IV SA/Gl 515/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik (spr.), Sędziowie WSA Beata Kalaga-Gajewska, NSA Wiesław Morys, Protokolant asystent sędziego Anna Pasich, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 czerwca 2006 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zasiłku stałego oddala skargę Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] działający z upoważnienia Prezydenta Miasta R. Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w R. na podstawie art. 98 oraz art. 104 ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( Dz. U. Nr 64, poz. 593 ) ustalił wobec B. S. obowiązek zwrotu nienależnie pobranego, w formie zasiłku stałego, świadczenia na kwotę [...] zł. W decyzji tej ustalono, iż obowiązek zwrotu następować będzie w miesięcznych ratach w wysokości [...] zł. Decyzja ta stała się ostateczna. Po upływie pięciu miesięcy od wydania wskazanego rozstrzygnięcia strona wystąpiła z wnioskiem o umorzenie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 98 oraz art. 104 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( Dz. U. Nr 64, poz. 593 ) działający z upoważnienia Prezydenta Miasta R. Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w R. odmówił odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z tytułu zasiłku stałego w kwocie [...] zł. Jak wynikało z uzasadnienia wskazanego rozstrzygnięcia, w przeprowadzonym postępowaniu dowodowym ustalono, iż wnioskodawczyni zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy nie pracuje, zamieszkuje i gospodaruje wspólnie z mężem i synem. Syn jest osobą niepełnosprawną z orzeczonym [...] stopniem niepełnosprawności na trwale. Otrzymuje on rentę z ZUS w wysokości [...] zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł a z tytułu zawartej umowy o pracę uzyskuje wynagrodzenie w wysokości [...] zł. Dochód męża wnioskodawczyni stanowi emerytura w wysokości [...] zł oraz wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia w wysokości [...] zł. Stały łączny dochód rodziny wnioskodawczyni wynosi zatem kwotę [...] zł. Organ dokonał też wyliczenia comiesięcznych wydatków ponoszonych przez stronę wliczając do nich opłaty stałe z tytułu mediów, czynsz, koszty utrzymania telefonu komórkowego, anteny satelitarnej, raty za samochód i meble, wydatki na zakup lekarstw. Po odliczeniu wskazanych wydatków organ wyliczył, iż wnioskodawczyni i jej rodzina posiada na swoje utrzymanie kwotę [...] zł. W konsekwencji organ uznał, iż zapłata miesięcznej raty w wysokości [...] zł z tytułu nienależnie pobranych świadczeń nie stanowi nadmiernego obciążenia dla budżetu domowego rodziny wnioskodawczyni. B. S. złożyła od wskazanej decyzji odwołanie podnosząc w nim, iż nieuwzględnione zostały jej wydatki na gaz, opłata za telefon stacjonarny oraz wydatki na zakup części do samochodu, który jest jedynym środkiem transportu jej niesprawnego syna nadto wydatki związane z zakupem dla niego wózka inwalidzkiego a także wydatki związane z dojazdem do pracy. Odwołująca opisała, iż syn jej poddawany był kilku operacjom a mąż leczony jest w Instytucie [...]. Decyzją Nr [...] z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Powołując się na treść art. 98 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( Dz. U. Nr 64, poz. 593 ) organ odwoławczy wskazał, iż świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi niezależnie od dochodu rodziny. Zgodnie natomiast z treścią przepisu art. 104 tej ustawy w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenia w całości lub części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy można odstąpić od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Ze względu na treść wymienionych norm prawnych istotne zdaniem organu było sprawdzenie sytuacji finansowej rodziny wnioskodawczyni a sytuacja ta wskazuje, iż spłata ratalna zadłużenia jest dla niej możliwa. Organ zaznaczył, iż spłata ta ma charakter priorytetowy i winna zmusić rodzinę do racjonalnego gospodarowania zasobami finansowymi. W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skardze B. S. podniosła, iż organ odwoławczy rozpoznał sprawę bez jej udziału, na posiedzeniu niejawnym co nie pozwoliło skarżącej przedstawić wszystkich swoich wydatków. Oświadczyła, iż po ostatnim wywiadzie przeprowadzonym w ramach postępowania administracyjnego dochody jej rodziny wyniosły kwotę [...] zł. Nie wliczając do tego kosztów przejazdów do pracy i spłaty raty zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. W odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. odniosło się do zarzutu zawartego w skardze co do rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym i wskazało, iż zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych ( Dz. U. Nr 79 poz. 856 z 2001 r.) orzeczenia kolegium zapadają po przeprowadzeniu