IV SA/Gl 423/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Walentek, Sędziowie Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz (spr.), Protokolant Katarzyna Lisiecka-Mitula, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2017 r. sprawy ze skargi B. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...]r. Wójt Gminy J. w wyniku rozpoznania wniosku B.Ł. odmówił umorzenia nienależnie pobranych zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami za okres od 1 stycznia 2015r do 31maja 2015r oraz od 1 lipca 2015r do 31 października 2015r w łącznej kwocie 6.006,00 zł. wraz z odsetkami. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że obecna sytuacja rodziny B.Ł. nie pozwala na spłatę kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami jednorazowo, ale możliwy byłby zwrot w ratach. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...]r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowi przepis art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, z którego wynika, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Organ podkreślił, że każde rozstrzygnięcie oparte na uznaniu, powinno być wyjątkowo wnikliwie i szczegółowo uargumentowane (art. 107 § 3 k.p.a.) i poparte wyczerpującym zbadaniem okoliczności sprawy, zgodnie z zasadami określonymi w przepisach art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Następnie dodał, że w postępowaniu toczącym się w oparciu o przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ, podejmując z urzędu czynności dowodowe, powinien dokładnie ustalić przede wszystkim sytuację życiową (majątkową, rodzinną, zdrowotną) wnioskodawcy. Przed podjęciem decyzji na podstawie tego przepisu organ powinien ustalić to, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń wpłynie na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy pozbawienie zobowiązanego tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej na podstawie odrębnych przepisów. Dodał, że organ I instancji powinien ponadto ustalić, czy inne okoliczności dotyczące osoby zobowiązanej takie jak wiek, stan zdrowia, stan rodzinny wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, osoba zobowiązana do zwrotu tego świadczenia będzie w stanie samodzielnie zaspokoić swoje niezbędne potrzeby i będzie mogła żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka. Następnie organ odwoławczy wskazał, że w niniejszej sprawie, organ I instancji rozpoznając wniosek strony o umorzenie spłaty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych prawidłowo stwierdził, że jej sytuacja nie jest na tyle trudna, by nienależnie pobraną kwotę w całości umorzyć, bowiem zachodzi podstawa do rozłożenia należności z tego tytułu na dogodne raty, których wielkość pozostałaby bez wpływu na egzystencję rodziny. Wskazał, że na podstawie wywiadu środowiskowego organ I instancji ustalił, iż na dochód 6-osobowej rodziny składa się wynagrodzenie odwołującej w kwocie 1.370,69 zł, zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w kwocie 766,00 zł oraz świadczenie wychowawcze w kwocie 500,00 zł., co stanowi łącznie kwotę 3.636,69 zł. Natomiast w przeliczeniu na jednego członka rodziny, bez uwzględnienia świadczenia wychowawczego, dochód na osobę w rodzinie wyniósł 356,12 zł, a z uwzględnieniem świadczenia wychowawczego - 606,12 zł. Organ I instancji wziął również pod uwagę wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego, które wynoszą około 850,00 zł miesięcznie. W oparciu o powyższe organ odwoławczy stwierdził, że w przedmiotowej sprawie sytuacja rodziny faktycznie nie pozwala na spłatę zadłużenia w całości, ale realny byłby zwrot w dogodnych ratach. Podkreślił, że każda spłata nienależnie pobranych świadczeń związana jest z koniecznością wyrzeczeń i rezygnacji z pewnych wydatków, a strona miała o tym wiedzę od kilku miesięcy i w tym czasie mogła przedsięwziąć kroki zmierzające do uregulowania tej sytuacji np. występując z wnioskiem o zastosowanie innej ulgi. Podniósł, że wobec tego organ I instancji słusznie wskazał, iż nie mógł rozstrzygnąć w zakresie rozłożenia na raty lub odroczenia, czy częściowego umorzenia należności, gdyż wyszedłby poza żądanie zawarte we wniosku strony (wyrok WSA w Białymstoku z dnia 24 listopada 2015r, sygn. akt II SA/Bk 635/15 ). W ocenie Kolegium ustalenia dokonane przez organ I instancji - stanowiące podstawę dla rozstrzygnięcia - są wszechstronne i w pełni usprawiedliwiają odmowę umorzenia spłaty nienależnie pobranego świadczenia. Podkreślił, że organ pierwszej instancji wnikliwie zbadał stan faktyczny sprawy poprzez przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W oparciu o wszechstronnie zebrany materiał dowodowy, organ dokonał wnikliwej i pełnej oceny możliwości spłaty zadłużenia z uwzględnieniem wysokości i źródeł dochodu strony, jak i jej sytuacji rodzinnej i zdrowotnej. Dodał, że przeprowadzone w tym zakresie działania organu administracji mieszczą się w ramach uznania administracyjnego. Wskazał, że w niniejszej sprawie można uznać, iż sytuacja życiowa rodziny jest trudna, ale nie stanowi to podstawy do całkowitego umorzenia zadłużenia. Podniósł, że nie można wykluczyć sytuacji, iż w przyszłości poprawi się sytuacja materialna rodziny i zaistnieje możliwość spłaty przedmiotowego długu. Ponadto na wniosek strony organ I instancji może odroczyć termin spłaty zobowiązania lub ustanowić spłatę zobowiązania w ratach, uwzględniając jej możliwości płatnicze, co też jednoznacznie wskazał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ podkreślił, że w jego ocenie, w przedmiotowej sprawie, prawidłowo została wydana decyzja organu I instancji o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami. Wskazał, że odwołanie nie mogło zostać uwzględnione, ponieważ wyniki oceny przeprowadzonego postępowania i stanowisko organu nie dają podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji. W skardze złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach B.