IV SA/Gl 591/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Walentek, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Joanna Drożdżał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2018 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i zobowiązania do ich zwrotu oddala skargę. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Prezydent Miasta C. ustalił wysokość nienależnie pobranych i wypłaconych B. B. (dalej: "skarżąca") świadczeń z funduszu alimentacyjnego, za okres od dnia 1 stycznia do dnia 28 lutego 2018 r., w wysokości 900,00-zł., oraz zobowiązał do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu poinformował, że decyzją własną z dnia [...] r., nr [...], przyznano skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego na córkę – A. B. w kwocie 450,00-zł. miesięcznie w okresie od 01.10.2017 r. do 30.09.2018 r. W związku z powzięciem informacji o zgonie dłużnika alimentacyjnego A.B. (dalej: "dłużnik alimentacyjny"), który nastąpił w dniu [...] r. (w aktach znajduje się odpis skrócony aktu zgonu Urzędu Stanu Cywilnego w Z. z dnia [...].2018r.) organ I instancji pismem z dnia [...] r. zawiadomił skarżącą o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie uchylenia przywołanej decyzji własnej z dnia [...] r. (przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego na córkę), oraz w sprawie ustalenia ewentualnych nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W wyniku przeprowadzonych postępowań, wydał w dniu [...] r. decyzję nr [...], na mocy której uchylił z dniem [...] r. decyzję własną z dnia [...] r. Konsekwencją tego stanu rzeczy było wydanie decyzji ustalającej wysokość nienależnie pobranych świadczeń oraz zobowiązującej do ich zwrotu wraz z odsetkami. Skarżąca odwołała się od decyzji Prezydent Miasta C. z dnia [...] r. Podniosła, że o zgonie dłużnika alimentacyjnego - jej byłego męża, który mieszkał w Z., a zarazem ojca córki dowiedziała się z Ośrodka Pomocy Społecznej w C.. Pobrane za miesiąc styczeń i luty 2018 r. świadczenia alimentacyjne w kwocie 900,-zł. spożytkowała na potrzeby córki, tj. zakup kosmetyków, żywności, leków oraz ubrań. Z tego powodu zwróciła się z wnioskiem o umorzenie całej kwoty 900,-zł., gdyż jej dochody to renta, która od dnia 1 marca 2018r. wynosi 680,- zł. netto oraz świadczenia rodzinne na córkę. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] r. W podstawie prawnej powołało art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 12.10.1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r. poz. 570), art. 2 pkt 2 i pkt 7 lit. a) oraz art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 489, zwanej dalej w skrócie: "ustawa" lub "ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów") i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 2017 r. poz. 1257, dalej w skrócie: "k.p.a."). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia zaznaczyło, że zasady ustalania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego zostały uregulowane przez ustawodawcę w przepisach ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i powołało się na definicję legalną świadczenia nienależnie pobranego, określoną w art. 2 pkt 7 ustawy. Stwierdziło, że zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Zgodnie z art. 2 pkt. 11 ustawy osoba uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego - oznacza to osobę uprawnioną do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Natomiast bezskuteczność egzekucji - oznacza to egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych; za bezskuteczną egzekucję uważa się również niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu przebywającemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej (art. 2 pkt 2 ustawy). Zgodnie z art. 2 pkt 3 ustawy, dłużnik alimentacyjny - oznacza to osobę zobowiązaną do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Mając na uwadze cytowane wyżej przepisy prawne oraz fakt śmierci dłużnika alimentacyjnego w dniu [...] r., organ odwoławczy uznał, że nie jest możliwe pobieranie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji gdy dłużnik alimentacyjny nie żyje, albowiem warunkiem pobierania tych świadczeń jest bezskuteczność egzekucji alimentów, zaś prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest możliwe tylko wobec osoby żyjącego dłużnika alimentacyjnego. W sytuacji zatem braku osoby zobowiązanej do płacenia alimentów nie można mówić o prawie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego o charakterze zaliczkowym. Wypłacenie tych świadczeń mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do nich prawa albo wstrzymanie ich wypłaty wypełnia przesłankę nienależnie pobranych świadczeń, zwartą w art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Jednocześnie organ odwoławczy poinformował skarżącą, że zgodnie z art. 23 ust. 8 ustawy organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Dlatego też prośba złożona w odwołaniu o umorzenie całej kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego winna stać się przedmiotem odrębnego postępowania administracyjnego prowadzonego przez organ I instancji. W skardze od powyższej decyzji skarżąca kwestionowała jej prawidłowość. Podniosła, że w dniu 22 lutego 2018 r. z pisma organu I instancji z dnia 16 lutego 2018 r. dowiedziała się, że nie żyje dłużnik alimentacyjny. Opisała trudną sytuację materialną i zdrowotną, którą poparła złożonymi do skargi załącznikami oraz wnioskowała o wyznaczenie profesjonalnego pełnomocnika procesowego, celem jej reprezentowania. Postanowieniem z dnia 13 lipca 2018 r. o sygn. akt IV SA/Gl 591/18 tut. Sąd ustanowił dla skarżącej radcę prawnego. W piśmie procesowym z dnia 19 października 2018 r., stanowiącym uzupełnienie osobistej skargi, pełnomocnik skarżącej domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z dnia [...] r., kwestionując ich prawidłowość wobec 15-letniego braku kontaktu skarżącej ze zmarłym dłużnikiem alimentacyjnym, a tym samym brak wiedzy o dacie jego zgonu. Ten stan rzeczy nie może obciążać skarżącej i skutkuje błędnym rozumieniem pojęcia "świadczenia