IV SA/Gl 433/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.) Sędzia WSA Małgorzata Walentek Protokolant specjalista Ewa Pasiek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 stycznia 2014 r. sprawy ze skargi A.D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] r. nr [...]; 2) przyznaje na rzecz radcy prawnego M.Ś. wynagrodzenie w kwocie 295,20 zł (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych 20/100) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W dniu 20 lipca 2012 r. A.D złożył w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w K. wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej, córki - P.D. Działający z upoważnienia Prezydenta Miasta K. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. decyzją z dnia [...] r. nr [...] odmówił umorzenia tych należności w kwocie 1200 zł. Podstawę wydania rozstrzygnięcia stanowił art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2009 r. nr 1 poz. 7 z późn. zm.). W motywach uzasadnienia organ stwierdził, że w przypadku A.D nie zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie wyżej wymienionych należności. W toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że strona prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, utrzymuje się ze świadczeń z zakresu pomocy społecznej, a jej sytuacja dochodowa i zdrowotna jest zła i nie pozwala obecnie na spłatę zadłużenia. Jednakże organ uznał, iż sytuacja finansowa i stan zdrowia A.D nie są cechą stałą mogącą stanowić podstawę do umorzenia należności. Dodatkowo organ podkreślił, że umorzenie należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego stałoby w sprzeczności powszechnie przyjętym Interem publicznym, a także interesem fiskalnym państwa. Od tej decyzji A.D wniósł w ustawowym terminie odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K., wyrażając swoje niezadowolenie z wydanego rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu odwołania podniósł, że jest osobą niepełnosprawną i schorowaną, utrzymującą się jedynie z zasiłku stałego w wysokości 527 zł miesięcznie. Prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, a otrzymywane z pomocy społecznej środki nie wystarczają mu na pokrycie nawet podstawowych potrzeb życiowych. W wyniku wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] r. nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania oraz ustalenia poczynione w jego wyniku. W dalszej kolejności przywołał przepis art. 27 ust. 1 i 1 a oraz art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Jak z nich wynika, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami (art. 27 ust. 1 ustawy). Natomiast organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną (art. 30 ust. 2 ustawy). Kolegium zaakcentowało, że dostrzega trudną sytuację dochodową strony, jednakże nie jest w stanie stwierdzić, że sytuacja ta nie uległa zmianie. A.D, w ocenie organu odwoławczego, ma możliwość poprawy swojej sytuacji bytowej poprzez podjęcie zatrudnienia w warunkach pracy chronionej i pracy takiej powinien poszukiwać. Ponadto Kolegium stwierdziło, że obowiązkiem rodziców jest łożenie na utrzymanie dzieci. W sytuacji gdy rodzic nie płaci zasądzonych alimentów dzieci wspierane są przez państwo, aby mogły one zaspokoić swoje potrzeby życiowe, poprzez przyznawanie im świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W opinii Kolegium, aktualna sytuacja życiowa strony może stanowić jedynie przesłankę do odroczenia terminu spłaty ciążącego na nim zobowiązania do czasu poprawy sytuacji dochodowej lub rozłożenia spłaty na raty. W skardze z dnia 4 kwietnia 2013 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, A.D wniósł o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając jej obrazę art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. W motywach uzasadnienia skarżący podniósł, że organy obydwu instancji nie miały wątpliwości, co do jego trudnej sytuacji materialnej. Następnie A.D opisał swój zły stan zdrowia oraz podał, że w jego sprawie wydane już zostały dwie decyzje umarzające należności dłużnika alimentacyjnego. Jednocześnie skarżący oświadczył, że ze względu na swój wiek i stan zdrowia nie widzi możliwości poprawy swojej sytuacji materialnej. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w całości podtrzymało swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu skarżonej decyzji, wnosząc o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz.1269) Sąd ten sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wspomnianego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.Dz.U. z 2012 r., poz. 270) wynika natomiast, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą zatem ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Sąd związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa. Przy tym z mocy art. 134 § 1 cytowanej ustawy tejże kontroli legalności dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wychodząc z przywołanych przesłanek Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględnił skargę, gdyż stwierdził, iż organ administracji wydając zaskarżoną decyzję dopuścił się naruszenia przepisów prawa w sposób, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy, które to ustalenie obligowało Sąd do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Materialnoprawną podstawą orzekania w niniejszej sprawie był art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.), a w szczególności ust. 2 art. 30 tej ustawy. Stosownie do jego treści organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przywołana norma prawna nie pozostawia wątpliwości, iż decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust, 2 wymienionej wyżej ustawy zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie: "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia. Może umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych całości, w pewnej ich części, jak również może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest, iż działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza dowolności. Wręcz przeciwnie, działanie organu doznaje ograniczenia ze względu na wewnętrzne (wynikające z celów regulacji prawnej) i zewnętrzne granice uznania (wynikające z normy prawa materialnego, stanowiącej podstawę decyzji), a także z zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady wyważania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli oraz zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), jak również zasady zaufania (art. 8 k.p.a.). Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy należności dłużnika alimentacyjnego mogą zostać umorzone po uwzględnieniu sytuacji dochodowej i rodzinnej (granice zewnętrzne). Zatem przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia powyższych należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego i ocena tej sytuacji. Uznanie administracyjne oznacza, że organ podejmujący rozstrzygnięcie ma możliwość kształtowania jego treści zależnie od okoliczności sprawy, przy czym oczywistym przy tym jest, że winno zapaść po wnikliwym wyjaśnieniu sprawy i rozważeniu wszystkich okoliczności, a decyzja winna być wyczerpująco uzasadniona. Decyzje pozostawione uznaniu administracyjnemu wymagają szerszego uzasadnienia niż decyzje podejmowane w ramach ustawowego skrępowania, gdyż powinny wskazywać dlaczego to, a nie inne rozwiązanie zostało wybrane. W tej mierze wskazać należy, że analiza akt administracyjnych sprawy prowadzi do uprawnionego wniosku, że uzasadnienia decyzji obu instancji naruszają zasadę prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a), nie spełniają wymogów zawartych w art. 107 § 3 k.p.a., gdyż organy te nie wyjaśniły wszechstronnie sytuacji dochodowej i rodzinnej, jak również nie przeprowadziły w tym zakresie właściwej oceny. W szczególności organy nie rozważyły, czy odmowa umorzenia wyżej wymienionych należności nie doprowadzi do nieodwracalnych strat dla wnioskodawcy i biorąc pod uwagę konkretną bardzo trudną sytuację skarżącego nie spowoduje zagrożenia dla możliwości jego dalszej egzystencji, albo uniemożliwi mu zaspokajanie podstawowych potrzeb bytowych, w tym także wynikających z potrzeby zapewnienia pożywienia, odzieży i obuwia. Jak wynika bowiem z ustaleń organu I instancji jedynym dochodem skarżącego są świadczenia uzyskiwane z pomocy społecznej w kwocie 529 zł miesięcznie. Ponadto organy obydwu instancji w ogóle nie zweryfikowały kwestii, czy skarżący starał się o podjęcie pracy w zakładzie pracy chronionej, tylko arbitralnie stwierdziły, że strona może podjąć takie zatrudnienie. Następnie z tego wysnuły wniosek, że aktualnie nie można wykluczyć, iż w przyszłości nie ulegnie poprawie sytuacja materialna strony i zaistnieje możliwość spłaty przez stronę przedmiotowego długu. Ponadto, jak wynika z akt postępowania w analogicznych sprawach były podejmowane decyzje umarzające zobowiązania skarżącego jako dłużnika alimentacyjnego. Jeśli jego sytuacja dochodowa i rodzinna nie uległy zmianie, to odmowa umorzenia w kolejnej sprawie narusza zasadę zaufania (art. 8 k.p.a.) Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie może podzielić stanowiska organu. Podkreślić należy, że organ powinien był dogłębnie przeanalizować aktualną sytuację dochodową i rodzinną skarżącego. Oznacza to, iż argumentem przemawiającym za odmową umorzenia nie może być ustalenie, że być może w przyszłości skarżący znajdzie zatrudnienie. Stąd też cała argumentacja organów zasadza się na zdarzeniach potencjalnych, przyszłych. Organy nie ustosunkowały się do bieżącej aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej strony, a przecież to właśnie winny były poczynić, mając do dyspozycji zgromadzony materiał dowodowy. Innymi słowy rzecz ujmując, wywody organów pozostają w sferze przyszłych, ewentualnych zdarzeń, które niekoniecznie dojdą do skutku. Ustawodawca formułując przesłanki art. 30 ust. 2 powoływanej ustawy nie wskazał jakiego czasookresu ma dotyczyć analiza sytuacji dochodowej rodziny, co oznacza, że kierując się ogólnymi zasadami postępowania organ obowiązany był przeanalizować i uwzględnić stan aktualny, bieżący. Godzi się tu wskazać na stanowisko zaprezentowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 czerwca 2011 r. sygn. akt I OSK 371/11 (CBOSA), gdzie wskazano wprost, że "ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności". Stąd też, nie znajdując oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym- przewidywania organów, co do przyszłej możliwości zarobkowania przez stronę, nie mogą zatem stanowić podstawy orzekania w zakresie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Z tych względów Sąd wyeliminował z obrotu prawnego decyzje organów obu instancji, Nie przesądzając jednocześnie wyników ponownie prowadzonego postępowania wskazać godzi się, że organ I instancji przy ponownym rozpatrywaniu sprawy o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych powinien szczegółowo ustalić stan faktyczny i okoliczności sprawy (w tym w zakresie starań skarżącego o podjęcie stosownego zatrudnienia), a następnie dokonać ich oceny zgodnie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego. Organy dążąc do właściwego, zgodnego z prawem załatwienia sprawy, przy dochowaniu podstawowych zasad postępowania administracyjnego, powinny zatem podjąć wszelkie konieczne czynności, a w tym przeprowadzić między innymi dowody o których stanowi art. 75 § 1 k.p.a., które pozwoliłyby na jednoznaczne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Z przytoczonych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako wydaną z naruszeniem przepisów postępowania, które to naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy