IV SA/Gl 433/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Adam Mikusiński Sędziowie Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Pasiek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi W.B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę [...] zł (słownie: [...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) oraz art. 154 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego odmówił W. B. uchylenia decyzji własnej z dnia [...] r. Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że strona w dniu [...] r. złożyła wniosek o zmianę decyzji o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w przepisach przedmiotowej ustawy. Następnie organ ten przytoczył treść art. 154 Kodeksu postępowania administracyjnego i odniósł ją do postanowień art. 16 tego Kodeksu i uznał, że wyczerpana została przesłanka do uruchomienia stosownego postępowania. Nadto dokonał analizy pojęcia deportacja i przytoczył główne motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego wypowiadającego się w sprawie zgodności postanowień tej ustawy z Konstytucją RP. W konkluzji uzasadnienia organ ten stwierdził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, jednakże praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówił Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku, to znaczy nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się W. B., który pismem z dnia [...] r. wystąpił z prośbą o ponowne rozpatrzenie jego sprawy. W piśmie tym podkreślił, że jego rodzice posiadali gospodarstwo rolne w P. skąd zostali wywiezieni i deportowani na roboty przymusowe w okolice N. Od miejsca zamieszkania do miejsca deportacji jest około 400 km. Strona została skierowana do pracy w kuźni oraz w gospodarstwie rolnym gospodarza niemieckiego w W. W dalszej części odwołania strona przedstawiła warunki pracy przymusowej i zaznaczyła, że była to praca ponad siły młodego chłopca. Z tego powodu, zdaniem W. B. praca przez niego wykonywana przybierała szczególnie dotkliwą formę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] r. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wpierw przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie stwierdził, że w odwołaniu strony brak było informacji wskazujących na zaistnienie nowych okoliczności uzasadniających uwzględnienie wniesionego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W dalszej części uzasadnienia organ ten odniósł się do interesu prawnego przewidzianego treścią art. 154, przy czym zaznaczył, że nie może to prowadzić do obchodzenia przepisów prawa to jest art. 2 pkt 2 lit. "a" przedmiotowej ustawy. Następnie organ odwoławczy przywołał fragment uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. dotyczącego wymogów jakie muszą spełniać osoby ubiegające się o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Zaakcentowano, iż w wyroku Trybunału Konstytucyjnego podkreślono, że świadczenie takie przysługuje jedynie tym, którzy świadczyli pracę przymusową w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Organ odwoławczy podkreślił, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że zainteresowany wykonywał pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania, tym samym nie nastąpił fakt deportacji wskazany w przedmiotowej ustawie, a tym samym nie wystąpił niezbędny warunek przyznania wnioskowego świadczenia. Zaznaczono również, że wbrew twierdzeniom strony odległość między P. a W. wynosi około 6 km, a nie 20 km i leżą one na terenie jednej gminy B. Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się skarżący, w imieniu którego skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniósł radca prawny M. K. W skardze tej wystąpił o uchylenie zaskarżonej decyzji i zarzucił jej naruszenie przepisów prawa materialnego to jest art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Nadto wystąpił o dopuszczenie dowodów uzupełniających wskazanych w skardze, jak również wystąpił o zasądzenie od organu administracji kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi zakwestionowano wpierw twierdzenia organu administracji, a związane ze spełnianiem przez skarżącego wymogów do otrzymania przedmiotowego świadczenia pieniężnego, albowiem zdaniem skarżącego i jego pełnomocnika wyczerpane zostały przesłanki uzasadniające przyznanie mu takiego świadczenia. W końcowej części skargi zaakcentowano, że we wcześniejszych decyzjach organu podejmującego w sprawie rozstrzygnięcia sygnalizowano, że sytuacja skarżącego w okresie II Wojny Światowej była trudna. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi i przywołał analogiczną argumentację do tej, którą zamieścił w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) wykazała, że zaskarżona decyzja narusza wymogi prawa, a zgodnie z treścią art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego lub naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy jak również naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Na wstępie niniejszych rozważań przyjdzie stwierdzić, że stosownie do postanowień art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego organy administracji publicznej w toku postępowania podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Uchybienie postanowieniom tego przepisu stanowić może przesłankę uwzględnienia wniesionej do sądu administracyjnego skargi. Przedmiotowe postępowanie zostało zainicjowane wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734), w którym stwierdził on niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Z tego też powodu zasadnym jest przywołanie kluczowych stwierdzeń w nim zamieszczonych, albowiem będą one rzutowały na ocenę prawidłowości rozstrzygnięć podjętych przez organy administracji publicznej. Trybunał Konstytucyjny w przedmiotowym wyroku stwierdził, że "wyrok ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Z treści przywołanego wyroku wynika, że Trybunał Konstytucyjny w dalszym ciągu podkreśla, że