Ł. podniosła, że kwota wypłaconych jej w 2015 r. świadczeń rodzinnych, została w całości przeznaczona na zaspokojenie bieżących, podstawowych potrzeb rodziny tj. wyżywienie, odzież i obuwie, koszty związane z kształceniem dzieci. Podkreśliła, że faktyczny dochód na członka rodziny w okresie pobierania zasiłków, o których zwrot występuje organ, wyniósł od 275 zł do 395 zł miesięcznie, co pozwoliło na zaspokojenie najbardziej pilnych potrzeb rodziny i była jeszcze konieczna pomoc GOPS w formie zasiłków celowych. Podniosła, że z dochodu, który obecnie uzyskuje jej rodzina – 365 zł na osobę, nie jest w stanie spłacić kwoty 6 tysięcy zł. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, szczegółowo przedstawił przebieg postępowania w sprawie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w zakresie wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Na rozprawie skarżąca podtrzymała skargę. Dodała, że jej mąż zmarł w dniu [...]r. i dzieci otrzymują rentę rodzinną w wysokości 1260 zł miesięcznie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wymienionego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast według art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; - a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; - b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; - c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W wyniku przeprowadzenia kontroli w powyższym zakresie stwierdzić należało, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż decyzja organu odwoławczego została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy. Organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Wójta Gminy J. o odmowie uwzględnienia wniosku skarżącej o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, wydane na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 1518), według którego organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji prawidłowo organ stwierdził, że każde rozstrzygnięcie oparte na uznaniu, powinno być wyjątkowo wnikliwie i szczegółowo uargumentowane (art. 107 § 3 k.p.a.) i poparte wyczerpującym zbadaniem okoliczności sprawy, zgodnie z zasadami określonymi w przepisach art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Podkreślenia jednakże wymagało, że w powyższym zakresie organ poprzestał na wskazaniu wysokości dochodów oraz niektórych wydatków ponoszonych przez rodzinę skarżącej, całkowicie pomijając całościową ocenę sytuacji rodziny w kontekście cytowanego art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ podniósł zatem, że dochód na osobę w rodzinie wyniósł 356,12 zł, a z uwzględnieniem świadczenia wychowawczego - 606,12 zł. Nie przeprowadził jednak ustaleń dotyczących wszystkich koniecznych wydatków ponoszonych przez skarżącą, w tym zwłaszcza wynikających z choroby jej syna, a także kosztów kształcenia dzieci będących w wieku 19, 16, 15 i 8 lat. W zaskarżonej decyzji organ wymienił tylko wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego, wynoszące około 850,00 zł miesięcznie, nie wskazując nawet, co składa się na te wydatki. W konsekwencji , organ odwoławczy nie przeprowadził szczegółowych ustaleń we wskazanym wyżej zakresie, które są niezbędne dla dokonania oceny, czy wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, o których mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podkreślenia przy tym wymagało, że – jak podniósł organ w motywach zaskarżonego rozstrzygnięcia – przed podjęciem decyzji na podstawie tego przepisu organ powinien ustalić, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń wpłynie na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy pozbawienie zobowiązanego tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej na podstawie odrębnych przepisów. Z zaskarżonej decyzji wynika jednak, że organ nie dokonał również ustaleń co do wskazanej przez siebie, powyższej kwestii. W konsekwencji zawarł w uzasadnieniu, bardzo ogólne stwierdzenia, a zatem nie odniósł się do realiów niniejszej sprawy, w tym nawet do wskazanych już w decyzji organu I instancji okoliczności dotyczących korzystania przez rodzinę skarżącej ze świadczeń pomocy społecznej, w tym dożywiania dzieci w szkołach oraz zasiłków celowych. Ponadto organ zawarł w zaskarżonej decyzji błędny pogląd, według którego organ I instancji nie mógł rozstrzygnąć w zakresie częściowego umorzenia należności, gdyż wyszedłby poza żądanie zawarte we wniosku strony. Podkreślenia zatem wymagało, że zastosowanie częściowego umorzenia należności oznacza częściowe uwzględnienie wniosku, a więc nie jest rozstrzygnięciem wychodzącym poza żądanie tego wniosku. W podsumowaniu przede wszystkim podnieść należało, że organ odwoławczy stwierdził, iż nie wystąpiły szczególnie uzasadnione podstawy do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, ale zupełnie pominął wskazanie skonkretyzowanych argumentów przemawiających za tym stwierdzeniem. Będący zaś podstawą wydania decyzji - art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych obliguje organ do przeprowadzenia oceny w zakresie tego, czy w indywidualnym określonym przypadku, zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, przemawiające za jego zastosowaniem. Z uwagi na wymienione kryteria ocenne, przepis powyższy może znaleźć zastosowanie w bardzo różnorodnych stanach faktycznych. Natomiast w przedmiotowej sprawie organ odwoławczy pominął ustalenia w istotnym zakresie, które – jak wskazano wyżej - w realiach niniejszej sprawy, były konieczne dla rozpoznania wniosku skarżącej o umorzenie należności wymienionych w decyzji. Powyższe uchybienia stanowiły naruszenie przepisów postępowania, w tym art. 7 i 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Organ nie ustalił bowiem istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych i w konsekwencji nie przeprowadził oceny we wskazanym wyżej zakresie. Wobec tego, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., należało uchylić zaskarżoną decyzję. Nie ulega bowiem wątpliwości, że – jak już była o tym mowa - pominięte ustalenia i oceny dotyczyły podstaw rozstrzygnięcia wniosku skarżącej. Wskazania co do dalszego postępowania, dotyczące przeprowadzenia przez organ ustaleń w sprawie, zostały zawarte w powyższych rozważaniach.