IV SA/Gl 445/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz (spr.), Protokolant Specjalista Magdalena Kurpis, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 września 2018 r. sprawy ze skargi B.T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy W. z dnia [...]r. nr [...] Decyzją z dnia [...]r. Wójt Gminy W. odmówił B. T. umorzenia całości należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej O. T., ustalonej ostateczną decyzją administracyjną z dnia [...]r., w kwocie 1.600,00 zł oraz jednocześnie umorzył w części ww. należności w kwocie 800,00 zł i zobowiązał stronę do zwrotu kwoty 800,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że decyzją organu I instancji z dnia [...]r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w okresie od dnia 1 maja 2017r. do 30 września 2017r. dla osoby uprawnionej – O. T. w łącznej wysokości 2.000,00 zł uznane zostały jako nienależnie pobrane oraz jednocześnie zobowiązano stronę do zwrotu powyższej kwoty. Decyzja powyższa została następnie w dniu [...]r. w trybie samokontroli zmieniona decyzją nr [...] w ten sposób, że za nienależnie pobrane uznane zostały świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w okresie od 1 maja 2017r. do 31 sierpnia 2017r. dla ww. osoby uprawnionej w łącznej wysokości 1.600,00 zł, a strona została zobowiązana do zwrotu powyższej kwoty. W dniu 8 grudnia 2017r. do organu I instancji wpłynął wniosek B. T. o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego z uwagi na trudną sytuację finansową i zdrowotną rodziny. Do wniosku strona załączyła dokumenty potwierdzające wydatki związane z utrzymaniem domu i rodziny. Organ I instancji po przeprowadzonym postępowaniu ustalił, że wydatki miesięczne na opłaty stałe związane z gospodarstwem domowym wynoszą około 360 zł, a na inne wydatki stałe około 223 zł. Organ I instancji uznał, że sytuacja dochodowa rodziny nie pozwala na spłatę całości zadłużenia, w szczególności z uwagi na to, że na podstawie trzech decyzji wydanych przez organ strona została zobowiązana do zwrotu łącznej kwoty 5.059,00 zł, natomiast istnieje możliwość częściowej spłaty powstałego zadłużenia. W odwołaniu od powyższej decyzji B. T. podniosła, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych, jej rodzina jest niepełna, sama wychowuje dzieci i ponosi wszelkie opłaty związane z utrzymaniem rodziny. Jedynym dochodem rodziny są świadczenia wypłacane przez ośrodek pomocy społecznej. Wydatki ponoszone przez rodzinę przewyższają dochody rodziny z tego względu, że dwójka z dzieci uczęszcza do szkół artystycznych, co wiąże się z dodatkowymi wydatkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia [...]r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz. U. z2017r. poz. 489), osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego uważa się świadczenia enumeratywnie określone w art. 2 pkt 7 omawianej ustawy. Podniósł, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowi art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wedle którego organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Następnie organ wskazał, że skarżąca w dniu 6 grudnia 2017r. złożyła w siedzibie organu I instancji wniosek o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. We wniosku strona podniosła, że jej rodzina jest niepełna, sama wychowuje dzieci, obecnie jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, jedynym dochodem są świadczenia otrzymywane z ośrodka pomocy społecznej, dwójka dzieci uczęszcza do szkół artystycznych oraz że w tym roku z zaoszczędzonych ze świadczeń pieniędzy zakupiła córce instrument muzyczny, który jest niezbędny do dalszej nauki. Strona dodała, że w ostatnim czasie jej matka ciężko zachorowała i czeka ją operacja w klinice kardiologicznej i z tej przyczyny będzie musiała opiekować się nią i nie będzie miała możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy. Wszelkie opłaty związane z utrzymaniem domu, takie jak woda, prąd, telefony, internet, telewizja i opał spoczywają na niej. Wydatki te bardzo często przekraczają dochody rodziny i strona jest zmuszona zapożyczać się u znajomych i rodziny. W toku postępowania ustalono, że strona zamieszkuje z trójką dzieci. Jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w K. Strona cierpi na depresję, silną nerwicę, a ponadto leczy się w poradni kardiologicznej. Jedynym źródłem dochodu rodziny są świadczenia wypłacane przez ośrodek pomocy społecznej, w tym świadczenia rodzinne (248,00 zł) świadczenie wychowawcze (500,00 zł) oraz świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla córki O. T. (400,00 zł). Najstarszy syn R. T. pracuje, lecz nie przekazuje żadnych pieniędzy na utrzymanie, jego wynagrodzenie jest zajęte przez komornika. Syn R. jest uzależniony od środków psychotropowych i grozi mu umieszczenie w zakładzie leczenia zamkniętego. Syn W. T. jest studentem A w K., pobiera stypendium socjalne w wysokości 1.000,00 zł miesięcznie, wynajmuje mieszkanie w K. Córka O. T. jest uczennicą B w C., mieszka w internacie. Wydatki związane z nauką, w tym fundusz muzyczny i zakup akcesoriów potrzebnych do utrzymania instrumentów są duże. Matkę strony czeka w najbliższym czasie operacja na otwartym sercu w Klinice w Z. Rachunki za światło i wodę wystawiane są na matkę z tego powodu, że nie są uregulowane sprawy spadkowe. Organ odwoławczy podniósł, że analiza art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje na to, iż decyzja w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy, umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu takiego świadczenia, oraz że przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Organ odwoławczy podkreślił, że rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji zobligowany jest zbadać sytuację życiową wnioskodawcy oraz rodziny (rozumianą jako sytuacja materialna, stan rodziny, stan zdrowotny czy zdolność podjęcia zatrudnienia). Ponadto powyższe okoliczności należy oceniać na tle wszystkich potencjalnie uprawnionych do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zasady przyjęte na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazują, że trudna sytuacja dochodowa rodziny jest zasadniczą przesłanką przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powyższa przesłanka nie może zatem stanowić samodzielnej i wyłącznej przesłanki do zastosowania instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Chodzi więc w omawianym przepisie o sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacje nagłe i niespodziewane. Organ odwoławczy podniósł, że organ I instancji zasadnie przyjął, iż sytuacja w rodzinie strony nie jest aż tak trudna, by zastosować w pełni najdalej idącą ulgę w spłacie zadłużenia, która przesądzałaby o ostatecznej rezygnacji z dochodzenia należności budżetowych. Sytuacja dochodowa strony, jakkolwiek jest trudna, to nie uzasadnia umorzenia ciążących na niej należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Strona mieszka z trójką dzieci, ale na utrzymaniu ma dwoje dzieci, w tym jedno z tych dzieci utrzymuje się ze stypendium socjalnego w wysokości 1.000,00 zł miesięcznie. W skardze wniesionej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca szczegółowo przedstawiła swoją sytuację rodzinną i materialną. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 2188), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 cytowanego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), zwanej dalej P.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi; naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W zaskarżonej decyzji organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...]r. dotyczącą umorzenia części należności skarżącej z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, która to należność – jak stwierdził w decyzji organ I instancji – została ustalona ostateczną decyzją administracyjną z dnia [...]r., na kwotę w wysokości 1.600,00 zł. Z decyzji organu I instancji nie wynika jednakże, na jakiej podstawie – wydając decyzję w dniu [...]r. – organ ten stwierdził, że decyzja o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych z dnia [...]r. jest już ostateczna w dniu [...]r., a więc przed upływem 14 dni od dnia doręczenia tej decyzji, które miało miejsce w dniu 13 grudnia 2017 r., co wynika z dowodu doręczenia decyzji, znajdującego się w aktach administracyjnych. Akta te nie zawierają oświadczenia strony o zrzeczeniu się prawa do wniesienia odwołania od decyzji z dnia [...]r. Co więcej – decyzja z dnia [...]r. dotycząca umorzenia części należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń została wydana przez organ I instancji w wyniku rozpoznania wniosku strony, który wpłynął do organu w dniu 8 grudnia 2017 r., a więc jeszcze przed wydaniem decyzji z dnia [...]r. o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych, a nawet przed wniesieniem odwołania od pierwszej decyzji organu I instancji ustalającej kwotę nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych, która została wydana w dniu [...]r., a następnie zmieniona w trybie autokontroli poprzez wydanie decyzji z dnia [...]r. Organ I instancji, wydając decyzję w dniu [...]r. nie ustalił zatem, czy decyzja o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych z dnia [...]r. jest już ostateczna, a więc wydał decyzję o częściowym umorzeniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń, pomimo braku stwierdzenia, czy ta kwota jest w ogóle ustalona. Nie można bowiem mówić o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych, jeżeli decyzja ustalająca, nie jest jeszcze ostateczna. W przedmiotowej zaś sprawie, organ I instancji nie zawarł w decyzji żadnych stwierdzeń w powyższym zakresie. Podobnie organ odwoławczy, pominął ustalenia w zakresie tego, czy w dacie wydania przez niego rozstrzygnięcia, decyzja o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych z dnia [...]r. była już ostateczna. Natomiast w związku z pominięciem tych ustaleń przez organ I instancji, organ odwoławczy był zobowiązany do stwierdzenia przede wszystkim tego, czy może orzekać w kwestii umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, jeśliby bowiem strona wniosła odwołanie od decyzji z dnia [...]r., o czym brak było informacji w decyzjach organów obydwu instancji oraz w aktach, przedwczesne byłoby orzekanie co do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Ponadto co do kwestii merytorycznych będących w zakresie rozpoznania odwołania, organ odwoławczy w uzasadnieniu decyzji ograniczył się do analizy art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w tym zwłaszcza zastosowanego w tym przepisie pojęcia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", a następnie zawarł ogólne stwierdzenia dotyczące sytuacji rodzinnej strony. Do powyższego dodał tylko, że strona nie ma orzeczenia o niepełnosprawności i w ostatnim okresie pracowała oraz, że ma na utrzymaniu dwoje dzieci, z których jedno otrzymuje stypendium socjalne. W żaden sposób organ nie odniósł się do argumentów odwołania dotyczących stanu zdrowia skarżącej, jej bezrobotności, a także do podnoszonych przez nią okoliczności dotyczących choroby jej młodszego syna i związanych z tym wydatków na lekarstwa. Podkreślenia przy tym wymagało, że okoliczności dotyczące stanu zdrowia skarżącej i jej bezrobotności, były przez nią podnoszone już we wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń i do tego wniosku strona dołączyła obszerną dokumentację. Jednakże okoliczności te nie zostały poddane analizie również przez organ I instancji. W powyższy sposób organ odwoławczy – podobnie jak i organ I Instancji - pominął ustalenie istotnych okoliczności, a wyjaśnienie tych kwestii ma znaczenie fundamentalne w sprawie – co wynika z treści przytoczonego w zaskarżonej decyzji art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W podsumowaniu stwierdzić zatem należało, że zarówno organ odwoławczy – jak i organ I instancji - pominął przeprowadzenie czynności niezbędnych do ustalenia okoliczności będących podstawą stwierdzeń w zakresie kwestii o kluczowym znaczeniu dla wydania rozstrzygnięcia. W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie zgodności z prawem stwierdzić zatem należało, że zarówno organ odwoławczy, jak i organ I instancji dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, w tym art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kodeksu postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zatem zaistniały podstawy do uwzględnienia skargi. Wobec tego – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 135 P.p.s.a. – Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań.