świadczenia uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenie przyznane lub wypłacane na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23 a ust. 5 za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. W rozpoznawanej sprawie podstawą orzeczenia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia stanowiła przesłanka określona w pkt. 1 art. 30 ust. 2 u.ś.r., na którą powołały się organy orzekające w pierwszej i drugiej instancji. Wykładnia wskazanego przepisu prowadzi do wniosku, że ma on zastosowanie wówczas, gdy świadczenia rodzinne zostały prawidłowo przyznane i w trakcie ich pobierania zajdą okoliczności uzasadniające zawieszenie bądź wstrzymanie ich wypłaty, ewentualnie ustanie prawa do ich pobierania i o tych okolicznościach świadczeniobiorca nie powiadomi organu pomimo pouczenia w tym zakresie. Hipotezą tej normy są zatem objęte sytuacje, gdy po przyznaniu prawa do świadczeń wystąpią okoliczności powodujące skutki wymienione w omawianym przepisie. Nie dotyczy on więc okoliczności istniejących wcześniej, tj. w czasie podejmowania decyzji, gdyż ustanie i zawieszenie prawa do świadczeń oraz wstrzymanie wypłaty może nastąpić tylko w razie uprzedniego prawidłowego nabycia uprawnień z tego tytułu. W sytuacji więc gdy ustalenia organu odwołują się do okoliczności istniejących w czasie podejmowania decyzji o przyznaniu świadczeń, podstawą do uznania, iż zostały one nienależnie pobrane nie może stanowić ów przepis, który mówi o świadczeniach wypłacanych mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń. Przepis art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania decyzji z dnia [...]r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom wymienionym w pkt 1-4, w tym matce, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z akt wynika, że skarżąca złożyła wniosek w dniu 13 sierpnia 2013 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W wyniku jego rozpoznania organ decyzją z dnia [...]r. przyznał jej przedmiotowe świadczenie na okres od 16 maja 2013 r. do 31 lipca 2014 r. uznając, że nie podejmuje ona zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami jak w ww. przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jednocześnie organ ustalił, że świadczenie to przysługuje od dnia 16 maja 2013 r., tj. od dnia wniesienia sprawy do MZON w R. Zatem okoliczność, czy w okresie od 16 maja 2013 r. do dnia wydania decyzji, tj. do [...]r., strona pozostawała w zatrudnieniu, czy też wykonywała inną pracę zarobkową winna była być ustalana w postępowaniu o przyznanie tego świadczenia, skoro wiąże się z przesłanką warunkującą prawo do przedmiotowego świadczenia, tj. rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W sytuacji zatem, gdy przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od 16 maja 2013 r. nastąpiło wadliwie w decyzji z dnia [...]r., to brak jest podstaw do stwierdzenia nienależności świadczenia na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., które, jak ustalono, od 16 maja do 2 sierpnia 2013 r. w ogóle nie przysługiwało, a tym samym nie mogło "ustać", albo "podlegać wstrzymaniu wypłaty". Jak już wyżej wskazano przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. nie obejmuje bowiem sytuacji, gdy w dacie przyznawania świadczenia istniały prawne lub faktyczne przeszkody do jego przyznania, a mimo to organ wydał decyzję przyznającą prawo do tego świadczenia. Powyższe oznacza, iż organy błędnie uznały, iż w sprawie spełniona została przesłanka nienależnie pobranego świadczenia określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W tym stanie rzeczy uznać należało, że zapadłe w sprawie decyzje zostały wydane z naruszeniem art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., poprzez błędną jego wykładnię i zastosowanie, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkować musiało koniecznością ich uchylenia na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit a) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W ocenie Sądu stan faktyczny sprawy wykluczał możliwość zastosowania przesłanek określonych w punktach 3 i 4 art. 30 ust. 2. W okolicznościach sprawy brak jest także podstaw do oceny by stwierdzenie nienależności świadczenia mogło znajdować uzasadnienie także w treści art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r.. Skarżąca nie złożyła bowiem fałszywych zeznań lub dokumentów ani nie wprowadziła organu w błąd w kwestii zatrudnienia. We wniosku oświadczyła, iż nie jest zatrudniona, ani nie wykonuje innej pracy zarobkowej, co na dzień jego złożenia było zgodne z rzeczywistością. Natomiast w znajdującym się w aktach formularzu "Informacje dodatkowe – dane uzupełniające wniosek" skarżąca udzieliła odpowiedzi dotyczących zatrudnienia (pkt 8, 9, 10 formularza), zgodnie z zawartymi tam pytaniami, że nie pozostaje obecnie w zatrudnieniu, że do tej pory przepracowała 9 lat. Z pkt 8 wynikało bowiem, że tylko w przypadku, gdy osoba ubiegająca się o świadczenie obecnie pozostaje w zatrudnieniu (co należało rozumieć jako dzień złożenia tego oświadczenia), powinna wskazać okres tego zatrudnienia (pkt 8). W punkcie 9 żądano natomiast podania ilości lat przepracowanych do tej pory, a nie podania okresu zatrudnienia. Oznacza to, że organ nie żądał wskazania okresów zatrudnienia bez względu na to kiedy ono ustało. Natomiast przyjdzie zauważyć, że okoliczność w postaci zatrudnienia strony w okresie za jaki przyznano świadczenie pielęgnacyjne istniała w dacie podejmowania przez Prezydenta Miasta R. decyzji przyznającej to świadczenie, a więc w dniu [...]r. Zatem może ona odpowiadać przesłance wznowieniowej, określonej w art. 145 § 1 pkt. 5 k.p.a. W sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. Wydanie decyzji w trybie wznowieniowym może dopiero ewentualnie skutkować otwarciem drogi do wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń (art. 30 ust. 5 u.ś.r. w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r.). Skoro wszczęte z urzędu postępowanie nie dało podstaw do stwierdzenia przesłanek uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane, to podlegać ono winno umorzeniu jako bezprzedmiotowe, co orzeczono jak w punkcie 2 sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Natomiast za niezasadne należało uznać twierdzenie skarżącej, że sprawa została już ostatecznie rozstrzygnięta uprzednią decyzją Kolegium z dnia [...]r.. Decyzja ta została bowiem wydana w postępowaniu, którego przedmiotem była wyłącznie zmiana decyzji z dnia [...]r. o przyznaniu skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, w trybie określonym w art. 32 ust. 1 u.ś.r.. Tymczasem niniejsza sprawa dotyczyła ustalenia, że świadczenia wypłacone na podstawie decyzji z dnia 27 sierpnia 2013 r. we wskazanym okresie są świadczeniami nienależnie pobranymi, a więc w innym przedmiocie i na innej podstawie prawnej (art. 30 ust. 2 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 5 u.ś.r.).