IV SA/Gl 54/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki Asesor WSA Edyta Żarkiewicz Protokolant sekr. sąd. Arkadiusz Kmiotek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 września 2007 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. – B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego oddala skargę Decyzją z dnia [...] nr [...] Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B.-B., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta B.-B., na podstawie art. 7, 8, 11 ust. 2, art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 38 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2, art. 106 ust. 1 i 4 oraz art. 147 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) odmówił przyznania M. N. pomocy w formie zasiłku okresowego. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ wskazał, że wnioskodawczyni nie współdziałała z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Ponadto stwierdzona została dysproporcja między udokumentowaną wysokością dochodu, a sytuacją majątkową rodziny wnioskodawczyni, wskazująca że jest ona w stanie przezwyciężyć trudności życiowe wykorzystując własne zasoby majątkowe. Podczas wywiadu środowiskowego ustalono mianowicie, że wnioskodawczyni zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z [...] dzieci. Starszy syn wnioskodawczyni jest studentem [...] roku studiów stacjonarnych, na których czesne wynosi miesięcznie [...] zł, młodszy syn jest uczniem gimnazjum. Łączny miesięczny dochód rodziny wynosi [...] zł, składa się na niego pomoc od rodziny w wysokości [...] zł, współfinansowanie studiów syna przez teścia w kwocie [...] zł oraz pomoc męża w kwocie [...] zł miesięcznie. Ponadto wnioskodawczyni posiada samochód osobowy, który zdaniem organu zalicza się do wartościowych składników majątkowych, a w [...] wnioskodawczyni była w stanie opłacić ubezpieczenie OC w kwocie [...] zł, co w przypadku jej rodziny nie było wydatkiem pierwszej potrzeby. Organ podniósł także, że w dniu [...] wnioskodawczyni została zobowiązana do podjęcia działań zmierzających do poprawy sytuacji materialnej jej rodziny poprzez sprzedaż samochodu, wyrejestrowanie działalności gospodarczej, zarejestrowanie się w urzędzie pracy, złożenie wniosku do sądu o alimenty, dostarczenie zaświadczenia o ubezpieczeniu zdrowotnym. Wnioskodawczyni nie wyraziła zgody na zrealizowanie uzgodnień zawartych z pracownikiem socjalnym. Wobec powyższego organ uznał, że w sprawie zachodzi podstawa do zastosowania art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, który przewiduje możliwość odmowy przyznania świadczenia w sytuacji, gdy osoba ubiegająca się o jego przyznanie nie współdziała z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmawia zawarcia kontraktu socjalnego, nie dotrzymuje jego postanowień, bezzasadnie odmawia podjęcia zatrudnienia. Organ podkreślił, że wnioskodawczyni nie wykorzystuje własnych uprawnień, zasobów i możliwości w celu przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej. Pomimo więc, że spełnione zostało kryterium dochodowe, brak było podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Od powyższej decyzji M. N. wniosła odwołanie podnosząc, że propozycje przedstawione przez MOPS zmierzają do pozbawienia jej szans na szybkie usamodzielnienie. Wyrejestrowanie działalności gospodarczej i sprzedaż samochodu uniemożliwią jej bowiem zdobycie zatrudnienia i osiąganie dochodów, zaś środki uzyskane ze sprzedaży samochody będą musiały być przeznaczone w pierwszej kolejności na spłatę zadłużenia. Strona podkreśliła, że samochód stanowi narzędzie jej pracy, zaś prawo obliguje ją do opłacania składki na ubezpieczenie OC. Odnosząc się natomiast do kwestii sądowego dochodzenia alimentów od męża, który jest bezrobotnym z prawem do zasiłku, wnioskodawczyni uznała, że nie wpłynie to na poprawę jej sytuacji materialnej, gdyż nawet zasądzenie alimentów w wysokości połowy zasiłku dla bezrobotnych nie spowodowałoby przekroczenia przez stronę kryterium dochodowego uprawniającego do otrzymania zasiłku z pomocy społecznej. Nadto strona podniosła, że treść art. 12 ustawy o pomocy społecznej wskazuje, że organ może odmówić przyznania świadczenia w razie stwierdzenia dysproporcji, nie ma jednak takiego obowiązku. Decyzją z dnia [...] nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B.