rozprawy lub na posiedzeniu niejawnym. Posiedzenie niejawne odbywa się bez udziału stron. Zdaniem organu rozpoznanie sprawy skarżącej na posiedzeniu niejawnym miało na celu przyspieszenie postępowania zgodnie z zasadą szybkości. Przepis art. 89 k.p.a. określa przesłanki przeprowadzenia rozprawy, jednakże nie zachodziła konieczność przesłuchiwania świadków, biegłych ani też nie zachodziła konieczność uzgadniania interesów stron a jej prowadzenie nie służyłoby ani przyspieszeniu ani uproszczeniu postępowania. Ustosunkowując się do pozostałych zarzutów skarżącej organ oświadczył, iż przy orzekaniu w sprawie dokonano szczegółowej analizy budżetu jej rodziny a także wzięto pod uwagę stan zdrowia syna i męża skarżącej. Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym skarżąca oświadczyła, iż nie kwestionuje ustalenia organu co do uzyskiwanych przez jej rodzinę dochodów lecz wysokość wydatków rodziny jednakże nie jest w stanie sprecyzować rzeczywistych wydatków. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Jak stanowi art. 2 i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ) zwanej dalej P.p.s.a. sądy administracyjne powołane są do kontroli działalności administracji publicznej. Kontrola ta zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ) sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, w świetle brzmienia art. 145 § 1 P.p.s.a., iż sądy te badają czy kwestionowana decyzja nie uchybia przepisom prawa materialnego lub procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy albo dającym podstawę do wznowienia postępowania. Nadto badają czy organ administracyjny nie dopuścił się uchybień skutkujących nieważnością decyzji, przy czym, jak głosi zapis zawarty w art. 134 § 1 tej ustawy, sądy administracyjne rozstrzygają w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanymi zarzutami i wnioskami skargi, a zatem oceniają legalność decyzji również z urzędu. Przeprowadzając zatem ocenę zaskarżonej decyzji co do jej zgodności z prawem, Wojewódzki Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności, nawiązując powtórnie do treści art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd zauważa, iż będąc związany granicami sprawy, w której skarga została wniesiona nie może swoimi ocenami prawnymi "wkraczać" w sprawę inną w stosunku do tej, która była przedmiotem postępowania zakończonego zaskarżonym rozstrzygnięciem. Z tych też względów nie może oceniać legalności decyzji ostatecznej z dnia [...] r. Nr [...] Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w R. ustalającej wobec B. S. obowiązek zwrotu nienależnie pobranego, w formie zasiłku stałego, świadczenia na kwotę [...] zł. Natomiast kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w związku z wniesioną przez B. S. skargą poddane zostało wyłącznie postępowanie związane z rozstrzygnięciem jej wniosku o umorzenie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia i obie wydane w sprawie decyzje. Jak stanowi przepis art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( Dz. U. Nr 64, poz. 593 z późn. zm.) w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej. Trzeba zwrócić uwagę, iż przywołany przepis przewiduje możliwości umorzenia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Prawidłowo jednak organy rozpoznały wniosek na podstawie tej normy prawnej, gdyż w istocie zmierzał on do osiągnięcia celu w niej wskazanego. W konsekwencji rolą przeto organu administracji rozstrzygającego w sprawie złożonego przez skarżącą wniosku o odstąpienie żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego było ustalenie czy w sprawie nie zachodzą szczególne przypadki, a zwłaszcza czy żądanie zwrotu tego nienależnie pobranego świadczenia nie stanowiło dla skarżącej i jej rodziny nadmiernego obciążenia. Mimo, iż z treści art. 98 ustawy o pomocy społecznej wynika, iż nienależnie pobrane świadczenia podlegają zwrotowi niezależnie od wysokości dochodu uzyskiwanego przez osobę zobowiązaną, to jednak sytuacja finansowa takiej osoby stanowi jedną z przesłanek, którą należy zaliczyć do "szczególnych przypadków", o których mowa we wskazanym wyżej art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Słusznie zatem w przeprowadzonym postępowaniu organy skupiły się na ustaleniu sytuacji finansowej skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w pełni podzielił pogląd zaprezentowany w zaskarżonej decyzji, iż wysokość uzyskiwanych przez rodzinę skarżącej dochodów, nawet po potrąceniu wszystkich wydatków uwzględnionych przez organ a także wydatków o jakich mowa była w odwołaniu wniesionym przez skarżącą od decyzji organu I instancji pozwala na spłatę miesięcznych rat wyznaczonych w decyzji ustalającej obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Spłata ta zdaniem Sądu nie powoduje nadmiernego, niepozwalającego