IV SA/Gl 375/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka Sędzia NSA Tadeusz Michalik Protokolant Specjalista Magdalena Kurpis po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2015 r. sprawy ze skargi J.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana; 3) zasądza od organu na rzecz strony skarżącej kwotę 257 zł (słownie: dwieście pięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Z. na podstawie art. 104 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 182 ze zm.) postanowił zażądać od J.S. zwrotu należności z tytułu wypłaconego zasiłku okresowego za [...] i [...] w łącznej wysokości [...] zł, określając termin zwrotu do dnia [...]. W motywach decyzji organ orzekający nawiązał do swojej decyzji z dnia [...], którą uchylono decyzję przyznającą zasiłek okresowy. Organ ustalił, że na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia [...] konkubent strony K.R. nabył spadek po M.R. tj. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego w K. oraz udział w nieruchomości położonej w I., o czym nie poinformował pracownika socjalnego, do czego był zobowiązany stosownie do art. 109 ustawy o pomocy społecznej. Organ sprecyzował, że posiadane przez konkubenta strony użytki rolne o powierzchni [...] ha stanowią [...] ha przeliczeniowego dające dochód w kwocie [...] zł zgodnie przepisami tej ustawy. Organ przytoczył także treść przepisów definiujących pojęcie świadczenia nienależnie pobranego oraz zobowiązujących do jego zwrotu, a nadto treść art. 104 cyt. ustawy. Zaskarżoną decyzją, wydaną na skutek odwołania strony, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w trybie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji podzielając jego wniosek, że w niniejszym przypadku doszło do nienależnego pobrania świadczenia. Kolegium zauważyło przy tym, że w decyzji przyznającej zasiłek okresowy strona została pouczona o obowiązku informowania organu I instancji o każdorazowej zmianie sytuacji osobistej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczenia. Mimo świadomości tego obowiązku strona go nie dopełniła. Zdaniem Kolegium wskazanie przez organ I instancji w podstawie prawnej rozstrzygnięcia art. 104 ustawy o pomocy społecznej oznacza, że organ ten rozważał również możliwość zastosowania ust. 4 tego artykułu, jednakże nie stwierdził podstaw do jego zastosowania z urzędu, natomiast strona nie wystąpiła z wnioskiem w tym zakresie. Wobec twierdzeń odwołania Kolegium przytoczyło nadto definicję rodziny z art. 6 pkt 14 cyt. ustawy, która odnosi się do strony i jej konkubenta, prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. W skardze obejmującej kilka postępowań administracyjnych J.S. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Przyznając pozostawanie w nieformalnym związku z K.R. skarżąca zarzuciła, że nie prowadziła z nim wspólnego gospodarstwa domowego, gdyż nie miała własnych dochodów. Pozostawała częściowo na jego utrzymaniu, ale nie pokrywało to jej potrzeb. Natomiast sytuacja majątkowa jej partnera nie była jej znana, bo się nią nie interesowała, gdyż nie korzystała z jego majątku. Majątek ten nie miał jakiegokolwiek wpływu na ich koszty utrzymania. W tych warunkach nie było uzasadnionych podstaw do obciążania skarżącej obowiązkiem zwrotu świadczeń. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy postulował jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja nie może się ostać, aczkolwiek głównie z przyczyn nie przywołanych przez skarżącą, które jednak Sąd wziął pod uwagę z urzędu nie będąc związany zarzutami skargi (art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: ppsa). Otóż organ odwoławczy błędnie uznał, że w I instancji rozważono przesłanki z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, lecz nie stwierdzono podstaw do zastosowania tego przepisu. Treść decyzji organu podstawowego stopnia nie daje żadnych podstaw do takiego wniosku. W jej podstawie prawnej przepis ten nie jest wymieniony, sentencja decyzji nie zawiera w tym względzie żadnego rozstrzygnięcia, a w jej uzasadnieniu jedynie przytoczono treść przepisu i to w ramach całego art. 104, bez jakiegokolwiek omówienia jego przesłanek oraz odniesienia ich do stanu faktycznego sprawy. Podkreślenie treści ustępu czwartego wskazuje wręcz, że jego zacytowanie ma wyłącznie walor informacyjny i poucza stronę o wynikających z tego przepisu możliwościach. Niezależnie od omówionego uchybienia w zakresie zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej zaskarżona decyzja narusza także wyrażoną w art. 15 kpa zasadę dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, która m. in. oznacza to, że organ odwoławczy nie może poprzestać na odnotowaniu stanowiska I instancji, lecz zobowiązany jest do powtórnego, pełnego merytorycznego rozpatrzenia sprawy i zajęcia w niej własnego stanowiska. W przypadku uznaniowego działania, jakie ma miejsce przy stosowaniu art. 104 ust. 4 cyt. ustawy, rzeczą organu odwoławczego jest zbadanie, czy organ I instancji przeprowadził należyte postępowanie wyjaśniające, dokonał prawidłowego ustalenia stanu faktycznego oraz czy jego wnioski i rozstrzygnięcia mieszczą się w granicach uznania administracyjnego. Z tak nakreślonych obowiązków Kolegium w niniejszej sprawie się nie wywiązało, gdyż nie wyraziło żadnego własnego poglądu co do występowania przesłanek z art. 104 ust. 4. Jego rola nie była przy tym trudna, skoro jak już wywiedziono - organ I instancji w ogóle ich nie ocenił. Tymczasem w orzecznictwie przyjmuje się, że stosownie do art. 98 zd. drugie ustawy o pomocy społecznej wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń musi poprzedzać postępowanie wyjaśniające w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej pod kątem możliwości zastosowania dobrodziejstw przewidzianych w omawianym art. 104 ust. 4 (por. wyrok tut. Sądu z dnia 4.12.2014 r., sygn. akt IV SA/Gl 179/14 i cyt. tam orzecznictwo - dostępny w internecie). Z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 kpa sprawa w tym względzie nie została więc wyjaśniona. Dokładne rozważenie poruszonej kwestii było konieczne z uwagi na okoliczności sprawy. Otóż co prawda fakt pobrania nienależnych świadczeń został ustalony już w decyzji Prezydenta Z. z dnia [...], od której skarżąca się nie odwołała, jednakże w ramach obecnego postępowania organy są władne samodzielnie ocenić, jaki wpływ miał wynik postępowania spadkowego po matce konkubenta skarżącej na sytuację jej rodziny. W szczególności dotyczy to sytuacji dochodowej przy uwzględnieniu tego, że przewidzianą w art. 8 ust. 9 ustawy o pomocy społecznej ryczałtową dochodowość z 1 ha przeliczeniowego orzecznictwo odnosi do osób, które faktycznie prowadzą gospodarstwo rolne lub mają możliwość jego prowadzenia (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15.09.2006 r., sygn. akt I SA/Wa 1215/06, dostępny w internecie). Z kolei nabycie prawa do lokalu mieszkalnego nie wpływa bezpośrednio na dochód rodziny, a jedynie może być rozważone w aspekcie zmiany jej sytuacji majątkowej. Jednakowoż samo nabycie owego prawa, podobnie jak prawa do gruntów nastąpiło przed przyznaniem skarżącej przedmiotowego zasiłku okresowego, gdyż decyzja w tym zakresie została wydana [...], podczas gdy stosownie do art. 924 i 925 kodeksu cywilnego spadkobierca nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy, co miało miejsce wcześniej, bo w dniu [...], jak to wynika z postanowienia o stwierdzeniu spadku, które ma charakter jedynie deklaratoryjny, ale także i ono zapadło przed przyznaniem zasiłku okresowego. Tymczasem w motywach zaskarżonej decyzji wyraźnie podkreślono związek między żądaniem zwrotu świadczeń a niepoinformowaniem o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Nienależne pobranie świadczenia mogło natomiast polegać jedynie na przedstawieniu przez stronę nieprawdziwych informacji (zatajeniu nabycia spadku). Również z tego punktu widzenia decyzja ta jest więc wadliwa. Niewątpliwie pojęcie zatajenia nosi w sobie element świadomego zachowania, które w stosunku do skarżącej nie zostało dotąd wykazane i może być wątpliwe, zwłaszcza że z materiału sprawy nie wynika, by jej konkubent objął już w posiadanie odziedziczone składniki majątkowe. Jeżeli nawet te okoliczności nie skłonią właściwego organu do wzruszenia decyzji Prezydenta Z. z dnia [...], to niewątpliwie muszą być one ocenione przy ponownym rozpatrzeniu sprawy w aspekcie przesłanek z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Dotychczasowy materiał nie wskazuje przy tym, by samo nabycie przez konkubenta skarżącej udziału w spadku po matce wpłynęło już realnie na warunki życiowe rodziny skarżącej. Z zastrzeżeniem wcześniej poczynionych uwag bliższe odnoszenie się do tych przesłanek nie jest uprawnione wobec braku stosownych ustaleń i wniosków organów administracyjnych. Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 152 oraz art. 200 i 205 § 2 ppsa orzeczono, jak w sentencji. sw