IV SA/Gl 474/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Asesor WSA Edyta Żarkiewicz Protokolant Referent Magdalena Kurpis po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 kwietnia 2007 r. sprawy ze skargi A. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję i orzeka, że nie może być ona wykonana. Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS w Z. działając z upoważnienia Prezydenta Miasta Z., na podstawie art. 3 pkt 11, art. 30 i 20 oraz art. 32, 48 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.) oraz art. 104 k.p.a., ustalił A. H. kwotę nienależnie pobranego dodatku z tytułu samotnego wychowywania M. i P. T., przyznanego na mocy decyzji nr [...] z dnia [...]r. w wysokości [...] zł, a także zażądał zwrotu w/w nienależnie pobranego dodatku oraz ustawowych odsetek w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu w pierwszej kolejności przywołano treść art. 30 ust 1 oraz ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dalej wskazano, że decyzją z dnia [...]r. przyznano stronie zasiłek rodzinny oraz dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie urlopu wychowawczego i dodatek z tytułu samotnego wychowywania dzieci na podstawie oświadczenia złożonego przez stronę w dniu składania wniosku. Na tej podstawie uznano stronę za osobę samotnie wychowującą dziecko, gdyż wówczas stwierdziła, że nie wychowuje synów razem z ojcem dzieci, pomijając również w strukturze rodziny ojca dzieci. Następnie odnotowano, że w oświadczeniu złożonym w dniu [...]r. strona potwierdziła, że jest osobą samotnie wychowująca dzieci, zaś ojciec odwiedza je raz na dwa miesiące. Kolejne oświadczenia dotyczące sytuacji rodziny były sprzeczne ze sobą, nadto w dniu [...]r. strona przyznała jednoznacznie, że "ojciec dzieci bierze udział w wychowywaniu dzieci". W ocenie organu oznacza to, że strona świadomie wprowadziła w błąd Ośrodek przy składaniu wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych, ukrywając fakt wspólnego wychowywania synów wraz z ich ojcem. W odwołaniu od powyższej decyzji A. H. podniosła, że samotnie wychowuje dzieci, zaś ojciec odwiedza je dorywczo. Oświadczenie, że dzieci wychowuje razem z ojcem złożyła na polecenie pracownika Ośrodka, wg którego w świetle prawa okoliczność, iż ojciec dorywczo odwiedza dzieci oznacza, że wspólnie je wychowuje. Zdaniem skarżacej dorywcze odwiedziny dzieci przez ich ojca nie jest ich wychowywaniem, zaś jej sytuacja nie zmieniła się od dnia kiedy przyznano jej pomoc. Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało w mocy rozstrzygnięcia organu I instancji. W uzasadnieniu podano, że decyzją z dnia [...]r. został przyznany stronie zasiłek rodzinny oraz dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie urlopu wychowawczego i dodatek z tytułu samotnego wychowywania dzieci. Powyższa decyzja została następnie zmieniona decyzją z dnia [...]r. Nr [...] w ten sposób, że uchylono od dnia [...]r. prawo do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka M. i P. T.. Decyzja ta stała się ostateczna. Wskazano, że organ I instancji przyznał stronie świadczenia na podstawie jej oświadczenia zawartego we wniosku z dnia [...] r., iż jest panną samotnie wychowującą dzieci i że nie wychowuje dzieci razem z ich ojcem. Tymczasem w oświadczeniu z dnia [...] r. strona podała, że ojciec dzieci utrzymuje z nimi kontakt w miarę możliwości finansowych, wspiera dzieci kupując im zabawki, pampersy, słodycze oraz uczestniczy w wychowywaniu dzieci przyjeżdżając dwa razy w miesiącu ze względu na koszty. Nadto w oświadczeniu z dnia [...] r. strona jednoznacznie wskazała, że ojciec dzieci bierze udział w wychowywaniu dzieci od ich urodzenia. Na tej podstawie organ stwierdził, iż strona poprzez złożenie we [...] r. oświadczenia, że "jest panną samotnie wychowującą dzieci", która nie wychowuje dzieci razem z ich ojcem wprowadziła w błąd organ pierwszej instancji. W tej sytuacji wypłacony stronie dodatek z tytułu samotnego wychowywania M. i P. T. w łącznej kwocie [...] zł stanowi zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych nienależnie pobrane świadczenie i podlega zwrotowi wraz z odsetkami. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca wskazała, że oświadczenie o wspólnym wychowywaniu dzieci z ich ojcem podyktował jej pracownik Ośrodka, ona zaś wówczas nie zastanawiała się jakie to może wywołać konsekwencje. Podniosła, że odwiedzin dzieci przez ojca nie można uznać za wspólne wychowywanie dzieci, tym bardziej, że ojciec dzieci "nie podejmował tematu co do ich wspólnego wychowywania" dopóki nie mieszkają razem. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sad Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych Sąd sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, w świetle art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. ) że tylko ustalenie, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a sąd dokonuje z urzędu kontroli rozstrzygnięć administracji publicznej pod względem ich zgodności z prawem i nie jest związany w tym zakresie zarzutami, podstawą prawną i wnioskami sformułowanymi w skardze. Przeprowadzając, w oparciu o powyższe uregulowania, ocenę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że uchybia ona przepisom prawa procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, rzutującym również na poprawność zastosowania przepisów prawa materialnego, co uzasadniało konieczność jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy decyzję Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS w Z. z dnia [...]r., zgodnie z którą świadczenie w formie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania M. i P. T. zrealizowane za okres od [...]r. do [...]r. w łącznej kwocie [...]zł, uznano za świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzja nakazująca zwrot pobranego świadczenia została poprzedzona ostateczną decyzją Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS w Z. z dnia [...] r. Rozstrzygnięciem tym zmieniono decyzję z dnia [...]r. przyznającą stronie świadczenie poprzez uchylenie jej w części dotyczącej przyznania prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci. W decyzji tej organ przesądził, iż skarżąca od dnia złożenia wniosku tj. od [...]r. nie spełnia wszystkich warunków niezbędnych do otrzymania tegoż świadczenia. Organ uznał bowiem, na podstawie złożonych przez stronę oświadczeń, że wychowuje ona dzieci wspólnie z ich ojcem. Podstawę wydania tej decyzji stanowił art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.), przy czym organ nie wskazał o którą z dwóch określonych w tym przepisie sytuacji oparł swoje rozstrzygnięcie. Jedną z nich jest możliwość zmiany lub uchylenia decyzji w przypadku, gdy osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne. Jednakże w decyzji tej nie zawarto żadnych rozważań ani ocen dotyczących nienależnie pobranego świadczenia, nie odwołano się do art. 30 powołanej wyżej ustawy regulującego kwestię nienależnie pobranego świadczenia, wskazano natomiast, iż rozstrzygnięcie to może skutkować wszczęciem postępowania w sprawie świadczeń nienależnie pobranych. Zatem w rozpoznawanym przypadku dla żądania zwrotu pobranego przez stronę świadczenia istotną stała się kwestia wystąpienia jednej z sytuacji o jakich mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w których świadczenie rodzinne uważa się za nienależnie pobrane. Bowiem tylko w przypadku wykazania, że wystąpiła jedna z tych sytuacji, zgodnie z art. 30 ust. 1 tej ustawy pociąga za sobą obowiązek zwrotu świadczenia pobranego. Przepis art. 30 ust. 2 omawianej ustawy stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia uważa się: 1) świadczenia wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Organy obu instancji przyjęły, że przyznanie świadczenia nastąpiło na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącą. Zatem w sprawie istotne było wykazanie, że strona składając wniosek o przyznanie świadczeń świadomie, a zatem celowo wskazała nierzetelne dane bądź zataiła okoliczności, które były istotne dla ustalenia jej prawa do tych świadczeń. W tym zakresie organ odwoławczy nie poczynił żadnych rozważań ograniczając się jedynie do zacytowania oświadczeń strony, że ojciec utrzymuje z dziećmi kontakt, w miarę możliwości finansowych wspiera je oraz, że bierze udział w wychowywaniu dzieci. Na tej podstawie uznał, że są one wystarczające do przyjęcia, iż strona wprowadziła organ w błąd, oświadczając, iż nie wychowuje dzieci razem z ich ojcem. Zatem wypłacony stronie zasiłek stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 cyt, ustawy. Organ I instancji na podstawie tych samych oświadczeń strony uznał wcześniej, iż przy składaniu wniosku ukryła ona fakt wspólnego wychowywania synów z ich ojcem, co oznacza, że świadomie wprowadzenia organ w błąd. Zdaniem Sądu wyprowadzone przez organy wnioski nie znajdują dostatecznego uzasadnienia. Dla przyjęcia, że strona świadomie zataiła (przemilczała) okoliczności prawnie istotne w sprawie konieczne jest stwierdzenie, czy strona była świadoma, że fakty o których nie powiedziała, były istotne dla sprawy. Nie można bowiem mówić o świadomym wprowadzeniu w błąd w sytuacji, gdy strona nie była świadoma prawnego znaczenia określonych faktów. Zastosowanie art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wymaga wykazania, że strona była pouczona o treści art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, że wyjaśniono jej jakie okoliczności decydują o uznaniu strony za osobę, która nie wychowuje dziecka wspólnie z jego ojcem. Z akt administracyjnych przesłanych Sądowi wynika, że strona we wniosku złożyła oświadczenie, iż