-B., na podstawie art. 17, 18, 21 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 856), art. 11 ust. 2, art. 12, art. 38 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.), art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy w pierwszej kolejności stwierdził, że zasiłek okresowy nie należy do świadczeń o charakterze uznaniowym. Możliwość jego przyznania oraz wysokość świadczenia uzależnione są bowiem od ściśle określonych przesłanek ustawowych, a brak którejkolwiek z nich powoduje, że świadczenie nie może być przyznane. Odwołując się do treści art. 2 ust. 1 oraz 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej organ odwoławczy podniósł w uzasadnieniu, że pomoc społeczna obowiązana jest działać w sytuacjach, gdy rodzina lub osoba nie jest w stanie poradzić sobie sama w przezwyciężeniu trudnej sytuacji życiowej, a nie w przypadkach, gdy dana osoba uzna za korzystniejszą i wygodniejszą dla siebie interwencję organów pomocy społecznej. Osoby korzystające z pomocy społecznej mają obowiązek współdziałania z organami pomocy społecznej i powinny brać pod uwagę sugestie dotyczące sposobu rozwiązania problemów życiowych. Ponadto, zdaniem Kolegium, samochód który nie jest niezbędnym środkiem transportu dla osoby niepełnosprawnej lub pojazdem niezbędnym do wykonywania pracy, stanowi dysproporcję między udokumentowaną wysokością dochodu a sytuacją majątkową rodziny wskazującą, że jest ona w stanie przezwyciężyć trudną sytuację życiową, wykorzystując własne zasoby majątkowe. Utrzymanie samochodu wiąże się z ponoszeniem kosztów, które nie należą do kategorii wydatków zaspokajających elementarne potrzeby zaś w rozpatrywanej sprawie wnioskodawczyni nie przedstawiła dowodu świadczącego o konieczności posiadania tego pojazdu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach M. N. wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji zarzucając, że organ odwoławczy nie rozpoznał istoty sprawy. Skarżąca powtórzyła argumentację zawartą w odwołaniu podkreślając, iż właśnie dzięki temu, że posiada samochód, uzyskała zatrudnienie. Skarżąca zarzuciła również, że organ pierwszej instancji zalecając zamknięcie działalności gospodarczej, rozwód i złożenie wniosku o alimenty, usiłował ograniczyć jej prawo do samostanowienia o sobie i rodzinie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B.-B. wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany stanowiska zawartego w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu [...] skarżąca wyjaśniła, że od [...] podjęła pracę. Nadal nie starała się o uzyskanie alimentów na dzieci, nie wnosiła również o przyznanie zaliczki alimentacyjnej. Motywowała to obawą pogorszenia stosunków z mężem, zwłaszcza w kwestii jego dobrowolnego łożenia na dzieci w przypadku poprawienia się jego sytuacji materialnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest bezzasadna i podlega oddaleniu. Kontrola działalności administracji publicznej sprawowana przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne, postanowienia, inne akty i czynności organów administracji publicznej. W ramach tej kontroli sąd bada przede wszystkim czy kwestionowane rozstrzygnięcia administracyjne nie uchybiają przepisom prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz przepisom prawa procesowego w stopniu dającym podstawę do wznowienia postępowania lub mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądy badają również czy zaskarżone akty nie są dotknięte kwalifikowaną wadą prawną skutkującą ich nieważnością. Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego, ani procesowego. W przeprowadzonym postępowaniu wyjaśnione zostały wszystkie istotne okoliczności sprawy a wydane rozstrzygnięcia są zgodne z obowiązującymi w tym zakresie przepisami prawa. Prawidłowo w szczególności wskazały organy administracyjne obu instancji, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej, której celem jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać wykorzystując własne środki, możliwości i uprawnienia. Zasada ta została sformułowana wprost w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.), zwanej dalej ustawą o pomocy społecznej. Pomoc społeczna jest więc udzielana w przypadku gdy dana osoba lub rodzina nie wykorzystuje własnych uprawnień, zasobów i możliwości, bo ich w ogóle nie posiada, lub gdy nie potrafi z nich zrobić użytku. W pierwszym przypadku wsparcie następuje poprzez udzielenie świadczenia, w drugim przypadku rola pomocy społecznej polega na wskazaniu sposobów i możliwości wykorzystania własnych środków i uprawnień. Ustawodawca nie definiuje pojęć "uprawnienia", "zasoby", "możliwości". Są one bowiem oceniane indywidualnie. Z pewnością jednak można zaliczyć do tych kategorii wartościowe przedmioty, nieruchomości, wierzytelności, możliwości dochodzenia innych roszczeń, a także obowiązki rodzinne, w tym uprawnienia alimentacyjne. Art. 4 ustawy o pomocy społecznej nakłada na osoby korzystające z pomocy społecznej obowiązane są do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Obowiązek ten obejmuje zarówno gotowość podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym, jak i skorzystanie z uzasadnionych i rozsądnych propozycji zmierzających do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej. Egzekwowanie od ubiegającego się o pomoc obowiązku współdziałania jest niezwykle ważne, w przeciwnym bowiem wypadku pomoc socjalna ograniczałaby się do prostego rozdawnictwa świadczeń przy jednoczesnym braku eliminacji źródeł problemów społecznych. W rozpatrywanej sprawie podstawą odmowy przyznania skarżącej zasiłku okresowego był przede wszystkim brak współdziałania skarżącej z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu jej trudnej sytuacji życiowej. Skarżąca