IV SA/Gl 504/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax, Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Walentek, Sędzia WSA Marzanna Sałuda (spr.), Protokolant referent-stażysta Damian Szczurowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi A.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Decyzją z dnia [...] nr [...] Burmistrz M. orzekł o nienależnym pobraniu przez A. S. zasiłku rodzinnego na dzieci F. i K. S. oraz dodatku do zasiłku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na córkę K. S. oraz dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przyznanego na F. S. za okres od 1.11.2014 r. do 31.10. 2015 r. oraz zobowiązał A. S. do zwrotu kwoty 7096,00 zł nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego na dzieci F. i K. S. oraz dodatku do zasiłku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na córkę K. S. oraz dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przyznanego na F. S. za okres od 1.11.2014 r. do 31.10. 2015 r. w terminie 14 dni, od kiedy decyzja stanie się ostateczna na wskazane konto bankowe. W uzasadnieniu organ podał, że w dniu 24.09. 2014 r. A. S. złożyła wniosek o ustalenie świadczeń rodzinnych na dzieci F. i K. S. Decyzją nr [...] z dnia [...] przyznano stronie wnioskowane świadczenia rodzinne na okres od 1.11. 2014 r. do 31.10.2015 r. Następnie po wznowieniu postępowania, decyzją nr [...] z dnia [...] Burmistrz M. uchylił decyzję nr [...] z dnia [...] i odmówił A. S. przyznania wnioskowanych świadczeń na dzieci F. i K. S. za okres od 1.11.2014 r. do 31.10.2015 r. Dalej organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. W myśl art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest zobowiązana do ich zwrotu. Organ stwierdził, że wypłacony stronie świadczenia spełniają kryterium świadczenia nienależnie pobranego i jako takie podlegają zwrotowi. W odwołaniu A. S. zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie art. 5 pkt 1, art. 24 pkt 7, art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że doszło do pobrania świadczenia, które było nienależne, zaliczenia do dochodów diet, które nie są przychodem czy zarobkiem, a stanowią ekwiwalent za żywienie się i mieszkanie za granicą, brak przeprowadzenia wnikliwego postępowania i ustaleń, że nie miała i nie mogła mieć wiedzy, że świadczenia ewentualnie są nienależne. Wskazując na powyższe zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia [...] nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium stwierdziło, że zaskarżona decyzja organu I instancji jest poprawna merytorycznie, a okoliczności podniesione w odwołaniu nie mogą stanowić podstawy jej uchylenia lub zmiany. Przedstawiło chronologiczne stan faktyczny sprawy oraz obowiązujące przepisy prawa stwierdzając, że spełniona została przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podkreśliło, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wynika z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, obowiązana jest do ich zwrotu. Dalej organ odwoławczy wyjaśnił, że na kwotę 7096,00 zł złożyły się zasiłek rodzinny wypłacony na K. S. w kwocie 106,00 zł, m-nie przez okres o listopada 2014 do października 2015 , zasiłek rodzinny na F. S. w kwocie 77 zł m-nie wypłacony przez okres od listopada 2014r do października 2015r ,dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego wypłacony w kwocie 400 zł m-nie przyznany na F. S. na okres o d listopada 2014r do października 2015r. i dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego przyznany na K. S. jednorazowy w kwocie 100 zł. Odnosząc się do okoliczności podniesionych w odwołaniu Kolegium wyjaśniło, że nie badało zasadności wliczenia do dochodu strony diet z tytułu podróży służbowych jakie mąż strony uzyskał w 2012 r., gdyż powyższa okoliczność była podstawą wznowienia postępowania zakończonego decyzją ostateczną z dnia[...] nr [...] i stanowiła przesłankę uchylenia przedmiotowej decyzji oraz orzeczenia o odmowie przyznania świadczeń rodzinnych, od której strona nie wniosła odwołania, zatem przedmiotowa okoliczność we właściwym czasie i we właściwym trybie nie została przez A. S. zakwestionowana. A. S. zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu podała, że nie zgadza się z decyzją i zobowiązaniem jej do zwrotu kwoty 7096 zł z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Uważa, że diety są dochodem nieopodatkowanym tylko na gruncie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, natomiast w świetle ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mogą być zaliczone do kategorii dochodów niepodlegających opodatkowaniu. Zwróciła uwagę na niewliczenie do dochodu diet z tytułu podróży krajowych i zagranicznych oraz na charakter diet, które jedynie rekompensują zwiększone lub pełne koszty wyżywienia, nie zwiększając dochodu rodziny pracownika. W tym zakresie wskazała na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2012 r., sygn. akt II PK 230/11, a organy zastosowały wobec skarżącej rozszerzającą wykładnię sprzeczną z ratio legis ustawy o świadczeniach rodzinnych. Podobnie jak w odwołaniu podkreślała, że nie została pouczona, że diety należy wpisać jako świadczenie oraz że jest w trakcie rozprawy rozwodowej. Skarżąca stwierdziła że jej mąż nie informował jej o wysokości otrzymywanych przez siebie diet i faktycznie nie korzystała ona z tych pieniędzy. Ponadto opisała swoją obecną, trudną sytuację finansową i rodzinną podkreślając, że w jej ocenie choć to ona wnioskowała o zasiłki rodzinne to nie poczuwa się do ich samodzielnej spłaty, bowiem to jej mąż jest osobą pracującą i lepiej zarabiającą od niej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 2188) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Tylko zatem stwierdzenie, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b, c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 -dalej "p.p.s.a."). Jednocześnie po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] nr [...] utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji orzekającą o nienależnym pobraniu przez A. S. zasiłku rodzinnego na dzieci F. i K. S. oraz dodatku do zasiłku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na córkę K. S. oraz dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przyznanego na F. S. za okres od 1.11.2014 r. do 31.10. 2015 r. i zobowiązującą do zwrotu kwoty 7096 zł nienależnie pobranych świadczeń za wskazany okres. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1518 z późn. zm. – dalej "u.ś.r."). W tym miejscu należy wskazać, że w dniu 18 września 2015 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych wprowadzona ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302), która w zasadniczy sposób zmodyfikowała dotychczasowy tryb postępowania. W poprzednim bowiem brzmieniu ustawa w art. 30 stanowiła o "decyzji ustalającej" (ust. 3) i "decyzji o zwrocie" (ust. 5). W związku z tym na gruncie art. 30 tej ustawy, co było zgodne z linią orzeczniczą sądów administracyjnych, wyodrębnione były dwa postępowania i dwie decyzje, tj. w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń i w przedmiocie zwrotu takich świadczeń. Zatem możliwość orzekania w sprawie zwrotu świadczenia ustalonego jako świadczenie nienależnie pobrane, powstała dopiero z chwilą ostatecznego zakończenia postępowania w sprawie ustalenia, że świadczenie jest nienależnie pobrane. Byt decyzji wydanych w sprawie zwrotu takiego świadczenia był więc uzależniony od pozostawania w obrocie prawnym ostatecznej decyzji ustalającej, że świadczenie zostało pobrane nienależnie. Jednakowoż wyżej powołaną ustawą nowelizującą, która weszła w życie 18 września 2015 r. wykluczono to wyodrębnienie tworząc nowy rodzaj decyzji - o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Jest to decyzja integralna, rozstrzygająca jedną sprawę dotyczącą ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Jednocześnie podkreślenia wymaga, że ustawa nowelizująca nie zawiera w tym względzie przepisów przejściowych, a zatem obowiązuje reguła intertemporalna natychmiastowego skutku działania nowej regulacji. W konsekwencji postępowanie w przedmiocie wyłącznie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń utraciło swoją podstawę materialnoprawną, co jest równoznaczne z brakiem możliwości merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracyjny wyłącznie w zakresie dotyczącym ustalenia świadczeń nienależnie pobranych. W związku z tym zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca prawidłowo uwzględniły powyższą zmianę. Kwestia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, do jakich zalicza się zgodnie z art. 2 ust. 1 u.ś.r. zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego została uregulowana w art. 30 u.ś.r.. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ustępu 2 tego artykułu (w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji) za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie jest wydawana, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat (ust. 5). W rozpoznawanej sprawie organy trafnie uznały, że w sprawie zaistniała podstawa do uznania świadczenia za nienależnie pobrane określona w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że Burmistrz M. ostateczną decyzją nr [...] z dnia [...] wydaną po wznowieniu postępowania w trybie art. 151 § 1 pkt 2 w związku z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., w sprawie zakończonej ostateczną decyzją z dnia [...] nr [...] przyznającą A. S. zasiłek rodzinny na dzieci F. i K. S. oraz dodatek do zasiłku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na córkę K. S. oraz dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przyznanego na F. S. za okres od 1.11.2014 r. do 31.10. 2015 r. uchylił tą decyzję i odmówił A. S. przyznania wymienionych świadczeń rodzinnych za wskazany wyżej okres. Powyższa sytuacja wyczerpuje zatem przesłankę określoną w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. skutkującą uznaniem świadczenia za nienależnie pobrane. Dla jego zastosowania decydujące znaczenia ma bowiem wyłącznie ustalenie, czy w sprawie wydano rozstrzygnięcie stwierdzające, w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., nieważność decyzji przyznającej świadczenie, albo czy wydano decyzję, którą po wznowieniu postępowania z przyczyn określonych w art. 145 § 1 k.p.a., uchylono dotychczasową decyzję o przyznaniu świadczenia i orzeczono o odmowie jego udzielenia. Właśnie ta ostatnia przesłanka zaistniała w niniejszej sprawie, gdyż świadczenia rodzinne zostały przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i skarżącej odmówiono prawa do tych świadczeń. Treść przepisu art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest jednoznaczna, bowiem przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w okolicznościach w nim opisanych ma charakter związany. Innymi słowy, przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że każde świadczenie wypłacone w warunkach w nim opisanych należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1773/12, dostępny www.orzecznia.nsa.gov.pl). Ustawodawca w omawianym przepisie nie określa żadnych dodatkowych przesłanek, w tym nie uzależnia jego zastosowania od spełnienia warunków, o których mowa w innych przepisach ustawy. Omawiana regulacja stanowi samodzielną podstawę do wydania rozstrzygnięcia w sprawie i nie przewiduje ani ponownej oceny przesłanek przyznania świadczenia ani istnienia po stronie świadczeniobiorcy określonego stanu świadomości o tym, czy uprawnienie do otrzymywania świadczenia przysługuje. Tak więc bez znaczenia dla oceny legalności zaskarżonej decyzji pozostaje kwestia ewentualnego braku pouczenia skarżącej przez właściwy organ administracji publicznej o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, czy też trudnej, obecnej sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącej, jak również prawidłowości ustalenia wysokości dochodu rodziny. W związku z tym zarzuty skargi dotyczące pominięcia tych kwestii przez organ są bezzasadne. Okoliczność prawidłowości wliczenia do dochodu rodziny skarżącej diet z tytułu podróży służbowych jakie uzyskał w 2012 r. jej mąż stanowiła przesłankę postępowania wznowieniowego, które zostało ostatecznie zakończone wydaniem w dniu [...] decyzji uchylającej decyzję z [...] i odmawiającej skarżącej przyznania świadczeń rodzinnych na dzieci F. i K. S. za okres od 1.11.2014 r. do 31.10.2015r. Dlatego też kwestia ta nie może stanowić istoty niniejszego postępowania, ani też być przedmiotem jakichkolwiek rozważań. W tych okolicznościach, zdaniem Sądu, nie można skutecznie zarzucić organom administracji obu instancji naruszenia prawa które to naruszenie miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy administracji orzekające w sprawie ustaliły wszystkie istotne okoliczności i dokonały prawidłowej oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, czemu dały wyraz w uzasadnieniu wydanych w sprawie decyzji. Sąd również z urzędu nie dopatrzył się naruszenia zasad postępowania administracyjnego, jak również przepisów prawa materialnego. Końcowo można tylko wskazać, że po uprawomocnieniu się zaskarżonej decyzji skarżąca w trybie art. 30 ust. 9 u.ś.r. może złożyć wniosek o umorzenie bądź rozłożenie na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych z uwagi na trudną sytuację materialną i życiową rodziny. Rozpoznanie takiego wniosku należy do właściwości organu I instancji w odrębnym postępowaniu. Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji