IV SA/Gl 650/18

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 19 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego w kwestii wniosku o przyznanie stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą na ww. decyzję strona złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy. Na złożonym druku urzędowego formularza PPF strona wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu. W uzasadnieniu strona opisała przebieg postepowania administracyjnego oraz stwierdziła, że jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji. Strona pozostaje w trzyosobowym gospodarstwie domowym razem ze swoim mężem Z. O. oraz synem M. O. (45 lat). Strona jest posiadaczem na zasadzie umowy dożywocia domu o powierzchni 110 m2 oraz mieszkania o powierzchni 410 m2. Ponadto, jest właścicielem samochodu osobowego marki Fiat Seicento z 2000 r. poza tym, skarżąca nie posiada żadnego majątku, papierów wartościowych, oszczędności, ani przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 5.000 zł. Z oświadczenia skarżącego wynika, że na regularny miesięczny dochód wspólnego gospodarstwa domowego składa się: renta skarżącej – 1.197 zł netto; emerytura jej męża – 2.222 zł netto oraz renta socjalna jej syna. Strona oszacowała na druku formularza wydatki miesięczne w sposób następujący: spłata pożyczki – 600 zł; koszty leczenia: 300 zł – 500 zł miesięcznie; paliwo: 100 – 200 zł; media – 300 zł; ubezpieczenia i opał. W tym stanie rzeczy, pismem z dnia 17 sierpnia 2018 r. referendarz sądowy wezwał stronę o nadesłanie (w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania) szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Stronę wezwano między innymi o: wykazanie wysokości otrzymywanych świadczeń (emerytura i renta) skarżącej i jej domowników oraz wykazanie wysokości poszczególnych opłat za media. W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca w piśmie z dnia 28 sierpnia 2018 r. oświadczyła, że jej syn M. O. odbywa karę pozbawienia wolności w wymiarze sześciu miesięcy od dnia 25 kwietnia 2018 r. do dnia 25 października 2018 r. i w tej sytuacji nie mieszka aktualnie razem z rodzicami. Od dnia 25 kwietnia 2018 r. "nie przychodzi" renta socjalna syna na adres jego zamieszkania (razem z rodzicami). Załącznikami do tego pisma były: druczek potwierdzających wysokość świadczenia rentowego skarżącej; trzy druczki obrazujące spłatę zaciągniętych przez skarżącą i jej męża kredytów; zaświadczenie o osobach zameldowanych w miejscu zamieszkania skarżącej; kserokopię umowy kredytowej z A oraz szereg faktur obrazujących dokonywanie przez skarżącą zakupów licznych materiałów budowlanych w okresie od 21 marca 2016 r. do 6 sierpnia 2018 r. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2018 r., poz. 1302) – zwanej dalej P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Zaznaczyć należy, że skarżąca zażądała przyznania prawa pomocy w pełnym zakresie, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika procesowego z urzędu. Jednakże w sprawach z zakresu szeroko pojętej pomocy i opieki społecznej, zgodnie z regulacją art. 239 pkt 1 lit. a P.p.s.a., strona skarżąca nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Z tego też powodu wniosek w zakresie żądania zwolnienia od kosztów sądowych nie podlega rozpoznaniu (pismo z dnia 8 sierpnia 2018 r.). Na wstępie należy więc zaznaczyć, że strona skarżąca składając wniosek o prawo pomocy, zażądała przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku M. O., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że skarżąca nie wykazała jaki jest dochód jej męża z tytułu świadczenia emerytalnego. Brak jest jednocześnie materiałów obrazujących koszty utrzymania (chociażby opłaty za media). Stwierdzić należy, że skarżąca w ogóle nie udokumentowała wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem swoim i jej męża. Rozpoznający wniosek uwzględnił fakt, że syn skarżącej aktualnie nie mieszka razem z rodzicami, ponieważ odbywa karę pozbawienia wolności, a jego renta socjalna nie zasila obecnie budżetu domowego skarżącej. Prawo pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym (rzeczona zasada znalazła wyraz w art. 199 P.p.s.a.) i dlatego zastosowanie tej instytucji prawnej może mieć miejsce wyłącznie w przypadku stron, dla których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (utrwalone stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone między innymi w postanowieniach: z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, publ. ONSA i WSA z 2005 r., z. 1, poz. 8, z dnia 3 września 2008 r., sygn. akt II GZ 201/08, z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09 oraz z dnia 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt I OZ 801/09 – orzeczenia dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - zwanej dalej CBOSA). Prawo pomocy może więc zostać przyznane tylko takiej osobie, która pomimo dokonania oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia jedynie koniecznych kosztów związanych z podstawowymi potrzebami życiowymi nie jest w stanie zgromadzić środków wystarczających na pokrycie przewidywalnych obciążeń finansowych związanych z postępowaniem (por: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1984 r., sygn. akt: II CZ 104/84, publ.: LEX nr 8623 oraz postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OZ 52/09 i z dnia 21 lutego 2008 r., sygn. akt II OZ 113/08 – orzeczenia dostępne w CBOSA). Jednak, zdaniem rozpoznającego wniosek, skarżąca do osób takich nie należy. Trzeba wprawdzie przyznać, że skarżąca jest osobą niepełnosprawną i schorowaną, a zatem sytuacja życiowa jej samej, jak i jej rodziny jest niewątpliwie trudna. Wypada jednak podkreślić, że wszyscy członkowie wspólnego gospodarstwa domowego skarżącej uzyskują stałe dochody. Aktualnie, uwzględniając fakt, że do października bieżącego roku syn skarżącej jest poza gospodarstwem, które nie jest zasilane jego rentą socjalną, miesięczna suma netto dochodów małżonków O. wynosi około 3.420 zł, co trudno uznać za kwotę niską. Strona nadesłała jednak do akt wiele faktur obrazujących zakup dużej ilości różnorodnych artykułów i materiałów budowlanych. Faktury te obrazują zakup tych towarów w okresie dwóch lat i kilku miesięcy. Wynika z tego, że strona skarżąca prowadzi długotrwały remont budynku. Wynika z tego, że wnioskodawca dysponuje jednak gotówką, którą przeznacza na zakupy materiałów budowlanych, jak również na zapłatę wynagrodzenia dla podmiotu prowadzącego remont. Przykładowo koszty tych zakupów przedstawiają się następująco: 131,54 zł (5 czerwca 2018 r.); 276,57 zł i 211,98 zł (6 czerwca 2018 r.); 164 zł (7 czerwca 2018 r.); 225,58 zł (12 lipca 2018 r.); 800 zł (faktura zaliczkowa, obrazująca zapłatę tej kwoty gotówką – z dnia 6 sierpnia 2018 r.); 170 zł (11 sierpnia 2018 r.). Są to tylko przykładowo wyliczone faktury, obrazujące zakupy i wydatki skarżącej w okresie od czerwca 2018 r. do sierpnia 2018 r. We wszystkich przypadkach nabywcą jest skarżąca. Odnośnie ww. wydatków na materiały budowlane, przeznaczanych na remont, stwierdzić należy, że wydatki tego rodzaju nie mieszczą się jednak w pojęciu elementarnych, podstawowych potrzeb życiowych. Tym bardziej, że skarżąca nie jest właścicielem zamieszkiwanego domu, lecz jedynie przebywa tam na zasadzie dożywocia, a zatem to nie ona powinna je finansować. Okoliczność przebywania w domu na zasadzie dożywocia, jest faktem znanym notoryjnie rozpoznającemu niniejszy wniosek, ze sprawy o sygn. akt: IV SA/Gl 1011/16. Jednocześnie o zajmowaniu budynku na zasadzie dożywocia oznajmia skarżąca na druku PPF w równolegle toczącej się sprawie o sygn. akt: IV SA/Gl 777/18. Fakt dokonania przedmiotowych wydatków nie może więc przemawiać za przyznaniem wnioskodawcy prawa pomocy, a raczej przemawia przeciw uwzględnieniu zgłoszonego w tym zakresie żądania, gdyż świadczy o istnieniu po jej stronie realnych i pewnych możliwości płatniczych. Przez uszczerbek, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. należy bowiem rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej, które skutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia sobie i najbliższym minimum warunków socjalnych (por.: postanowienie NSA z 17 marca 2005 r.; sygn. akt: II FZ 137/05 – orzeczenie dostępne w CBOSA). Tymczasem uwzględniwszy relację pomiędzy dochodem rodziny skarżącej i rozmiarem koniecznych, udokumentowanych wydatków na utrzymanie tego gospodarstwa domowego nie sposób uznać, aby mogła ona ponieść tak dotkliwą szkodę w wyniku opłacenia adwokata. Tym bardziej, że małżonkowie O. są w stanie gromadzić długotrwale i regularnie środki finansowe, które przeznaczają na zakup materiałów budowlanych, co z pewnością nie jest działaniem koniecznym dla zapewnienia rodzinie minimum warunków socjalnych – analiza sprawy prowadzi do wręcz przeciwnego wniosku, skarżąca dysponuje gotówką, która umożliwia jej ustanowienie adwokata w sprawie we własnym zakresie. Nie można było także uwzględnić wydatków na spłatę zaciągniętych pożyczek. Zgodnie bowiem z utrwalonym stanowiskiem judykatury, tego typu zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (por. postanowienia: z dnia 12 marca 2014 r., sygn. akt II GZ 96/14, z dnia 5 marca 2014 r., sygn. akt II FZ 117/14; z dnia 18 października 2012 r., sygn. akt II OZ 919/12 oraz z dnia 15 czerwca 2012 r., sygn. akt I FZ 189/14 - wszystkie orzeczenia dostępne w CBOSA). W rezultacie, sam fakt konieczności regulowania przez stronę zobowiązań prywatnoprawnych nie może powodować przerzucenia kosztów związanych z udziałem w sprawie adwokata na Skarb Państwa. W tym stanie rzeczy, strona skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłanki skutkujące przyznaniem jej prawa pomocy w zakresie częściowym. Brak jest bowiem podstaw do przyjęcia, że skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postepowania, bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie samej, jak również swojej rodziny. Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.