IV SA/Gl 505/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska (spr.), Sędzia WSA Bożena Miliczek-Ciszewska, Protokolant Specjalista Magdalena Kurpis, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2017 r. sprawy ze skargi A.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], działający z upoważnienia Burmistrza M., Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. w punkcie pierwszym orzekł o nienależnym pobraniu przez A. S. zasiłku rodzinnego na dzieci F. K. S. oraz dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przyznanego na F. S., za okres od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 sierpnia 2016 r., w punkcie drugim zobowiązał do zwrotu kwoty 5 003, 30 zł. z tytułu nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego na dzieci F. K. S. oraz dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, przyznanego na F. S. za okres od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 10 czerwca 2016 r. oraz wyjaśnił, że zobowiązanie należy uregulować w terminie 14 dni od daty, kiedy decyzja stanie się ostateczna na wskazane konto bankowe. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ podał, że w dniu 12 listopada 2015 r. A. S. złożyła wniosek o ustalenie świadczeń rodzinnych na dzieci F. K. S.. Organ decyzją z dnia [...] r., nr [...], przyznał wnioskowane świadczenia na okres od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 października 2016 r., a następnie po wznowieniu postępowania, decyzją z dnia [...] r., nr [...], uchylił wyżej opisaną decyzję i odmówił przyznania wnioskowanych przez A. S. świadczeń na dzieci K. i F. S. od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 października 2016 r. Dodatkowo, wskazał na treść art. 30 ust. 1 i 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r. poz. 1518 z późn. zm.), jako podstawę prawną wydanego rozstrzygnięcia wyjaśniając, że spełnione zostało kryterium świadczenia nienależnie pobranego w rozpatrywanym okresie i jako takie podlega ono zwrotowi. Nadmienił, że w dniu [...] r. wydał postanowienie wstrzymujące z urzędu wykonanie decyzji z dnia [...] r., nr [...], bowiem zasiłek rodzinny na K. i F. S. był wypłacany do sierpnia 2016 r., natomiast dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego był wypłacany do czerwca 2016 r., a dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego nie został wypłacony. Od powyższej decyzji, A. S. wniosła odwołanie, zarzucając decyzji naruszenie art. 5 pkt 1, art. 24 pkt 7, art. 30 ust. 1 i 1 pkt 1, ust. 2b i ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez wadliwe uznanie, że doszło do pobrania świadczenia nienależnego oraz zaliczenia do dochodów diet jej męża z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju. Jej zdaniem diety nie powinny być wliczone do dochodu rodziny, gdyż są przeznaczone na pokrycie kosztów utrzymania męża zagranicą, tj. wyżywienia i mieszkania. Z tego powodu domagała się uchylenia decyzji organu I instancji podnosząc, iż w czasie wypełniania formularzy nikt z pracowników organu nie pytał jej czy mąż pobiera diety, dlatego domaganie się zwrotu świadczeń jest nieusprawiedliwione. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza M. z dnia [...] r. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że jako podstawę prawną podjętego rozstrzygnięcia przyjął art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Na podstawie akt sprawy Kolegium ustaliło, że wnioskiem z dnia 12 listopada 2015 r. A. S. wystąpiła do organu pierwszej instancji o przyznanie prawa do świadczeń rodzinnych na K. S. i F. S.. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], organ pierwszej instancji przyznał wnioskowane świadczenia, a następnie postanowieniem z dnia [...] r., nr [...] wznowił, w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., postępowanie zakończone przedmiotową decyzją, nadto postanowieniem z tej samej daty o nr [...] wstrzymał z urzędu wykonanie tej decyzji. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego organ I instancji, decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną w trybie art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylił w całości przywołaną wcześniej decyzję z dnia [...] r., odmawiając jednocześnie przyznania prawa do przedmiotowych świadczeń rodzinnych, wynikających z wniosku z dnia 12 listopada 2015 r. Od powyższej decyzji strona nie wniosła odwołania, zatem pismem z dnia 19 stycznia 2017 r., r [...], organ pierwszej instancji zawiadomił o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wypłaconych na mocy decyzji z dnia [...] r., a następnie wspomnianą decyzję z dnia [...] r. orzekł zarówno o nienależnie pobranym zasiłku rodzinnym na dzieci F. K. S. oraz dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przyznanego na F. S., za okres od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 sierpnia 2016 r., oraz zobowiązał ich do zwrotu w łącznej kwocie 5 003, 30 zł. z uwzględnieniem nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego na dzieci F. K. S. oraz dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, przyznanego na F. S., za okres od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 10 czerwca 2016 r. Zdaniem Kolegium, z opisanego stanu faktycznego sprawy wnika, że spełniona została przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, z