IV SA/Gl 722/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Walentek Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 marca 2014 r. sprawy ze skargi N. P. (P.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu należności z tytułu otrzymanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i określa, że nie może być ona wykonana. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. zaskarżoną decyzją z dnia [...]r. Nr [...] – działając na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r., nr 79, poz. 856 z późn. zm.) i § 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. nr 198, poz. 1925) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 269 ze zm., dalej: "Kpa") w związku z art. 2 pkt 7 lit. d, art. 9 ust. 1, art. 23 ust ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm., dalej także "ustawa"), a także w zw. z art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212), po rozpatrzeniu odwołania N.P. utrzymało w mocy decyzję Kierownika Sekcji ds. Świadczeń Społecznych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C., działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta C. z dnia 14 marca 2013r. (nr: [...]), którą orzeczono zwrot nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 1.426 zł za okres od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 321, 75 zł naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzień wydania decyzji oraz dalszymi odsetkami ustawowymi naliczanymi po dniu jej wydania do dnia spłaty orzeczonej do zwrotu kwoty – decyzję pierwszoinstancyjną utrzymało w mocy. Uzasadniając rozstrzygnięcie, organ odwoławczy przybliżył dotychczasowy przebieg postępowania, według chronologii zdarzeń, wskazując przy tym prawne regulacje przedmiotu. W tych ramach odnotował, że Prezydent Miasta C. decyzją z dnia [...]r. orzekł zwrot nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 1.426 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Wskazał, że decyzją z dnia [...]r. organ właściwy wierzyciela przyznał prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej N.P. w kwocie po 400,00 zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2010 r. do 30 września 2011 r. Zaznaczył, że w toku czynności urzędowych organ pierwszej instancji powziął wiadomość, że osoba uprawniona w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, otrzymała alimenty za pośrednictwem Kancelarii Komornika Sądowego w M. od dłużnika alimentacyjnego M.P., tj. w kwocie 182,60 zł w dniu 20 kwietnia 2011 r., w kwocie 202,40 zł w dniu 20 maja 2011 r., w kwocie 202,40 zł w dniu 20 czerwca 2011 r., w kwocie 419,30 zł w dniu 20 lipca 2011 r. i w kwocie 419,30 zł w dniu 19 sierpnia 2011 r. Tym samym organ pierwszoinstancyjny orzekł zwrot nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez osobę uprawnioną N.P. w kwocie 1.426,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami oraz dalszymi odsetkami ustawowymi naliczanymi po dniu wydania tej decyzji do dnia spłaty całości orzeczonej do zwrotu kwoty. W wyniku rozpoznania odwołania od tej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...]r. (Nr [...]) uchyliło ją i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W dalszej kolejności organ drugoinstancyjny podał, że w toku ponownie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego organ I instancji w oparciu o pismo Komornika Sądowego w M. z dnia [...]r. ustalił, że kwoty alimentów przekazane wierzycielowi w dniach 20 kwietnia 2011 r., 20 maja 2011 r., 20 czerwca 2011 r., 20 lipca 2011 r. i 19 sierpnia 2011 r. pokrywały alimenty bieżące. Mając na powyższe na względzie – zaznaczył, że – organ I instancji wskazując na art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, prawidłowo decyzją z dnia 14 marca 2013 r. uznał, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobrane przez osobę uprawnioną w wysokości wskazanych powyżej wpłat stanowią świadczenia nienależnie pobrane i w związku z powyższym nakazał ich zwrot wraz z ustawowymi odsetkami. Podkreślił, że art. 2 pkt 7 lit. d tej ustawy zawierający definicję ustawową pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia", do dnia 31 grudnia 2011 r. stanowił, że ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu, oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Wyjaśnił, że na mocy art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zmieniającej niniejszą ustawę z dniem 1 stycznia 2012 r., sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Zgodnie z art. 27 ust. 9 ustawy w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Natomiast jej art. 28 ust. 1 normuje kolejność zaspokajania należności z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego. Powyższe przepisy zdaniem organu odwoławczego stanowią lex specialis w stosunku do przepisów kodeksu postępowania cywilnego. W motywach rozstrzygnięcia stwierdził, że osoba uprawniona w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego jednocześnie otrzymała alimenty za pośrednictwem Kancelarii Komornika Sądowego w M. od dłużnika alimentacyjnego M.P. Podniósł, że w badanej sprawie bezsprzecznie ustalono, że w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego strona otrzymywała za pośrednictwem komornika od dłużnika alimentacyjnego alimenty bieżące, w związku z czym, uznał, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego stały się świadczeniami nienależnie pobranymi. Jego zdaniem kumulacja tych świadczeń powoduje, że środki finansowe otrzymane z funduszu alimentacyjnego stają się świadczeniem nienależnie pobranym. Konsekwencją tego było wydanie przez Prezydenta Miasta C. decyzji z dnia [...]r. Podsumowując wyraził pogląd, że z istoty świadczenia alimentacyjnego wynika, że jest to świadczenie wypłacane zamiast alimentów, ale tylko w przypadku gdy osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, nie wywiązuje się z tego obowiązku. Natomiast gdy osoba uprawniona otrzymuje alimenty od osoby zobowiązanej, bez względu na to, czy są to alimenty wypłacone za pośrednictwem komornika czy bezpośrednio przez dłużnika alimentacyjnego, wówczas wykluczona jest możliwość przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ odwoławczy zaakceptował w pełni pogląd organu pierwszej instancji i stwierdził, że w wyniku analizy całokształtu zebranego w aktach sprawy materiału dowodowego, nie znalazł podstaw do zajęcia w przedmiotowej sprawie odmiennego stanowiska od zaprezentowanego w zaskarżonej w trybie odwoławczym decyzji organu pierwszej instancji. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach na powyższą decyzję wniósł N.P. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędne przyjęcie, że otrzymane świadczenia alimentacyjne były nienależne, mimo że nie wystąpiły przesłanki uzasadniające przyjęcie takiego poglądu, gdyż alimenty, które otrzymał od ojca były jedynie niewielką częścią należnych mu z uwagi na występujące znaczne zaległości alimentacyjne i wystąpił o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. W motywach skargi skarżący przedstawił swoją sytuację faktyczną oraz wysokość świadczeń alimentacyjnych otrzymywanych od ojca za pośrednictwem kancelarii komorniczej. Wskazał, że na jego ojcu ciążą wysokie zobowiązania i z tego powodu nie rozumie konieczności zwrotu kwoty 1426 zł skoro jest ono niższe niż ciążące na dłużniku alimentacyjnym zobowiązanie. Podkreślił, że otrzymywana pomoc z funduszu alimentacyjnego jest prostym następstwem tego, że jego ojciec nie wywiązuje się z ciążącego na nim obowiązku, a organy administracji – w jego opinii – tej okoliczności nie dostrzegają. Zdaniem skarżącego nienależnie pobrane świadczenie to takie, gdy osoba uprawniona otrzymała od organu pomocy społecznej świadczenie alimentacyjne i jednocześnie w tym samym okresie otrzymała od osoby zobowiązanej wszystkie zaległe alimenty lub w części przewyższającej wysokość pomocy z tego organu. Podkreślił również, że otrzymana przez niego wysokość pomocy jest niższa od wysokości przysługujących mu świadczeń alimentacyjnych od ojca. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie powtarzając argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu objętej skargą decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) wykazała, że zaskarżona decyzja nie odpowiada wymogom prawa. Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej także: P.p.s.a.) sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 269 ze zm., dalej: "Kpa"). Zakres kontroli sprawowanej przez sądy wynika z treści art. 134 § 1 P.p.s.a. Zgodnie z tą regulacją sądy rozpoznając skargi nie są związane ich zarzutami, podstawą prawną ani formułowanymi przez strony wnioskami. W przedmiotowej sprawie skarga wniesiona przez stronę skarżącą musiała zostać uwzględniona, jednakże z innych przyczyn aniżeli w niej wskazanych. Na wstępie niniejszych rozważań wskazać należy, że tut. Sąd wyrokiem z dnia 3 października 2013 r., sygn. akt IV SA/Gl 223/13, po rozpoznaniu sprawy ze skargi N.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...]r. (nr [...]) w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchylił zaskarżoną decyzję i określił, że nie może być ona wykonana. Wyrokiem tym, co wymaga podkreślenia, poddana kontroli sądu decyzja organu odwoławczego i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszoinstancyjnego dotyczyła zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 1001,62 zł za okres od 1 marca 2011 r. do 30 września 2011 r. wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 175,65 zł. Tymczasem w przedmiotowej sprawie z objętej kontrolą decyzji organy pierwszej i drugiej instancji orzekły o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 1.426 zł za okres od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 30 września 2011 r. Jednocześnie wskazać należy na stan normatywny obowiązujący w sprawie, przy czym kluczową rolę odgrywa kwestia dotycząca stanu normatywnego mającego zastosowanie w sprawie. Jak wynika z akt administracyjnych organy administracji domagają się zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie za okres od 1 listopada 2010 r. do 30 września 2011 r., natomiast organ pierwszej instancji swoją decyzję wydał w dniu [...]r., a organ odwoławczy w dniu [...]r. Podkreślić należy, że – w okresie objętym przedmiotową decyzją – art. 29 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów obowiązywał w następującej wersji: w przypadku, gdy osoba uprawniona otrzymała w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu. Przepisy art. 23 stosuje się odpowiednio. Z kolei według ust. 3 w