IV SA/Gl 700/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Adam Mikusiński Sędziowie Sędzia NSA Szczepan Prax (spr.) Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska Protokolant referent stażysta Katarzyna Wajs po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lutego 2008r. sprawy ze skargi A.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń 1) stwierdza nieważność decyzji Prezydenta Miasta R.: a) nr [...] z dnia [...], b) nr [...] z dnia [...], c) nr [...] z dnia [...], d) nr [...] z dnia [...], e) nr [...] z dnia [...]; 2) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] – w części odmawiającej odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ponad kwotę [...] zł ([...]); 3) oddala skargę w pozostałej części. Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta R., działając na podstawie art. 98 i 104 ust. 1,3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ( Dz. U. Nr 64, poz. 593, ze zm.), odmówił A.M. odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń na łączną kwotę [...] zł. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ orzekający wskazał, że obowiązek zwrotu wymienionej kwoty wynika z jego siedmiu decyzji : 1) nr [...] z dnia [...] - w wysokości [...]zł, 2) nr [...] z dnia [...] - w wysokości [...]zł, 3) nr [...] z dnia [...] – w wysokości [...]zł, 4) nr [...] z dnia [...] – w wysokości [...]zł, 5) nr [...] z dnia [...] – w wysokości [...]zł 6) nr [...] z dnia [...] – w wysokości [...]zł, 7) nr [...] z dnia [...] – w wysokości [...]zł - przy czym 5 pierwszych decyzji dotyczy zwrotu świadczeń z tytułu obiadów szkolnych, a dwie ostatnie odpowiednio zasiłku okresowego i celowego. Organ administracyjny ustalił, że wnioskodawczyni prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem i [...] dzieci w wieku szkolnym. Dochód rodziny w [...] wynosił [...] zł, z czego po potrąceniu stałych opłat pozostaje jej do dyspozycji kwota [...] zł. Zdaniem organu nie zachodzą szczególne okoliczności, które w świetle art. 104 ust. 4 powołanej ustawy mogły prowadzić do odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, zwłaszcza że trudniejsza sytuacja finansowa strony ma charakter przejściowy, gdyż wynika z przebywania przez jej męża na [...]. W odwołaniu strona zarzuciła, że spełnia przesłanki z cyt. art. 104 ust. 4. Podniosła, iż od [...] jest osobą [...] bez [...]. Jej mąż z powodu [...] został zwolniony z pracy. Jej rodzina jest więc w beznadziejnej sytuacji materialnej, której nie może rozwiązać proponowane jej odroczenie płatności lub rozłożenie na raty przedmiotowej należności. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w trybie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję I instancji. Organ odwoławczy dokonał aktualizacji ustaleń dotyczących sytuacji materialnej rodziny wnioskodawczyni i wskazał, że od [...] wnioskodawczyni jest zatrudniona w pełnym wymiarze czasu pracy, jej mąż [...] i od [...] pobiera [...]. W [...] dochód rodziny wyniósł [...] zł. Jednocześnie dzieci strony korzystają z bezpłatnych obiadów szkolnych do [...]. Zważywszy także na okoliczność, że w czasie, gdy strona pobierała nienależne świadczenia sytuacja materialna jej rodziny była bardzo dobra, Kolegium uznało, że istotnie brak jest podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu tych świadczeń, w związku z czym decyzja I instancji nie przekracza granic uznania administracyjnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego A.M. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Skarżąca zarzuciła, że działania organu pomocy są wewnętrznie sprzeczne, skoro w jednym czasie udziela jej pomocy i domaga się zwrotu poprzednio udzielonych świadczeń. Zachodzi więc sytuacja określona w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, gdyż zwrot przedmiotowej należności stanowiłoby dla niej nadmierne obciążenie i zniweczyłoby skutki udzielonej wcześniej pomocy. Dalej skarżąca polemizowała ze stwierdzeniami z wywiadu środowiskowego dotyczącymi poprawy na rynku pracy w R. uważając, że na tej podstawie nie można domniemywać polepszenia się w przyszłości sytuacji materialnej jej rodziny. Skarżąca podniosła także, że we wcześniejszych decyzjach, anulujących przyznanie przedmiotowych świadczeń, została wprowadzona w błąd przez pouczenie ją o możliwości ubiegania się o odstąpienie żądania zwrotu tych świadczeń, przez co utraciła możliwość zaskarżenia tych decyzji mimo ich wadliwości. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy postulował jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 Prawa o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153 z 2002 r., poz. 1269, ze zm.) sądowa kontrola działalności administracji publicznej odbywa się w kryteriach legalności, a więc pod względem zgodności zaskarżonego aktu z prawem. W ramach tej kontroli Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi ( art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. Nr 153 z 2002 r., poz. 1270, ze zm.). Wskazanie tych zasad było właściwe, gdyż rozstrzygając niniejszą sprawę Sąd z urzędu wziął pod uwagę okoliczności mające znaczenie dla zrealizowania podstawowego celu owej kontroli, jakim jest utrzymanie w obrocie prawnym tylko aktów administracyjnych zgodnych z prawem. Otóż sprawa dotyczy odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Organy obu instancji zastosowały w tym zakresie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, który jednak nie jest podstawą samodzielną, gdyż ma on zastosowanie jedynie odpowiednie – stosownie do art. 98 tej ustawy. Ma to znaczenie o tyle, że w art. 104 ust. 4 nie ma mowy o świadczeniach nienależnie pobranych, a właśnie z tym pojęciem wiążą się istotne następstwa prawne. Mianowicie odpowiednie stosowanie art. 104 ust. 4 do świadczeń nienależnie pobranych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy rzeczywiście sprawa dotyczy tego rodzaju świadczeń. Pojęcie to jest zdefiniowane w art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej i oznacza wyłącznie świadczenia pieniężne. Jeżeli więc strona pobrała świadczenia inne niż pieniężne, to wówczas nie mają zastosowania przepisy o świadczeniach nienależnie pobranych, w tym również cyt. art. 104 ust. 4, w zw. z art. 98 zd. drugie ustawy o pomocy społecznej. Tymczasem decyzje obu instancji orzekają o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu siedmiu świadczeń, z których pięć nie ma charakteru świadczeń pieniężnych, gdyż były to przyznane w naturze posiłki dla dzieci skarżącej. W art. 36 pkt 2 lit. j cyt. ustawy posiłki wprost zostały ujęte wśród świadczeń niepieniężnych, do których – jak już wskazano – nie stosuje się żadnych przepisów o świadczeniach nienależnie pobranych. Oznacza to, że decyzje obu instancji orzekające w przedmiocie odstąpienia od żądania zwrotu tych niepieniężnych świadczeń zapadły z naruszeniem przytoczonych przepisów prawa materialnego. Dlatego też w części dotyczącej tych pięciu świadczeń, które według decyzji I instancji dają się wyrazić kwotą [...] zł, decyzje te należało uchylić na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 ppsa, a organ I instancji winien w tym zakresie wydać decyzję o umorzeniu postępowania administracyjnego w trybie art. 105 § 1 kpa. Mając na względzie podkreślony wcześniej zasadniczy cel orzecznictwa sądowoadministracyjnego Sąd nie mógł nie dostrzec, że omawiane decyzje poprzedzone zostały decyzjami Prezydenta Miasta R. ustalającymi wysokość należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Pięć z tych decyzji, wymienionych w punkcie 1 sentencji wyroku, dotyczy owych świadczeń niepieniężnych. Decyzje te są więc dotknięte ewidentnym, rażącym naruszeniem prawa, skoro zwrotowi podlegają wyłącznie świadczenia pieniężne. Pewność obrotu prawnego i wzgląd na ekonomię procesową przemawia, by w ramach tego postępowania sądowego decyzje te zostały wyeliminowane w trybie art. 145 § 1 pkt 2 i art. 135 ppsa. Przy uwzględnieniu, że zarówno orzekanie o zwrocie, jak i o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu odbywa się w ramach jednej kategorii materialnoprawnej dotyczącej świadczeń nienależnie pobranych można przyjąć, przy szerszej interpretacji tego przepisu, że ostatnio wymienione decyzje wydane były w granicach rozpoznawanej sprawy. W przeciwnym razie właściwy organ byłby zobowiązany do wszczęcia z urzędu postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności tych decyzji. W pozostałym zakresie, a więc w części dotyczącej odmowy odstąpienia od żądania zwrotu dwóch świadczeń pieniężnych w postaci zasiłku okresowego w wysokości [...] zł i zasiłku celowego w wysokości [...] zł, skarga okazała się bezzasadna, bowiem w tym zakresie zaskarżona decyzja odpowiada wymogom prawa. W stosunku do nienależnie pobranych świadczeń odpowiednie stosowanie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej musi uwzględnić okoliczności pobrania tych świadczeń. Podanie nieprawdziwych informacji o dochodzie rodziny zasadniczo nie powinno prowadzić do odstąpienia od żądania zwrotu świadczeń pieniężnych udzielonych w oparciu o te informacje. Do tych świadczeń oczywiście nie odnosi się ta część przepisu o zniweczeniu skutków udzielonej pomocy, jeżeli ta pomoc w ogóle stronie nie przysługiwała, a tak było w niniejszym przypadku. Odnośny zarzut skargi jest więc chybiony. W sytuacji, gdy skarżącą obciążać będzie jedynie należność w wysokości [...] zł, utraciły aktualność jej zarzuty opierające się na dużej kwocie należności. Prawidłowe okazały się ostatecznie także ustalenia organu odwoławczego o przejściowych trudnościach finansowych rodziny skarżącej. Sama skarżąca potwierdziła, na rozprawie, że jej mąż podjął pracę w [...], a ona także pracuje zawodowo. Trafnie więc przyjęto w zaskarżonej decyzji, że nie wystąpiły przesłanki z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Dlatego też w części dotyczącej ostatnio wymienionych dwóch świadczeń pieniężnych, opiewających na kwotę [...] zł skarga została oddalona na podstawie art. 151 ppsa. su.