tego powodu należało utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] r., bowiem obowiązek wzroku nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wynika z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, obowiązana jest do ich zwrotu. Dodatkowo, wyjaśnił co składa się na wyliczoną kwotę 5 003, 00 zł. Odnosząc się do okoliczności podniesionych w odwołaniu Kolegium wyjaśniło, że nie badało zasadności wliczenia do dochodu strony diet z tytułu podróży służbowych jakie mąż strony uzyskał w 2012 r., gdyż powyższa okoliczność była podstawą wznowienia postępowania zakończonego decyzją ostateczną z dnia [...] r., nr [...] i stanowiła przesłankę uchylenia przedmiotowej decyzji oraz orzeczenia o odmowie przyznania świadczeń rodzinnych na dzieci F. K. S., co nastąpiło decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną w trybie art. 151 § 1 pkt 2 w związku z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., od której A. S. nie wniosła odwołania z tego wynika, że przedmiotowa okoliczność we właściwym czasie i we właściwym trybie nie została zakwestionowana. W skardze z dnia 4 maja 2017 r., wniesionej od powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca A. S. wyraziła niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia. Podniosła zarzut naruszenia prawa skutkujący przyjęciem, iż diety z tytułu podróży służbowej męża podlegają wliczeniu do dochodu jej rodziny ustalanego do celów przyznania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na dzieci. Poinformowała, że w czasie składania wniosku nie posiadała wiedzy o tym, że diety należy wpisać jako świadczenie wchodzące w skład dochodu jej rodziny. Jej mąż nie informował jej o wysokości osiąganych diet, a jedynie oznajmiał, że przeznacza je na utrzymanie, wyżywienie, noclegi i życie poza granicami Polski, dlatego tych pieniędzy nie miała w budżecie domowym. Obecnie jest w trakcie postępowania rozwodowego, jak również toczy się postępowanie o znęcanie się psychiczne jej męża nad rodziną i założona jest niebieska karta. Aktualnie z posiadanych dochodów nie jest wstanie uregulować kwot od niej żądanych i na poparcie tego stanowiska szczegółowo wykazała wydatki, które ponosi z tytułu samodzielnego utrzymywania rodziny. Stwierdziła, że w okresie pobierania zasiłków prowadziła wspólnie z mężem gospodarstwo domowe i wszyscy z nich korzystali, ale obecnie nie poczuwa się do samodzielnej ich spłaty mimo, iż była ich wnioskodawcą, bowiem jej mąż jest osobą pracującą i lepiej zarabiającą. W załączeniu do skargi złożyła dokumenty potwierdzające osiąganie przez nią niskich dochodów z tytułu umowy zlecenia oraz wysokich wydatków związanych z utrzymywaniem rodziny. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie zatem, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, obliguje Sąd do jej uchylenia (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, zwanej dalej w skrócie: "p.p.s.a."). Na mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji w powyższym zakresie stwierdzić należało, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż decyzja organu odwoławczego oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane zgodnie z prawem. Na wstępie należy podkreślić, że sytuacje, które powodują iż świadczenia rodzinne zostały pobrane nienależnie oraz zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zostały uregulowane w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r. poz. 1516 z późn. zm., dalej: "ustawa"). W tym miejscu przyjdzie zaznaczyć, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy prawidłowo pouczył skarżącą, iż przedmiotem niniejszej sprawy nie jest zasadności wliczenia do dochodu rodziny skarżącej diet z tytułu podróży służbowych jakie uzyskał w 2012 r. jej mąż, gdyż powyższa okoliczność była podstawą wznowienia postępowania zakończonego decyzją ostateczną z dnia [...] r., nr [...], dodatkowo stanowiła przesłankę wydania po wznowieniu postępowania, w trybie art. 151 § 1 pkt 2 w związku z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., decyzji organu I instancji z dnia [...] r., nr [...], o odmowie przyznania świadczeń rodzinnych na dzieci F. K. S., od której skarżąca nie wniosła odwołania. Tym samym, podnoszona zarówno w odwołaniu, jak również w skardze okoliczność zasadności wliczenia do dochodu rodziny skarżącej diet z tytułu podróży służbowych nie została w odpowiednim czasie i trybie zakwestionowana przez nią samą w drodze odwołania. Stąd też kwestia ta nie może stanowić istoty niniejszego postępowania, ani też być przedmiotem jakichkolwiek rozważań. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest wyłącznie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza M. z dnia [...] r. w przedmiocie ustalenia i zwrotu przez skarżącą nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego na dzieci F. K. S. oraz dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przyznanego na F. S., za okres od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 sierpnia 2016 r., a także zobowiązania skarżącej do zwrotu kwoty 5 003, 30 zł. z tytułu nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego na dzieci F. K. S. oraz dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, przyznanego na F. S. za okres od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 10 czerwca 2016 r. Należy wskazać, że w dniu 18 września 2015 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych wprowadzona ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1302), która w zasadniczy sposób zmodyfikowała dotychczasowy tryb postępowania. W poprzednim bowiem brzmieniu ustawa w art. 30 stanowiła o "decyzji ustalającej" (ust. 3) i "decyzji o zwrocie" (ust. 5). W związku z tym, na gruncie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co było zgodne z linią orzeczniczą sądów administracyjnych, wyodrębnione były dwa postępowania i dwie decyzje, tj. w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń i w przedmiocie zwrotu takich świadczeń. Zatem możliwość orzekania w sprawie zwrotu świadczenia ustalonego jako świadczenie nienależnie pobrane, powstała dopiero z chwilą ostatecznego zakończenia postępowania w sprawie ustalenia, że świadczenie jest nienależnie pobrane. Byt decyzji wydanych w sprawie zwrotu takiego świadczenia był więc uzależniony od pozostawania w obrocie prawnym ostatecznej decyzji ustalającej, że świadczenie zostało pobrane nienależnie. Jednakowoż wyżej powołaną ustawą nowelizującą, która weszła w życie 18 września 2015 r. wykluczono to wyodrębnienie tworząc nowy rodzaj decyzji - o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Jest to decyzja integralna, rozstrzygająca jedną sprawę dotyczącą ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. W tym miejscu podkreślenia wymaga, że ustawa nowelizująca nie zawiera w tym względzie przepisów przejściowych, a zatem obowiązuje reguła intertemporalna natychmiastowego skutku działania nowej regulacji. W konsekwencji postępowanie w przedmiocie wyłącznie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń utraciło swoją podstawę materialnoprawną, co jest równoznaczne z brakiem możliwości merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracyjny wyłącznie w zakresie dotyczącym ustalenia świadczeń nienależnie pobranych. Kwestia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych została uregulowana w art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 30 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ustępu 2 tego artykułu (w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji) za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23 a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie jest wydawana, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat (ust. 5). W rozpoznawanej sprawie jest bezspornym, że Burmistrza M. po wznowieniu postępowania, w trybie art. 151 § 1 pkt 2 w związku z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., wydał decyzję z dnia [...] r., nr [...], o odmowie przyznania świadczeń rodzinnych na dzieci F. K. S., od której skarżąca nie wniosła odwołania. Powyższa sytuacja wyczerpuje przesłankę określoną w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych skutkującą uznaniem świadczenia za nienależnie pobrane. Za takie bowiem przepis ten uznaje świadczenie przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. W składu orzekającego, treść przepisu art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest jednoznaczna, bowiem przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w okolicznościach w nim opisanych ma charakter związany. Innymi słowy, przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że każde świadczenie wypłacone w warunkach w nim opisanych należy traktować jako świadczenie pobrane nienależnie. Wspomniana regulacja jest odmienną od pozostałych regulacji zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, dlatego w tym przypadku nie można brać pod uwagę świadomości skarżącej co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia, na które powołuje się w skardze, w związku z tym kwestia ich pominięcia jest bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Należy natomiast zauważyć, że przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych zaczął obowiązywać z dniem 2 stycznia 2009 r. Oczywistym skutkiem tego jest to, że obowiązuje on wobec skarżącej, bowiem pobrała nienależnie świadczenia w okresie od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 sierpnia 2016 r. W tych okolicznościach, zdaniem Sądu, nie można skutecznie zarzucić organom administracji obu instancji naruszenia przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy administracji orzekające w sprawie, zgodnie z wymogami wynikającymi z powyższych przepisów ustaliły wszystkie istotne okoliczności w sprawie i dokonały prawidłowej oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, czemu dały wyraz w uzasadnieniu wydanych w sprawie decyzji obu organów administracji. Sąd również z urzędu nie dopatrzył się naruszenia zasad postępowania administracyjnego, jak również przepisów prawa materialnego. Końcowo można tylko poinformować skarżącą, że po uprawomocnieniu się zaskarżonej decyzji, może złożyć w trybie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych wniosek o umorzenie kwoty nienależnie pobranego zasiłku z uwagi na trudną sytuację materialną i życiową. O ile zatem skarżąca byłaby zainteresowana udzieleniem jej takiej formy pomocy, to powinna w odrębnym postępowaniu złożyć stosowny wniosek w tym przedmiocie do organu I instancji. Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.