nienależnego" i "świadczenia nienależnie pobranego" oraz brakiem wykazania negatywnej przesłanki jej zachowania, ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. art. 2 pkt 7 ustawy). W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, w pełni podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Działając w granicach kompetencji wynikających z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2107) w związku z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302, zwanej dalej: "p.p.s.a."), sąd administracyjny jest obowiązany skontrolować, czy zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Nie każde bowiem naruszenie prawa uzasadnia wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla taki akt w przypadku, gdy stwierdzi: 1) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; 2) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; 3) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd administracyjny stwierdza nieważność decyzji w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.) lub stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 p.p.s.a.). Nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonej decyzji, Sąd nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością jej uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 p.p.s.a.). Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r., utrzymująca w mocy opisaną już wcześniej decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia [...] r. w sprawie ustalenia wysokości nienależnie pobranych i wypłaconych skarżącej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, za okres od dnia 1 stycznia do dnia 28 lutego 2018 r., w wysokości 900,00-zł., oraz zobowiązania do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Materialnoprawną podstawę obu wymienionych decyzji stanowił art. 2 pkt 2 i pkt 7 lit. a) oraz art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.: Dz. U. z 2018 r. poz. 554, zwanej dalej w skrócie: "ustawa" lub "ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów"). W rozpoznawanej sprawie nie kwestionowano ustaleń faktycznych. Nadto, zaskarżona decyzja była konsekwencją wcześniejszej decyzji organu I instancji z dnia [...] r. o uchyleniu z dniem 1 marca 2018 r. decyzji przyznającej skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego, oraz faktu ich wypłaty od dnia 1 października 2017 r. do dnia 28 lutego 2018 r.). W myśl art. 2 pkt 7 ustawy (cytat): "Ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to między innymi świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów (...). Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie daje podstaw do takiej interpretacji art. 2 pkt 7 lit. a) i art. 23 ust. 1, która po pierwsze pozwala wyróżnić "nienależne świadczenie" i "świadczenie nienależnie pobrane", po drugie, uzależnia uznanie "świadczenia za nienależnie pobrane" od wykazania, że jego pozyskanie przez stronę stanowiło efekt jej świadomego działania i to nacechowanego złą wolą (przesłanki subiektywne). Powyższe wnioski dotyczące interpretacji wskazanych przepisów uwzględniają podstawowe reguły wykładni, w tym zasadę, że nie ma potrzeby odstępowania od wykładni językowej przepisu jasno sformułowanego, a takim jest art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy, skoro przepis taki nie staje się wątpliwy z powodu zastosowania reguł wykładni systemowej lub funkcjonalnej, m. in. dotyczącej art. 23 ust. 1, przewidującego odrębne postępowanie w sprawie zwrotu, oraz art. 23 ust. 8 ustawy, przewidującego możliwość umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń (por. L. Morawski, Wykładnia w orzecznictwie sądów. Komentarz, Toruń 2002r., ss. 63-68). W konsekwencji, organ administracji orzekający w sprawie w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenie nie jest zobligowany do badania świadomości strony co do tego, czy wypłacane świadczenie pobierała zgodnie z przepisami prawnymi, tylko czy zaistniały przesłanki wskazane w art. 2 pkt 7 lit. a)-d) ustawy. W rozpatrywanej sprawie, organy powołały się okoliczność (zgon dłużnika alimentacyjnego) powodującą ustanie wypłaty świadczenia (art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy). Nie ulega wątpliwości, że ten fakt (okoliczność obiektywna) powoduje w świetle ustawy, ustaje obowiązek wypłaty świadczenia, bowiem nie jest możliwe pobieranie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji gdy dłużnik alimentacyjny nie żyje. Warunkiem pobierania tych świadczeń jest wyłącznie bezskuteczność egzekucji alimentów (art. 2 pkt 2 ustawy), natomiast prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest możliwe tylko wobec żyjącego dłużnika alimentacyjnego. W sytuacji braku osoby zobowiązanej do płacenia alimentów (dłużnika alimentacyjnego) nie można mówić o prawie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (por. art. 2 pkt 2 lit. a) i pkt 3 w związku z art. 27 ust. 1 ustawy). Przyjdzie zaznaczyć, że z analizy akt administracyjnych wynika, że skarżąca nie miała wiedzy o zgonie byłego męża (dłużnika alimentacyjnego), bowiem została o tym poinformowana przez organ I instancji w piśmie z dnia 16 lutego 2018 r., doręczonego jej w dniu 22 lutego 2018 r., jak sama podaje w treści odwołania, jak również skargi i piśmie procesowym. Powyższe nie wpływa jednak na rozstrzygnięcie w przedmiocie, czy świadczenia z funduszu alimentacyjnego jej wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia, tj. zgonu dłużnika alimentacyjnego, są "nienależnie pobranym świadczeniem" w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy. W tej sytuacji, zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Na marginesie dodać natomiast można, że okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, podniesione w skardze i udokumentowane w aktach sprawy mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie wniosku o umorzenie postępowania, złożonego w treści odwołania, jak również skargi (art. 23 ust. 8 ustawy). Pouczenie w tej kwestii zamieszczono w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W tym stanie rzeczy, Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.