IV SA/Gl 677/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.) Sędzia NSA Szczepan Prax Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2016 r. sprawy ze skargi M.N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] nr [...]; 2) uchyla decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] nr [...]. Kierownik Działu ds. Należności Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. decyzją z dnia [...] r. znak: [...] zobowiązał M.N. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, ustalonych ostateczną decyzją z dnia [...] r. znak: [...]. w łącznej kwocie 330,00zł wraz z ustawowymi odsetkami . W uzasadnieniu decyzji wskazał, iż podstawą wydania tego rozstrzygnięcia jest wcześniejsza decyzjatego organu z dnia [...] r. znak: [...] w sprawie uznania świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane. Jak podniósł w odwołaniu z dnia 15 kwietnia 2015 r. pełnomocnik strony – R.N., pracownik MOPS przyjmując wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych nie poinformował wnioskodawczyni o tym, iż świadczenia rodzinne na synów już nie przysługują. Również w trakcie postępowania dotyczącego przyznania świadczeń rodzinnych nie została ona pouczona przez pracowników MOPS o ustaniu prawa do świadczeń. Obecnie ponosi konsekwencje błędnych decyzji pracowników MOPS. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] r. Nr [...] utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. W uzasadnieniu decyzji Kolegium przedstawiło przebieg dotychczasowego postępowania oraz poczynione w jego wyniku ustalenia. W szczególności podkreślono, że decyzją z dnia [...] r. znak: [...] organ I instancji przyznał M.N. prawo do świadczeń rodzinnych w okresie od 1 listopada 2013r. do 31 października 2014r. na dzieci. Ze względu na uzyskanie informacji o kontynuowania przez jej syna M.N. nauki na studiach wyższych od września 2014r. decyzją z dnia [...] r. znak: [...] uchylono decyzję przyznającą świadczenia rodzinne stronie na tegoż syna. Świadczenia te, zdaniem organu, zostały wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń rodzinnych. W ślad za tym Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych MOPS w S. decyzją dnia [...] r. znak: [...] uznał, że kwoty wypłacone M.N. we wrześniu 2014r. i w październiku 2014r. w wysokości 330,- zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Wydanie tej decyzji umożliwiło podjęcie decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. W ocenie Kolegium, w postępowaniu dotyczącym zobowiązania do zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia nie bada się przesłanek wystąpienia świadczeń nienależnie pobranych, bowiem kwestia ta była przedmiotem ustaleń w podejmowanych w toku postępowania dotyczącego uchylenia decyzji przyznającej świadczenia rodzinne. Jednocześnie Kolegium poinformowało stronę, iż może złożyć wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami, rozłożenie należności na raty lub odroczenie terminu spłaty. W dniu 22 czerwca 2015 r. pełnomocnik strony złożył skargę na przedmiotową decyzję Kolegium, jak również na decyzje MOPS w S.: z dnia [...] r. znak: [...] oraz z dnia [...] r. znak: [...]. Wobec wskazanych wyżej decyzji podniósł zarzut rażącego naruszenia prawa materialnego, poprzez niezastosowanie w przedmiotowej sprawie przez organ I instancji art. 6 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych wobec syna B.N. oraz art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wobec syna M.N. Świadczenia rodzinne powinny być przyznane na obu synów, bowiem żaden z nich nie ukończył 24 roku życia. W konsekwencji tego również decyzję MOPS z [...] r. (znak: [...]) w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych narusza wyżej wskazane przepisy prawa o świadczeniach rodzinnych. Ponadto, na co zwracano uwagę w odwołaniu decyzji organu I instancji, pracownik MOPS przyjmujący wniosek o przyznanie świadczeń rodzimych nie poinformował zainteresowanej o tym, że świadczenia rodzinne na synów mogłybyjuż nie przysługiwać. Zdaniem pełnomocnika, zgodnie ze wskazanymi przepisami prawo do świadczeń rodzinnych na B. powinno przysługiwać ze względu na kontynuowanie nauki na studiach, podobnie jak i na M., który ma lat 20 lat i również kontynuuje naukę na studiach. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Kolegium zauważyło, że zaskarżona decyzja dotyczy jedynie świadczenia nienależnie pobranego na jednego z synów skarżącej – M. Przepis art. 6 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, na który powołuje się skarżąca, dotyczy wyłącznie osób uczących się w szkole lub w szkole wyższej, czyli w świetle definicji legalnej zawartej w art. 3 pkt 13 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osób pełnoletnich uczących się, nie pozostających na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub w związku z ustaleniem wyrokiem sądowym lub ugodą sądową prawa do alimentów z ich strony. W świetle przedstawionej definicji legalnej nie można uznać M., stanowiącego rodzinę wraz z M.N., za osobę uczącą się w rozumieniu art. 6 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm., powoływana dalej jako p.p.s.a.) sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd, zgodnie z art. 135 p.p.s.a., stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W ocenie składu orzekającego, kontrola legalności rozstrzygnięć Sąd zapadłych w przedmiotowej sprawie powinna obejmować, poza zaskarżoną decyzją, także rozstrzygnięcie organu I instancji, jak .również decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. w sprawie uznania świadczeń rodzinnych wypłaconych skarżącej na rzecz syna M. w okresie od września do października 2014 r.za nienależnie pobrane. Ta ostatnia decyzja pozostaje w zakresie "sprawy, której dotyczy skarga" w rozumieniu art. 135 p.p.s.a. ze względu na ścisły związek zachodzący między nią a aktem nakładającym obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. W istocie rzeczy, na gruncie przepisów obowiązujących w dacie podejmowania wskazanych wyżej rozstrzygnięć, chodzi w szczególności o przepis art. 30 ust. 3 i 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2015 r., poz. 114 ze zm., dalej: u.ś.r.), decyzja ustalająca fakt nienależnie pobranych świadczeń stanowiła podstawę (przesłankę) wydania decyzji o zwrocie takich świadczeń (sytuacja uległe zmianie po nowelizacjidokonanej ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych, Dz.U. 2015, poz. 1302, która, jak należy sądzić, dopuszcza możliwość orzekania w jednej decyzji o ustaleniu jak o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń - por. art. 30 ust. 3 i 5 po zmianach) . Decyzja Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. w sprawie uznania świadczeń rodzinnych wypłaconych skarżącej na rzecz syna M. za nienależnie pobrane jest obarczona wieloma wadami, tak procesowymi jak i materialnoprawnymi, przy czym te ostatnie mają niewątpliwie charakter istotny ze względu na rozstrzygnięcie w niej zawarte. Stosownie bowiem do art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Jak należy sądzić na podstawie informacji zawartych w aktach sprawy (w uzasadnieniu decyzji tego nie wyjaśniono), organ przyjął, że ze względu na podjęcie przez M. nauki w szkole wyższej od września 2014 r., ustało prawo do pobierania przez jego matkę świadczeń rodzinnych. Stosownie do art. 6 ust. 1 u.ś.r. zasiłek rodzinny przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2 pkt 1 i 2, do ukończenia przez dziecko: 1) 18. roku życia lub 2) nauki w szkole, jednak nie dłużej niż do ukończenia 21. roku życia, albo 3) 24. roku życia, jeżeli kontynuuje naukę w szkole lub w szkole wyższej i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności. Analiza powyższych przepisów prowadzi do wniosku, że ustanie prawa do zasiłku rodzinnego może wiązać się ukończeniem przez dziecko 18. Bądź, w przypadku pobierania nauki w szkole, 21. roku życia. W szczególnej sytuacji, w której dziecko kontynuuje naukę w szkole lub w szkole wyższej i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności, utrata prawa następuje z ukończeniem 24. roku życia. Z uzasadnienia decyzji, jak również z akt sprawy administracyjnej nie wynika który z tych przypadków i czy w ogóle zachodził w przedmiotowej sprawie. Niewykazanie tego w uzasadnieniu decyzji stanowi naruszenie art. 107 ust.§ 3 k.p.a. Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, w szczególności faktów prawotwórczych, które organ uznał za udowodnione oraz dowodów, na których się oparł. Po wtóre – stosownie do art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zaistnienie okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń, zdaniem Sądu, wiąże się ze szczególnymi przypadkami, w których tracą aktualność przesłanki (warunki) determinujące przyznanie świadczenia rodzinnego. Innymi słowy rzecz ujmując, zmienia się sytuacja faktyczna na tyle, że okoliczności o charakterze konstytutywnym dla przyznania i bytu świadczenia przestają istnieć. Od tego momentu, jeśli organ ma wiedzę o tych okolicznościach, mimo przyznania świadczenia na okres zasiłkowy, ze względu na ustanie prawa do niego, nie powinno być ono wypłacane. Jeśli mimo tego organ świadczenie wypłacał, to nie może przerzucać winy na beneficjenta, traktując je jako nienależne. Po trzecie wreszcie – nie zostało ustalone, co jest konieczne dla traktowania świadczenia jako nienależne na gruncie art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r., że skarżąca była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z uzasadnienia decyzji, jak również z akt sprawy, nie wynika aby pouczenie takie uzyskała. Wskazane wyżej naruszenia prawa procesowego skutkowały naruszeniem prawa materialnego tj. normy zawartej w art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r. ze względu na jej zastosowanie mimo braku ustaleń w postępowaniu wyjaśniającym koniecznych faktów prawotwórczych. Wobec powyższego, tak zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane w sytuacji, w której brak było wystarczających podstaw do uznania zasiłku rodzinnego wypłaconego skarżącej na syna M. we wrześniu i październiku 2014 r. za świadczenia nienależnie pobrane, a co za tym idzie także do odjęcia decyzji o jego zwrocie, co może mieć miejsce jedynie w tych przypadkach, w których nienależność pobranych świadczeń, w ramach określonych w art. 30 ust. 2 u.ś.r., ma charakter bezsporny. W tym stanie rzeczy, stosownie do art. 145 § 1 pkt. 1c p.p.s.a., Sąd postanowił uchylić zaskarżoną decyzję, poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r. znak: [...] oraz decyzję tegoż organu z dnia [...] r. znak: [...] w sprawie uznania świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane. W dalszym postępowaniu organ I instancji będzie zobligowany do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w kwestii nienależności pobranego zasiłku rodzinnego przez skarżącą na syna M. za wrzesień i październik 2014 r. z uwzględnieniem faktów prawotwórczych określonych w hipotezie normy zawartej w art. 30 ust. 2 pkt. 1 u.ś.r., bądź też norm zamieszczonych w pkt. 2-5 tego przepisu i dopiero po tym, do wydania stosownego rozstrzygnięcia z uwzględnieniem zmian dokonanych w art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r. cytowana wyżej nowelizacją z dnia 24 lipca 2015r.