IV SA/Gl 414/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Arkadiusz Kmiotek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi J.K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił przyznania J. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że strona złożyła wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w przepisach przedmiotowej ustawy. Następnie organ ten przytoczył treść jej przepisów oraz główne motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego wypowiadającego się w sprawie zgodności postanowień tej ustawy z Konstytucją RP. W konkluzji uzasadnienia organ ten stwierdził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, jednakże praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówił Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku, to znaczny nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się J. K., który pismem z dnia [...] wystąpił z prośbą o ponowne rozpatrzenie jego sprawy. W piśmie tym podkreślił, że do miejscowości C. został skierowany i przymusowo wywieziony przez Arbeitsamt w G., co spowodowało całkowite zerwanie kontaktów z rodziną i dotychczasowym środowiskiem, o czym wyraźnie mówi wyrok Trybunału Konstytucyjnego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wpierw przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie przywołał treść art. 2 pkt 2 lit. "a" przedmiotowej ustawy oraz fragment uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. dotyczący wymogów jakie muszą spełniać osoby ubiegające się o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Zaakcentowano, iż w wyroku Trybunału Konstytucyjnego podkreślono, że świadczenie takie przysługuje jedynie tym, którzy świadczyli pracę przymusową w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Organ odwoławczy podkreślił, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że zainteresowany wykonywał pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania, tym samym nie nastąpił fakt deportacji wskazany w przedmiotowej ustawie, a tym samym nie wystąpił niezbędny warunek przyznania wnioskowanego świadczenia. Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się skarżący, który wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W skardze tej wystąpił o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o uznanie, że praca przymusowa wykonywana przez niego odbywała się w warunkach deportacji. W motywach skargi skarżący przybliżył okoliczności związane ze skierowaniem go do pracy przymusowej, jak również warunki w jakich przyszło mu te prace wykonywać. Zakwestionował stwierdzenia organu odwoławczego zamieszczone w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji, a związane z faktem deportacji. Zdaniem skarżącego nie jest istotna ilość kilometrów oddalenia od miejsca dotychczasowego zamieszkiwania lecz fakt, że z miejsca wykonywania pracy przymusowej nie mógł w żaden sposób przemieszczać się, w tym do miejsca zamieszkania rodziców. Nadto skarżący określił swoją pracę jako praca niewolnicza, przy czym wskazał, że miejscem faktycznego zamieszkiwania była stodoła oraz obora, ponieważ w porze zimowej było w niej cieplej. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi i przywołał analogiczną argumentację do tej, którą zamieścił w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) wykazała, że zaskarżona decyzja narusza wymogi prawa, a zgodnie z treścią art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego lub naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy jak również naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Na wstępie niniejszych rozważań przyjdzie stwierdzić, że stosownie do postanowień art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego organy administracji publicznej w toku postępowania podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Uchybienie postanowieniom tego przepisu stanowić może przesłankę uwzględnienia wniesionej do sądu administracyjnego skargi. Przedmiotowe postępowanie zostało zainicjowane wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734), w którym stwierdził on niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Z tego też powodu zasadnym jest przywołanie kluczowych stwierdzeń w nim zamieszczonych, albowiem będą one rzutowały na ocenę prawidłowości rozstrzygnięć podjętych przez organy administracji publicznej. Trybunał Konstytucyjny w przedmiotowym wyroku stwierdził, że "wyrok ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". Z treści przywołanego wyroku wynika, że Trybunał Konstytucyjny w dalszym ciągu podkreśla, że przedmiotowe