zapoznała się z warunkami uprawniającymi do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Z treści wniosku wynika, ze została ona pouczona o treści art. 12 ustawy o swiadczeiach rodzinnych brak natomiast jakichkolwiek dowodów wskazujących, że pouczono ją o treści art. 3 pkt 17 tej ustawy, a tym samym, że wyjaśniono jej istotę wspólnego z drugim rodzicem wychowywania dziecka, czy też, że zadano jej jakiekolwiek pytania dotyczące rzeczywistych relacji pomiędzy skarżącą, jej dziećmi a ich ojcem. Z drugiej strony nie wiadomo z jakich przyczyn skarżąca złożyła odrębne oświadczenie z dnia [...] r., że jest panną samotnie wychowująca dwójkę dzieci. Skoro skarżąca złożyła wniosek w dniu [...] r. wywodząc prawo do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, obowiązkiem organu - przed ustaleniem jej prawa do tych świadczeń - było ustalenie, czy spełnia ona warunki wynikające z art. 3 pkt 17 a zatem m.in., czy wspólnie nie wychowuje dzieci z ich ojcem. Z akt nie wynika aby organ poczynił jakiekolwiek ustalenia w tym kierunku. Natomiast jeżeli organ na podstawie stanu faktycznego nie wyjaśnionego na skutek własnych zaniedbań przyznał wnioskodawcy świadczenia, do których, jak następnie przyjął w wyniku poczynionych ustaleń w ramach prowadzonego postępowania nadzwyczajnego, nie miała ona prawa, wadliwość ta, i jej konsekwencje materialne, zasadniczo nie powinny być uznane za wynik sprzecznego z prawem zachowania wnioskodawczyni, ani też za objaw złej woli z jej strony. Przyjdzie wskazać, że skarżąca w zeznaniu złożonym w dniu [...]r. (k-[...] akt adminiastracyjnych), w ramach postępowania o przyznanie dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego podała, że ojciec nie współuczestniczy w wychowywaniu dzieci choć z drugiej strony wskazała, iż kontaktuje się on z dziećmi, odwiedza je i w miarę możliwości finansowych kupuje słodycze i zabawki. Organ wówczas zeznania te uznał za wystarczające do przyjęcia, że skarżąca jest matką samotnie wychowującą dzieci skoro poprzestał na tym oświadczeniu strony i nie czynił żadnych dodatkowych ustaleń dotyczących relacji pomiędzy stroną jej dziećmi a ich ojcem. Natomiast w oparciu o zbliżone w swej treści oświadczenie złożone w [...] r., gdy strona ponownie zwróciła się z wnioskiem o przyznanie świadczeń rodzinnych organ doszedł do odmiennego przekonania, zaś przesądzające w sprawie miało oświadczenie jakie strona złożyła w dniu [...], że ojciec dzieci bierze udział w wychowywaniu dzieci od ich urodzenia. Oświadczenie to w rzeczywistości zaważyło na uznaniu, że skarżąca świadomie wprowadziła w błąd organ ubiegając się o to świadczenie. Organ odwoławczy podzielając stanowisko organu I instancji w istocie nie odniósł się do kwestii świadomego wprowadzenie w błąd tego organu przez skarżącą. Samo bowiem zacytowanie oświadczeń strony, bez rozważenia oraz oceny wszystkich aspektów sprawy, zdaniem Sądu, nie dawało podstaw do przyjęcia wystąpienia przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 2. Podkreślić również należy, że przy ocenie czy nastąpiło świadome wprowadzenie w błąd organu nie bez znaczenia pozostaje problem związany z ustawowym pojęciem samotnego wychowywania dziecka, czego również organ nie rozważył. Zauważyć przyjdzie, że swoje oświadczenie, o niewychowywaniu dzieci razem z ich ojcem skarżąca składała w czasie, gdy pojęcie samotnego wychowywania dziecka było zdefiniowane w art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który w wyroku z dnia 18 maja 2005 r. sygn. akt K 16/04, Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z Konstytucją. W wyroku tym Trybunał stwierdził wręcz, że użyte w art. 3 pkt 17 sformułowanie nie pozwala na jednoznaczne określenie sytuacji, w której spełnione jest kryterium niewychowywania dziecka wspólnie z jego ojcem lub matką. Skoro zatem kryterium to było niejasne dla Trybunału Konstytucyjnego, to zachodzi zasadnicza wątpliwość, czy było ono zrozumiałe dla skarżącej, a tym bardziej, czy w czasie składania oświadczenia świadomie wprowadziła ona organ w błąd. Mając na względzie przedstawione wyżej okoliczności Sąd doszedł do przekonania że sprawa nie została należycie wyjaśniona oraz oceniona, co uchybia art. 7 i 77 § 1 i 80 k.p.a. Dlatego wydana przez organ decyzja jako przedwczesna i uchylająca się spod oceny legalności nie mogła się ostać. Z przytoczonych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i c W toku ponownego rozpatrzenia sprawy rzeczą organu będzie ewentualne uzupełnienie materiału sprawy w naprowadzonych kierunkach. Następnie organ dokona analizy merytorycznej całokształtu poczynionych ustaleń w zakresie przepisów prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie. Pełne ustalenia faktyczne i rozważania prawne pozwolą na wydanie decyzji, którą organ uzasadni w myśl art. 107 § 3 k.p.a..