na pokrycie podstawowych potrzeb rodziny, obciążenia. Podnoszone przez skarżącą okoliczności związane ze stanem zdrowia jej syna i męża istotnie mogą zostać zakwalifikowane jako przypadki szczególne. Dla uznania jednak, iż są to przypadki szczególne, o których mowa w treści art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej koniecznym byłoby wykazanie wpływu stanu zdrowia tych osób na możliwości spłaty istniejącego wobec funduszu pomocy społecznej zadłużenia. Jak wynika z zebranego przez organy materiału dowodowego zwiększone ze względu na stan zdrowia syna i męża skarżącej wydatki domowego budżetu zostały uwzględnione przez organ przy ocenie możliwości finansowej rodziny. Organ uwzględnił bowiem nawet takie wydatki jak koszty utrzymania telefonu komórkowego, anteny satelitarnej, raty za samochód i meble, a są to wydatki wynikające z pokrywania potrzeb ponadpodstawowych. Wykazywane natomiast przez skarżącą, w jej odwołaniu od decyzji I instancji, dodatkowe płatności takie jak zakup części do samochodu i dopłata do wózka inwalidzkiego to jednorazowe wydatki, bez stałego wpływu na zdolność skarżącej do spłat miesięcznych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w pełni podziela pogląd wyrażony w zaskarżonej decyzji, iż zwrot nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej ma charakter priorytetowy i skutkuje dla rodziny skarżącej konieczność racjonalnego gospodarowania zasobami finansowymi. Zdaniem Sądu może to łączyć się nawet z koniecznością ograniczenia pewnych wydatków rodziny jeżeli zasoby te, przy uwzględnieniu miesięcznej spłaty na rzecz pomocy społecznej nie pozwoliłyby na ich pokrywanie. Reasumując Sąd uznał, że nie zachodzą w świetle omówionych okoliczności faktycznych szczególne przesłanki, o których mówi art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, uzasadniające odstąpienie organu od żądania od skarżącej zwrotu całości lub części niesłusznie pobranych świadczeń z funduszu środków pomocy społecznej i przeznaczonego dla osób posiadających bardzo trudną sytuację materialną. Do szczególnych przypadków, o których mowa w tym przepisie nie można zaliczyć sytuacji, w których zwrot nienależnie pobranego świadczenia stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie wyłącznie z przyczyny nieumiejętnego gospodarowania posiadanymi środkami finansowymi lub z powodu przeznaczania tych zasobów na cele nie związane z podstawowymi, koniecznymi potrzebami rodziny ( przykładowo w sprawie opłata za antenę satelitarną, telefon komórkowy i stacjonarny ). Należy wobec powyższego stwierdzić, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie naruszają prawa i mieszczą się w granicach uznania administracyjnego. Odnosząc się natomiast do postawionego w skardze zarzutu co do braku rozpoznania sprawy przez organ odwoławczy na rozprawie zauważa się, że zgodnie z art. 89 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany przeprowadzić rozprawę w kilku sytuacjach. Zachodzi to w przypadku, gdy przyspieszy to lub uprości postępowanie, zapewni osiągnięcie celu wychowawczego, zachodzi potrzeba uzgodnienia interesów stron, zachodzi potrzeba wyjaśnienia sprawy przy udziale świadków biegłych w drodze oględzin, wymaga tego przepis prawa. Oznacza to, że do organu należy ocena wystąpienia przesłanki uzasadniającej przeprowadzenie rozprawy poza wypadkami, gdy jej przeprowadzenia wymagają przepisy prawa. W przedmiotowej sprawie przepisy prawa materialnego, mające zastosowanie w sprawie, nie obligują organu do przeprowadzenia rozprawy. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 1 lutego 2001 r. sygn. IV SA 2085/98 publ. LEX rozprawa jest formą postępowania wyjaśniającego. Postępowanie wyjaśniające nie zawsze musi być prowadzone w formie rozprawy, jeżeli nie występują przesłanki wymienione w art. 89 k.p.a. ani przepisy szczególne nie stanowią o obowiązku przeprowadzenia rozprawy. Wówczas czynności wyjaśniające mogą odbywać się w formie tzw. postępowania gabinetowego. W postępowanie tym mogą być przeprowadzone te same czynności dowodowe co na rozprawie. Postępowanie takie prowadzone jest przede wszystkim wtedy, gdy do udowodnienia stanu faktycznego wystarczające są dokumenty. W niniejszej sprawie ustalenia organu nie zostały oparte na zeznaniach świadków lub oświadczeniach biegłych, którym skarżąca na rozprawie mogłaby zadawać bezpośrednio pytania, a zatem słusznie organ II instancji nie dostrzegł potrzeby przeprowadzenia takiej rozprawy. Nie można przeto podzielić stanowiska skarżącej, iż rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym stanowiło uchybienie procesowe, mające wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy. Mając to na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 151 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.