sprzeciwiła się m.in. propozycji wystąpienia z powództwem o alimenty, wyrejestrowania działalności gospodarczej i rejestracji w urzędzie pracy jako osoby bezrobotnej, jak również sprzedaży samochodu osobowego. Odmowę wystąpienia z roszczeniami alimentacyjnymi przeciwko mężowi skarżąca uzasadniła obawa pogorszenia jego sytuacji finansowej oraz dobrem swoich dzieci. Sąd nie podzielił tej argumentacji. Na skarżącej jako na przedstawicielu ustawowym jednego z synów (drugi jest już osobą pełnoletnią) spoczywa obowiązek podejmowania wszelkich działań zmierzających do zapewnienia środków utrzymania dla dzieci, w tym egzekwowanie obowiązku alimentacyjnego od męża, który zamieszkuje oddzielnie. Ciężar zapewnienia dzieciom środków utrzymania spoczywa bowiem w równym stopniu na obojgu rodzicach niezależnie od ich statusu materialnego, a nie tylko na tym z rodziców, z którym dzieci na stałe zamieszkują. Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy natomiast nie tylko od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego ale również od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Wystąpienie z powództwem o alimenty stanowiłoby działanie w interesie dzieci. Gdyby zaś okazało się, że uzyskanie alimentów od męża nie jest możliwe z powodu jego trudnej sytuacji finansowej, skarżąca mogłaby ubiegać się o przyznanie zaliczki alimentacyjnej. Skarżąca nie zgodziła się również na wyrejestrowanie działalności gospodarczej i zarejestrowanie się w urzędzie pracy argumentując, że pozbawiłoby ją to szans na zatrudnienie. W każdej chwili może bowiem zmienić się sytuacja na rynku pracy i może pojawić się zapotrzebowanie na usługi w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego. Nadto skarżąca oświadczyła, że prowadzi rozmowy z potencjalnym pracodawcą, który uzależnia jej zatrudnienie m.in. od posiadania samochodu. Mając na uwadze takie stwierdzenia zauważyć należało, że organy pomocy społecznej rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia oceniają rzeczywistą sytuację materialną i rodzinną wnioskodawcy w czasie rozpatrywania wniosku. Nie mogą natomiast opierać swoich rozstrzygnięć na założeniach hipotetycznych, co do których nie ma pewności, że zostaną zrealizowane. Samodzielne starania skarżącej o uzyskanie zatrudnienia niewątpliwie należało ocenić pozytywnie. Trudno jednak zrozumieć motywy odmowy zlikwidowania działalności gospodarczej, która i tak od kilku lat była zawieszona. Rejestracja w urzędzie pracy jako osoby bezrobotnej stanowiłaby niewątpliwie wsparcie dla skarżącej w poszukiwaniu pracy. Skarżąca uzyskałaby bowiem szerszy dostęp do ofert zatrudnienia, a udział w kursach i szkoleniach organizowanych i finansowanych przez urzędy pracy pozwoliłby podnieść kwalifikacje zawodowe. Z tej możliwości skarżąca jednak nie chciała skorzystać. Powoływanie się na wstępną propozycję zatrudnienia przez potencjalnego pracodawcę w chwili rozpatrywania wniosku o przyznanie zasiłku okresowego nie usprawiedliwiało odmowy skorzystania z dodatkowych możliwości aktywizacji na rynku pracy. Odnosząc się w dalszej kolejności do kwestii sprzedaży samochodu należącego do skarżącej zauważyć należało, że w czasie rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej, przedmiot ten stanowił istotny składnik majątku skarżącej i nie był niezbędnym pojazdem dla osoby niepełnosprawnej ani też pojazdem niezbędnym do wykonywania pracy. Co prawda fakt posiadania własnego samochodu jest bez wątpienia dodatkowym atutem przy poszukiwaniu pracy tym niemniej nie można zgodzić się z twierdzeniem, że warunkuje uzyskanie jakiegokolwiek zatrudnienia. Organ pomocy społecznej rozpatrując wniosek skarżącej badał jej aktualną a nie hipotetyczną sytuację życiową. Prawidłowo zatem uznano, że posiadanie i utrzymywanie samochodu, który nie jest niezbędnym środkiem transportu dla osoby bezrobotnej ani nie służy do wykonywania pracy, stanowi dysproporcję między udokumentowaną wysokością dochodu a sytuacją majątkową rodziny, wskazującą że jest ona w stanie przezwyciężyć trudną sytuację życiową, wykorzystując własne zasoby majątkowe. Spełniona została zatem przesłanka ustawowa odmowy przyznania świadczenia określona w art. 12 ustawy o pomocy społecznej. Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że decyzje organów orzekających w sprawie wydane zostały zgodnie z obowiązującym prawem, w wyniku prawidłowo przeprowadzonego postępowania. Skoro skarżąca nie chciała skorzystać z racjonalnych propozycji przezwyciężenia trudności życiowych brak było podstaw do przyznania jej świadczenia w postaci zasiłku okresowego. Organy pomocy społecznej zobligowane są bowiem do wspierania działań zmierzających przezwyciężenia trudności życiowych dopiero w sytuacji, gdy niewystarczające okażą się środki i uprawnienia jakimi dysponuje osoba ubiegająca się o taką pomoc. W rozpatrywanej sprawie przypadek taki nie miał miejsca. W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że skarga pozbawiona jest uzasadnionych podstaw i na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.