świadczenie przysługuje jedynie tym osobom, które były deportowane (przy czym nie jest już niezbędne przekroczenie granic państwa polskiego, lecz może to się odbyć w jego granicach, przy czym wskazana deportacja musi się wiązać z przymusową zmianą miejsca pobytu oraz z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska). Oznacza to, że art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich musi być interpretowany i odczytywany w zgodzie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego. Tym samym świadczenie to przysługuje osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, przy czym jak zaznaczył to Trybunał Konstytucyjny nie wystarczy w tym zakresie samo wykonywanie pracy przymusowej, lecz muszą się z nią wiązać dodatkowe uciążliwości, których wystąpienie winno zostać wyjaśnione w ramach postępowania administracyjnego. W rozpatrywanej sprawie organ administracji podejmujący kwestionowane decyzje prawidłowo odwołał się do wskazań Trybunału Konstytucyjnego, jednakże ograniczył swoje rozważania tylko do jednego elementu, a mianowicie do ustalenia, że miejsce wykonywania pracy przymusowej przez skarżącego odbywało się w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Stanowisko organu administracji nie może uzyskać aprobaty składu orzekającego w niniejszej sprawie, albowiem wskazany element nie posiada przesądzającego znaczenia w ocenie tego, czy w przypadku danej osoby miała miejsce deportacja czy też o takowej nie można mówić. W tym zakresie niezbędne są dodatkowe ustalenia polegające na zweryfikowaniu w oparciu o oświadczenia skarżącego, oświadczenia innych osób, które wykonywały prace przymusowe na wskazanym terenie, jak również inne materiały źródłowe czy w danym konkretnym przypadku można mówić o deportacji czy też nie. Dostrzec należy, że organ administracji nie podjął żadnych działań zmierzających do ustalenia, czy skarżący będąc na robotach przymusowych miał możliwość samodzielnego poruszania się i w jakich granicach, czy warunki wykonywanej pracy przymusowej oraz jej charakter miały szczególną formę oraz, czy jej wykonywanie wiązało się z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Uchybienia w tym zakresie związane są z wadliwie przeprowadzonym postępowaniem dowodowym, ponieważ organ administracji nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności mogących mieć znaczenie dla podjętego rozstrzygnięcia. Zatem organ administracji podejmujący w sprawie rozstrzygnięcia dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy. Wskazane uchybienia wyczerpują przesłankę uwzględnienia wniesionej skargi przewidzianą treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Konsekwencją niniejszego wyroku jest powrót sprawy do organu administracji, który zobowiązany będzie do ponownego jej rozpatrzenia. W ramach podejmowanych czynności organ przeprowadzi postępowanie zmierzające do ustalenia, czy w przypadku skarżącego zaistniała przesłanka deportacji czy też taka okoliczność nie wystąpiła. W ramach tego postępowania organ administracji publicznej nie powinien ograniczać się jedynie do kryterium odległości wykonywania pracy przymusowej od dotychczasowego miejsca zamieszkania, ale spojrzeć na sytuację takiej osoby w ujęciu szerszym obejmującym w szczególności okoliczności związane ze skierowaniem do pracy przymusowej, warunków w jakich ona się odbywała i czy taka osoba miała możliwość kontaktu z innymi członkami rodziny, zwłaszcza zamieszkującymi w dotychczasowym miejscu jej zamieszkania. Dopiero całościowe ujęcie sytuacji osoby pozwoli organowi ocenić, czy w przypadku skarżącego miała miejsce deportacja wymagana przepisem prawa czy też o takiej nie można mówić. W tym miejscu przyjdzie odnieść się do zagadnienia związanego z tym, kto w ramach prowadzonego postępowania obowiązany jest wykazać fakt wykonywania pracy przymusowej w warunkach deportacji. Z uwagi na fakt, że postępowanie w sprawie uruchamiane jest na wniosek strony i to na niej ciąży ciężar dowodu w zakresie wykazania okoliczności związanych z występowaniem przesłanki uzasadniającej przyznanie przedmiotowego świadczenia. Natomiast zadaniem organu jest zweryfikować twierdzenia strony i ewentualnie przeprowadzić postępowanie dowodowe przeciwko dowodom prezentowanym przez stronę. Z uwagi na charakter rozstrzygnięcia organów administracji Sąd po myśli art. 152 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie orzekał o wykonalności zaskarżonej decyzji. Wobec powyższego stosownie do postanowień art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało orzec jak w sentencji. SW