IV SA/Gl 323/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik (spr.) Sędzia WSA Małgorzata Walentek Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2013 r. sprawy ze skargi B. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Burmistrz Miasta C. działając na podstawie art. 2 pkt 7 i art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów odmówił B. Ł. umorzenia wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za październik i listopad 2008r. w łącznej kwocie 1575 zł z odsetkami. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że strona otrzymała równolegle ze świadczeniem z funduszu alimentacyjnego alimenty przekazane jej przez Komornika za okres miesiąca października i listopada 2008r. Ośrodek wystąpił o zwrot nienależnie wypłaconych świadczeń. Stwierdzono, że po analizie całokształtu zabranego w sprawie materiału dowodowego zawartego w wywiadzie środowiskowym nie ma podstaw do umorzenia wskazanej należności. Osiągane przez stronę dochody w miesięcznym rozrachunku umożliwią regularną spłatę zadłużenia. Przedstawiono, że strona posiada dwójkę dzieci, które sama wychowuje, a łączny dochód jej trzyosobowej rodziny wynosi 1167 zł. Na kwotę te składa się zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności dziecka w wysokości 153 zł, zasiłki rodzinne na dwójkę dzieci po 77 zł, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w kwocie 60 zł i świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 500 i 300 zł. Analiza miesięcznych wydatków strony pozwoliła ustalić, iż na miesięczne utrzymanie strona wydaje 895 zł w tym 900 zł z tytułu czynszu, 70 zł za energię elektryczną i 75 zł za internet. Zauważono, że od stycznia 2013 r. strona otrzyma świadczenie pielęgnacyjne w wysokości 520 zł miesięcznie. Przy uwzględnieniu dochodów i wydatków ponoszonych przez stronę organ uznał, że jest możliwa spłata nienależnie pobranych świadczeń, a strona może zwrócić się o rozłożenie jej na dogodne raty należności względnie odroczenia terminu spłaty. W odwołaniu od opisanej decyzji B. Ł. przedstawiła swoją sytuację materialną, a z jej wyliczeń wynikało, że po opłaceniu stałych płatności oraz zakupie środków czystości i leków na utrzymanie jej i dwójki dzieci dysponuje kwotą 442 zł. Przedstawiła nadto sytuację zdrowotną swojej rodziny podnosząc, że u jej syna zdiagnozowano [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...]r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji. Powołując się na treść art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów Kolegium zauważyło, że wydawana na podstawie tego przepisu decyzja ma charakter uznania administracyjnego. Przepis nie pozwala jednak na pełną dowolność organu. Powinien bowiem udowodnić, że w konkretnym wypadku nie zaszły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zauważono, że umorzenie świadczeń jest wyjątkiem od reguły, a zasadą jest egzekwowanie należności. Również brak stałych dochodów i związana z tym trudna sytuacja materialna nie stanowią szczególnej okoliczności. Za szczególnie uzasadnione traktuje natomiast orzecznictwo sądów administracyjnych sytuacje zupełnie wyjątkowe. Kolegium odwołało się do interesu społecznego, zgodnie z którym brak dochodzenia należności wydatkowanych jako środki publiczne może nastąpić jedynie w wyjątkowych przypadkach. W przeciwnym wypadku narażony zostałby interes fiskalny, a także wartości wspólne dla społeczeństwa, takie jak sprawiedliwość społeczna i zaufanie obywateli. Odnosząc się do stanu faktycznego sprawy Kolegium uznało decyzję organu I instancji za zasadną. Organ I instancji wyjaśnił na jakiej podstawie oparł swoje twierdzenia i w czym wyrażają się przesłanki odmowy. Kolegium zauważyło, że status materialny rodziny odwołującej nie jest wysoki ale nie odbiega daleko od sytuacji innych osób korzystających ze świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Słuszne jest zatem stanowisko, że strona jest w stanie spłacić należność zwłaszcza, że ma przyznane od stycznia 2013r prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 520 zł miesięcznie, co w znaczący sposób zwiększy dochody jej rodziny wynoszące obecnie 1687 zł. Podniesiono, że przysługuje odwołującej prawo zwrócenia się o rozłożenie na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń lub odroczenia terminu ich płatności. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach B. Ł. zwróciła się z prośbą o umorzenie jej wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w związku z trudną sytuacją. Oświadczyła, że jest matką samotnie wychowującą dwójkę dzieci, a w tym jedno niepełnosprawne, a na dochód jej składają się zasiłki rodzinne wraz z dodatkami, zasiłek pielęgnacyjny i świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zaznaczyła, że jej rezygnacja z pracy wynikała z konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem, u którego stwierdzono [...]. Zauważyła, że na utrzymanie dwójki dzieci, leki i wizyty u lekarza pozostaje jej miesięcznie 760 zł. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Po myśli art. 1 § 1 ustawy dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W postępowaniu zainicjowanym skargą B. Ł. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie mógł uwzględnić jej wniosku o umorzenie należności, do których zwrotu została zobowiązana. Sądowa kontrola legalności zaskarżonej decyzji, przeprowadzona stosownie do wskazań zawartych w przywołanym wyżej przepisie ustawy ustrojowej wykazała natomiast, że decyzja ta narusza przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, a w rezultacie należało ją wyeliminować z obrotu prawnego. Przedmiotem wydanego w sprawie rozstrzygnięcia była odmowa umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych skarżącej w łącznej kwocie 1575 zł z odsetkami, do których zwrotu zobowiązano ja decyzją ostateczną Burmistrza Miasta C. z dnia [...]r. Materialnoprawną podstawę decyzji organu pierwszej instancji orzekającej o odmowie umorzenia tej należności stanowił art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009, nr 1, poz. 7 ze zm. - aktualnie obowiązuje tekst jednolity opublikowany w Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.). Z brzmienia tej regulacji wynika, że organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Słusznie w uzasadnieniach obu organów podkreślone zostało, że wydawana na podstawie art. 28 ust. 8 cyt. ustawy decyzja ma charakter uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte w tym przepisie sformułowanie: "organ....może...umorzyć...", jakkolwiek organ jest związany przesłankami wskazanymi w tym przepisie. Przesłankami tymi są okoliczności dotyczące rodziny. Organ administracji ma tu więc możliwość wyboru, czy uwzględnić złożony przez stronę wniosek, jednakże decyzja taka musi zostać poprzedzona bardzo staranną oceną stanu faktycznego sprawy w zakresie przesłanek, o jakich mowa w art. 23 ust. 3 ustawy, a więc sytuacji rodziny. Jeżeli organ nie dokona wszechstronnej analizy sytuacji faktycznej i nie oceni jej w świetle stanu normatywnego przestawionego w tym przepisie decyzja może zostać uznana za arbitralną. Warto podkreślić, że decyzje administracyjne pozostawione uznaniu administracyjnemu wymagają szerszego uzasadnienia niż decyzje podejmowane w warunkach ustawowego związania. Wydający takie rozstrzygnięcie organ zawsze powinien wyjaśnić w sposób przekonujący i jasny dlaczego załatwił wniosek strony w taki, a nie inny sposób. Analizując przedstawione przez organ I instancji stanowisko zauważa się, że całość argumentacji tam przedstawionej odnosi się do sytuacji materialnej skarżącej. Również uzasadnienie decyzji organu odwoławczego nie pozwala Sądowi ocenić czy inne okoliczności, poza posiadanymi przez skarżącą środkami finansowymi i jej wydatkami, zostały poddane kontroli organu. Szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny nie oznaczają natomiast wyłącznie sytuacji materialnej tej rodziny. Do sytuacji rodziny należy również jej kondycja zdrowotna, czy chociażby konfiguracja rodzinna. Jak wynika z akt sprawy stan zdrowia oraz orzeczona niepełnosprawność pięcioletniego syna skarżącej wykluczają podjęcie przez nią zatrudnienia, jako samotnej matki. W aktach sprawy zamieszczono dokumentację lekarską poświadczającą w pełni stan zdrowia dziecka i zdiagnozowane u niego schorzenie. Z dokumentacji tej wynika również problem zdrowotny drugiego syna skarżącej (opóźniony rozwój mowy). Ani organ pierwszej instancji ani Samorządowe Kolegium Odwoławcze w ogóle nie odniosły się do tych istotnych dla sprawy faktów. Zgodzić się należy ze stanowiskiem organów, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dotycząca rodziny uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Zgodzić się także można z zaprezentowaną w uzasadnieniach decyzji obu organów argumentacją, co do tego, że niskie dochody nie stanowią same w sobie przesłanki, która umożliwiłaby umorzenie należności z tytułu świadczeń nienależnie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej. Zauważyć jednak trzeba, że całość kwot, którymi dysponuje skarżąca uzyskiwana jest przez nią z tytułu bardzo trudnej sytuacji materialnej, jako zabezpieczenie społeczne. Skarżąca jest osobą niepracującą, a pozostali członkowie rodziny to małoletnie dzieci. Okoliczności tych tekże nie poddano rozważaniom w postępowaniu administracyjnym zakończonym zaskarżoną decyzją. Wskazując na obowiązki organu, jakie nakładają na niego przepisy art. 7, 77 § 1 a także art. 107 § 3 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że wniosek skarżącej nie został wszechstronnie rozważony, w szczególności z uwzględnieniem wszystkich elementów, które mogą tworzyć sytuację rodzinną. Powołać się tu można na stanowisko prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji publicznej zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny, którą tworzy. Na sytuację życiową składają się wysokość osiąganych dochodów oraz stan rodzinny. Organ administracji rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń zobligowany jest ocenić, czy w którejś z powyższych sfer wystąpiły zdarzenia, którym można by przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności" (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 1045/12 publ. CBOSA). Zbadanie sytuacji majątkowej nie stanowi zatem wystarczającej przesłanki odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Rolą organu będzie zatem wnikliwe i precyzyjne ustalenie sytuacji rodziny skarżącej, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji zdrowotnej członków tej rodziny, a także faktu, że jest ona matką samotnie wychowującą dzieci wymagające szczególnej troski. Organ ustali, jakie rokowania związane są z chorobą małoletniego syna skarżącej, a w związku z tym czy jest obiektywnie możliwe podjęcie przez nią w niedalekiej przyszłości zatrudnienia. Rozważy również celowość obciążania skarżącej obowiązkiem spłaty przyznanych jej ze środków budżetowych należności alimentacyjnych, jeżeli spłata ta dokonywana będzie także z uzyskiwanych środków publicznych, jako że stanowią one jedyne źródło dochodu skarżącej. Konieczne także będzie dokonanie analizy budżetu skarżącej z uwzględnieniem, jakie środki wchodzące w skład tego budżetu przyznane są do jej rąk, jednakże w celu utrzymania i zabezpieczenia jej dzieci. Powyższe ustalenia staną się podstawą rozważenia, czy sytuacja skarżącej kwalifikuje się do zaliczenia jej jako szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów. Organ weźmie przy tym pod uwagę, czy ustalona sytuacja rodziny skarżącej, oceniana perspektywicznie, rokuje poprawę materialną i zdrowotną i co o tym może stanowić. Dostrzeżone uchybienia nie wymagają dodatkowego uzupełnienia postępowania dowodowego w stopniu, który nie mieściłby się w ramach uprawnień organu odwoławczego przyznanego na mocy art. 136 k.p.a. W tym stanie rzeczy na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit.c p.p.s.a należało uchylić zaskarżoną decyzję, o czym orzeczono w sentencji wyroku.