przedmiotowe świadczenie przysługuje jedynie tym osobom, które były deportowane (przy czym nie jest już niezbędne przekroczenie granic państwa polskiego, lecz może to się odbyć w jego granicach, przy czym wskazana deportacja musi się wiązać z przymusową zmianą miejsca pobytu oraz z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Oznacza to, że art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich musi być interpretowany i odczytywany w zgodzie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego. Tym samym świadczenie to przysługuje osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, przy czym jak zaznaczył to Trybunał Konstytucyjny nie wystarczy w tym zakresie samo wykonywanie pracy przymusowej, lecz muszą się z nią wiązać dodatkowe uciążliwości, których wystąpienie winno zostać wyjaśnione w ramach postępowania administracyjnego. W rozpatrywanej sprawie organ administracji podejmujący kwestionowane decyzje prawidłowo odwołał się do wskazań Trybunału Konstytucyjnego, jednakże ograniczył swoje rozważania tylko do jednego elementu, a mianowicie do ustalenia, że miejsce wykonywania pracy przymusowej przez skarżącego odbywało się w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Stanowisko organu administracji nie może uzyskać aprobaty składu orzekającego w niniejszej sprawie, albowiem wskazany element nie posiada przesądzającego znaczenia w ocenie tego, czy w przypadku danej osoby miała miejsce deportacja czy też o takowej nie można mówić. W tym zakresie niezbędne są dodatkowe ustalenia polegające na zweryfikowaniu w oparciu o oświadczenia skarżącego, jak również oświadczenia innych osób, które wykonywały prace przymusowe na wskazanym terenie, jak również inne materiały źródłowe czy w danym konkretnym przypadku można mówić o deportacji czy też nie. Dostrzec należy, że organ administracji nie podjął żadnych działań zmierzających do ustalenia, czy skarżący będąc na robotach przymusowych miał możliwość samodzielnego poruszania się i w jakich granicach, czy warunki wykonywanej pracy przymusowej oraz jej charakter miały szczególną formę oraz, czy jej wykonywanie wiązało się z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Nadto w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia brak jest odniesienia się do sygnalizowanej przez skarżącego okoliczności związanej z rozdzieleniem skarżącego i pozostałej jego rodziny, a zwłaszcza rodziców, którzy jak wynika z jego informacji zostali deportowani w okolice N. Uchybienia w tym zakresie związane są z wadliwie przeprowadzonym postępowaniem dowodowym, ponieważ organ administracji nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności mogących mieć znaczenie dla podjętego rozstrzygnięcia. Zatem organ administracji podejmujący w sprawie rozstrzygnięcia dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Wskazane uchybienia wyczerpują przesłankę uwzględnienia wniesionej skargi przewidzianą treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Konsekwencją niniejszego wyroku jest powrót sprawy do organu administracji, który zobowiązany będzie do ponownego jej rozpatrzenia. W ramach podejmowanych czynności organ przeprowadzi postępowanie zmierzające do ustalenia, czy w przypadku skarżącego zaistniała przesłanka deportacji czy też taka okoliczność nie wystąpiła. W ramach tego postępowania organ administracji publicznej nie powinien ograniczać się jedynie do kryterium odległości wykonywania pracy przymusowej od dotychczasowego miejsca zamieszkania, ale spojrzeć na sytuację takiej osoby w ujęciu szerszym obejmującym w szczególności okoliczności związane ze skierowaniem do pracy przymusowej, warunków w jakich ona się odbywała i czy taka osoba miała możliwość kontaktu z innymi członkami rodziny, zwłaszcza zamieszkującymi w dotychczasowym miejscu jej zamieszkania. Dopiero całościowe ujęcie sytuacji osoby pozwoli organowi ocenić, czy w przypadku skarżącego miała miejsce deportacja wymagana przepisem prawa czy też o takiej nie można mówić. W tym miejscu należy odnieść się do jeszcze jednego zagadnienia, otóż organ administracji publicznej podejmujący rozstrzygnięcia w sprawie, w następstwie wniosku skarżącego uruchomił postępowanie w sprawie zmiany decyzji w trybie art. 154 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zdaniem składu orzekającego w sprawie organ administracji w sposób arbitralny rozstrzygnął o trybie weryfikacji ostatecznej decyzji administracyjnej. W tym zakresie organ ten nie wystąpił do strony o sprecyzowanie jego żądania, lecz uznał, że wniosek ten będzie rozpatrywany w tym trybie. Z uwagi na fakt, że we wniosku tym mowa jest o wyroku Trybunału Konstytucyjnego mógł być on rozpatrywany także w kontekście wznowienia postępowania. Brak wyjaśnienia trybu weryfikacji ostatecznej decyzji administracyjnej jest także formą uchybienia przepisom postępowania administracyjnego uzasadniającą uwzględnienie wniesionej skargi. W tym miejscu przyjdzie odnieść się do zagadnienia związanego z tym, kto w ramach prowadzonego postępowania obowiązany jest wykazać fakt wykonywania pracy przymusowej w warunkach deportacji. Z uwagi na fakt, że postępowanie w sprawie uruchamiane jest na wniosek strony i to na niej ciąży ciężar dowodu w zakresie wykazania okoliczności związanych z występowaniem przesłanki uzasadniającej przyznanie przedmiotowego świadczenia. Natomiast zadaniem organu jest zweryfikować twierdzenia strony i ewentualnie przeprowadzić postępowanie dowodowe przeciwko dowodom prezentowanym przez stronę. Z uwagi na charakter rozstrzygnięcia organów administracji Sąd po myśli art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie orzekał o wykonalności zaskarżonej decyzji. Stosownie do postanowień art. 210 w związku z art. 205 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono o kosztach prowadzonego postępowania. Wobec powyższego stosownie do postanowień art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało orzec jak w sentencji. SW