IV SA/Gl 237/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik Sędzia NSA Adam Mikusiński Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 października 2013 r. sprawy ze skargi A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego 1. uchyla zaskarżoną decyzję w części, w której utrzymano w mocy punkt 1 decyzji Prezydenta Miasta T. z dnia [...] roku nr [...]; 2. uchyla punkt 1 decyzji Prezydenta Miasta T. z dnia [...] roku nr [...], 3. w pozostałym zakresie skargę oddala; 4. określa, że zaskarżona decyzja nie może zostać wykonana. Prezydent Miasta T. decyzją z dnia [...] Nr [...] , wydaną na podstawie art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 6 pkt 16, art. 98 i art. 104 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.) ustalił nienależnie pobrane świadczenie w formie świadczenia pieniężnego w postaci zasiłku celowego na zakup posiłku lub żywności w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" w łącznej wysokości 360 zł za okres od 1 lutego 2012 r. do 31 marca 2012 r. przyznanego decyzją z dnia [...], a także zażądał zwrotu świadczenia nienależnie pobranego w wysokości 360 zł. W uzasadnieniu decyzji organ ten wskazał, że decyzja ta została wydana w związku z uchyleniem z dniem 1 lutego 2012 r. decyzji z dnia [...], przyznającej świadczenie w formie świadczenia pieniężnego w postaci zasiłku celowego na zakup posiłku lub żywności w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" w łącznej wysokości 360 zł za okres od 1 lutego 2012 r. do 31 marca 2012 r. Nadto zaznaczono, że przyznana pomoc jest świadczeniem nienależnie pobranym, jak również brak jest podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu wyżej wymienionej kwoty. Z decyzją tą nie zgodziła się A. J., która wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. W odwołaniu tym wyraziła swoje niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia, jak również wskazała na swoją trudną sytuację materialną oraz na ponoszenie znacznych wydatków na utrzymanie rodziny. W odwołaniu tym podniosła, że nie otrzymała żadnych środków pieniężnych, lecz został jej przekazany samochód i była to darowizna. Zaznaczyła także, że z najmłodszym synem jeździ do placówek medycznych oraz dowozi go do szkoły. W końcowej części odwołania zaznaczyła, że przy ocenie sytuacji rodziny w polu widzenia należy mieć dobro dzieci i zakres sprawowanej wobec syna opieki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji organ ten przedstawił wpierw dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie przybliżył sytuację osobistą i dochodową rodziny strony. W tej części rozstrzygnięcia organ odwoławczy przybliżył wydatki ponoszone przez rodzinę, a następnie przywołał treść unormowań prawnych dotyczących pobrania nienależnego świadczenia oraz unormowania zamieszczone w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. W końcowej części uzasadnienia organ ten doszedł do przekonania, że strona dysponowała kwotą 13.000 zł, którą przeznaczyła na zakup samochodu osobowego i o fakcie tym nie poinformowała organu pomocy społecznej. Tym samym zdaniem organu odwoławczego organ pierwszej instancji zasadnie uznał, że strona pobrała nienależne świadczenie i zobowiązał ją do jego zwrotu. Podkreślono, że w trakcie postępowania strona nie złożyła wniosku o ulgę w spłacie zobowiązań przewidzianą treścią art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, jednakże z treści odwołania wynika, że taki wniosek składa, a tym samym organ ten zobowiązał organ pierwszej instancji do uruchomienia stosownego postępowania. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniosła A. J. W skardze tej wyraziła swoje niezadowolenie z otrzymanej decyzji. Ponownie podkreśliła, że sporny samochód osobowy został jej przekazany jako darowizna przez rodzinę pochodzącą z Holandii. Zaakcentowała, że jej rodzina znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, a zwrot tej kwoty stanowić będzie dla niej oraz rodziny nadmierne obciążenie. Podkreśliła, że w trakcie wywiadu środowiskowego przedłożyła pracownikowi socjalnemu stos niezapłaconych faktur i rachunków, a okoliczność ta powinna stanowić podstawę dla podjęcia działań zmierzających do wprowadzenia ulgi w spłacie przedmiotowego zobowiązania. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o oddalenie skargi i przywołało analogiczną argumentację do tej, którą zamieściło w uzasadnieniu swojej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) wykazała, że zaskarżona decyzja nie odpowiada wymogom prawa, jednakże częściowo z innych powodów niż podniosła to skarżąca. Stosownie bowiem do postanowień art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 wyżej wymienionej ustawy sąd administracyjny uwzględniając skargę uchyla decyzję w całości lub w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Na wstępie niniejszych rozważań przyjdzie zwrócić uwagę na fakt, iż Prezydent Miasta T. decyzją z dnia [...] Nr [...] uchylił z dniem 1 lutego 2012 r. decyzję z dnia [...] przyznającą skarżącej świadczenie w formie świadczenia pieniężnego w postaci zasiłku celowego na zakup posiłku lub żywności w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" w łącznej wysokości 360 zł za okres od 1 lutego 2012 r. do 31 marca 2012 r. W uzasadnieniu tej decyzji organ ten stwierdził, że w następstwie uzyskanych informacji o zakupie samochodu osobowego zmianie uległa ocena sytuacji osobistej i dochodowej rodziny strony uzasadniająca odmowę przyznania przewidzianego w decyzji świadczenia. Powyższa decyzja została utrzymana w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] Nr [...]. Przywołana powyżej okoliczność posiada istotne znaczenie dla oceny prawidłowości postępowania uruchomionego przez organ pierwszej instancji pismem z dnia 18 września 2012 r., a zakończonego decyzją z dnia [...] Nr [...]. Z istoty powyższego rozstrzygnięcia wynika, że decyzja organu pierwszej instancji z dnia [...] wskazanymi powyżej decyzjami została wyeliminowana z obrotu prawnego. Zakończenie powyższego postępowania stało się podstawą uruchomienia postępowania poddanego kontroli tutejszego Sądu. W podstawie prawnej wydanej decyzji organ pierwszej instancji przywołał art. 6 pkt 16 oraz art. 89 i art. 104 ust. 1-3 ustawy o pomocy społecznej. W tej sytuacji odnieść należy się do stanu normatywnego obowiązującego we wskazanym zakresie. Stosownie do postanowień art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej decyzję administracyjną zmienia się lub uchyla na niekorzyść strony bez jej zgody w przypadku zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony, pobrania nienależnego świadczenia, a także można zmienić lub uchylić decyzję, jeżeli wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 11, 12 i 107 ust. 5. Natomiast po myśli art. 104 ust. 1 tej ustawy należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Według ust. 3 przywołanego przepisu wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Z kolei ust. 4 wskazanego unormowania przewiduje, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Pojęcie świadczenia nienależnie pobranego unormowanie swoje posiada w art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej i zgodnie z nim jest to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Z kolei art. 11 ust. 1 tej ustawy stanowi, iż w przypadku stwierdzenia przez pracownika socjalnego marnotrawienia przyznanych świadczeń, ich celowego niszczenia lub korzystania w sposób niezgodny z przeznaczeniem bądź marnotrawienia własnych zasobów finansowych może nastąpić ograniczenie świadczeń, odmowa ich przyznania albo przyznanie pomocy w formie świadczenia niepieniężnego. Stosowne do postanowień ust. 2 tego przepisu brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych lub prac społecznie użytecznych, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Przedstawiony powyżej stan prawny pozwala stwierdzić, że weryfikacja ostatecznej decyzji administracyjnej w sprawach z zakresu pomocy społecznej możliwa jest do przeprowadzenia jedynie w sytuacjach w niej wskazanych. W następstwie uruchomienia postępowania weryfikacyjnego eliminowana jest z obrotu prawnego decyzja organu pomocy społecznej przyznająca świadczenie. Podkreślić należy, że ustawodawca wprowadził w tym zakresie dwa tryby jeden obligatoryjny a drugi fakultatywny. Tryb obligatoryjny odnosi się wyłączne do trzech sytuacji przewidzianych w art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej, a mianowicie zmiany przepisów prawa, zmiany sytuacji dochodowej lub osobistej strony oraz pobrania nienależnego świadczenia. W tym miejscu należy w sposób jednoznaczny podkreślić, że we wskazanym przepisie zamieszczone zostały przesłanki obligatoryjnego uchylenia decyzji, a nie rodzaje rozstrzygnięć. Przywołany przepis nie daje podstaw do wydania decyzji o pobraniu nienależnego świadczenia, nadto przyjdzie opowiedzieć się za stanowiskiem, że przepisy ustawy o pomocy społecznej nie dają podstaw do wydania decyzji o ustaleniu pobrania nienależnego świadczenia. Podstawy takiej nie stanowi art. 104 ust. 3 tej ustawy, ponieważ w przepisie tym stanowi się jedynie, że wysokość należności, o których mowa w ust. 1 tego przepisu, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. W świetle przeprowadzonej analizy przyjdzie stwierdzić, że przepisy ustawy o pomocy społecznej nie zawierają podstaw prawnych do wydania decyzji, mocą której organ ustala, że dane świadczenie jest nienależnie pobrane. W świetle powyższego zaskarżona decyzja w tym zakresie wydana została bez podstawy prawnej, a tym samym wyczerpana została przesłanka stwierdzenia nieważności decyzji, jednakże z uwagi na fakt, że do wskazanej konstatacji Sąd doszedł w następstwie przeprowadzonej wykładni obowiązujących przepisów ustawy o pomocy społecznej, tym samym nie została wyczerpana przesłanka przewidziana art. 156 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, a tym samym Sąd ograniczył się do uwzględnienia wniesionej skargi w części dotyczącej pkt 1 decyzji organu odwoławczego, który ten punkt utrzymywał w mocy, z powodu wyczerpania przesłanki przewidzianej art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – naruszenie przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy. Mocą decyzji Prezydenta Miasta T. z dnia [...] żądano zwrotu świadczenia nienależnie pobranego. W tym miejscu przyjdzie zauważyć, że ta część decyzji organu pierwszej instancji nawiązuje wprost do decyzji tego organu z dnia [...] utrzymanej w mocy decyzją organu odwoławczego z dnia [...]. Mocą wskazanych decyzji organy administracji w ramach postępowania weryfikacyjnego uchyliły decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] mocą której przyznano skarżącej świadczenie w ramach wieloletniego programu "Pomoc państwa w zakresie dożywiania". Podkreślić należy, że decyzja organu odwoławczego jest ostateczna i nie została zaskarżona do sądu administracyjnego, a zatem z obrotu prawnego może być wyeliminowana jedynie w następstwie uruchomienia trybów nadzwyczajnych przewidzianych w przepisach ustawy o pomocy społecznej lub Kodeksu postępowania administracyjnego. W obecnym stanie prawnym i faktycznym wskazane decyzje obowiązują i stały się podstawą wydania decyzji organu pierwszej instancji w części objętej punktem 2. Mocą tego punktu organy pomocy społecznej domagają się zwrotu świadczeń nienależnie pobranych w wysokości 360 zł. Wskazane rozstrzygnięcie posiada umocowanie w treści art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej w związku z treścią art. 98 tej ustawy. W tym miejscu przyjdzie zauważyć, że wskazana decyzja wydana jest w ciągu działań organu administracji i stanowi następstwo wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie z pomocy społecznej. Mając na uwadze powyższą okoliczność uznać należy, że wskazane rozstrzygnięcie odpowiada przepisom ustawy o pomocy społecznej i nie narusza postanowień Kodeksu postępowania administracyjnego. Z tego też powodu skargę w tym zakresie należało oddalić. Odrębną kwestią jest sygnalizowany przez skarżącą problem trudnej sytuacji materialnej rodziny uniemożliwiający zwrot nienależnie pobranego świadczenia oraz domaganie się odstąpienia od żądania zwrotu tego świadczenia. Podkreślić należy, że jest to wniosek dotyczący uruchomienia odrębnego postępowania administracyjnego zmierzającego do jego rozpatrzenia i z tego powodu nie jest elementem rzutującym na prawidłowość poddanej kontroli decyzji organów administracji. Dodatkowo przyjdzie zauważyć, że organ odwoławczy w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia okoliczność tę akcentował. Następstwem niniejszego rozstrzygnięcia jest podjęcie przez organ administracji stosownej decyzji odnoszącej się do punktu pierwszego decyzji organu pierwszej instancji stosownie do wskazań zamieszczonych w niniejszym wyroku. Po myśli art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, że zaskarżona decyzja w części uwzględniającej skargę nie może być wykonywana. Wobec powyższego stosownie do postanowień art. 145 § 1 pkt 1 lit. c wyżej wymienionej ustawy należało uwzględnić skargę w części dotyczącej punktu pierwszego decyzji organu pierwszej instancji i utrzymującej ją decyzji organu odwoławczego, a po myśli art. 151 powyższej ustawy w pozostałym zakresie skargę należało oddalić.