przypadku, gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2 pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, nie jest obowiązana do ich zwrotu. Z dniem 1 stycznia 2012 r. przepis ten uległ zmianie i zgodnie z ust. 2 w przypadku, gdy osoba uprawniona otrzymała w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek ustawowych. Przepisy art. 23 stosuje się odpowiednio. Natomiast według ust. 3 w przypadku, gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2 pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek ustawowych. Przepisy art. 23 stosuje się odpowiednio. Dodatkowo uwagę należy zwrócić na treść art. 3 ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z tym przepisem sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Z treści przywołanych przepisów w pierwszej kolejności rozważyć należy, co ustawodawca miał na myśli zamieszczając w art. 3 wyżej wymienionej ustawy stwierdzenie, że sprawy o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonym w przepisach dotychczasowych. Skład orzekający stoi na stanowisku, że do wszelkich postępowań dotyczących świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do którego prawo powstało przed dniem 1 stycznia 2012 r. zastosowanie posiadają dotychczasowe unormowania. Mają one zastosowanie do postępowań związanych z przyznaniem świadczenia, jak również z powiązanymi z tym prawem postępowań dotyczących zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Przyjęcie takiej interpretacji przywołanego powyżej przepisu oznacza, że dla spraw, w których prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego powstało do dnia 31 grudnia 2011 r. zastosowanie ma art. 29 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w tym okresie obowiązujący. Tym samym do tych spraw nie ma zastosowania nowelizacja ustawy dokonana ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. i wprowadzona jej mocą nowa wersja art. 29 ust. 2 i 3. Przeprowadzone powyżej ustalenie posiada kluczowe znaczenie dla rozpatrywanej sprawy, ponieważ oznacza ono, że w jej ramach należy kierować się treścią art. 29 ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji w wersji obowiązującej do dnia 31 grudnia 2011 r. zgodnie, z którą w przypadku, gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2 pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, nie jest obowiązana do ich zwrotu. W tym miejscu rozważenia wymaga kolejne zagadnienie, a mianowicie jak rozumieć należy zwolnienie osoby z obowiązku alimentacyjnego. Zwrot ten należy interpretować w ten sposób, że właściwy sąd rodzinny zwalnia w części lub w całości osobę zobowiązaną do alimentów z ciążącego na niej obowiązku. Zdaniem składu orzekającego nie jest uprawnione przyjmowanie stanowiska, że mocą analizowanego przepisu objęte byłyby jedynie przypadki, kiedy sąd rodzinny zwalniałby osobę zobowiązaną z całości ciążącego na niej obowiązku. Unormowanie to obejmuje również sytuacje, kiedy sąd rodzinny ogranicza wysokość obowiązku alimentacyjnego ciążącego na osobie zobowiązanej. Przyjęta interpretacja przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów posiada istotne znaczenie dla oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji. Jak wynika bowiem z decyzji organu pierwszej instancji oraz utrzymującej ją w mocy organu odwoławczego, orzekają one o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 listopada 2010 r. do 30 września 2011 r. Podstawą żądania zamieszczonego we wskazanej decyzji jest to, że w przywołanym okresie strona skarżąca pobierała świadczenie z funduszu alimentacyjnego a także od dłużnika alimentacyjnego w wyniku egzekucji komorniczej. Tymczasem okres ten pokrywa się z okresem, co do którego Prezydent Miasta C. decyzją z dnia [...]r. (Nr [...]) wydaną na podstawie art. 2 pkt 7 i 10, art. 12 ust. 2, art. 23, art. 25 ustawy z o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 104 i art. 109 Kpa orzekł wobec N.P. zwrot nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 1001,62 zł za okres od 1 marca 2011 r. do 30 września 2011 r. wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 175,65 zł. W konsekwencji okres od marca 2011 r. do 30 września 2011 r. został ujęty zarówno w objętej skargą decyzji, jak i przywołanej powyżej. W ocenie Sądu, mając powyższe na uwadze, organy administracji w rozpatrywanej sprawie dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego, ponieważ przy podejmowaniu poddanego kontroli rozstrzygnięcia zastosowały przepisy obowiązujące od dnia 1 stycznia 2012 r., a jak było to już eksponowane w sprawie tej zastosowanie posiadają unormowania obowiązujące w wersji do dnia 31 grudnia 2011 r. Okoliczność ta wyczerpuje przesłankę uwzględnienia skargi przewidzianą art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., a mianowicie naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. W skardze do tutejszego Sądu strona skarżąca akcentowała, że w badanym okresie otrzymał alimenty z MOPS-u i od komornika w łącznej wysokości 10.893 zł, podczas gdy wysokość należnych mu alimentów opiewała w kwotę 11.050 zł. Tym samym wywodzi z tego, że w sprawie tej nie doszło do pobrania nienależnych świadczeń, a tym samym orzekanie o ich zwrocie nie znajduje umocowania prawnego. Stanowisko prezentowane przez skarżącego nie wynika z norm prawnych, lecz jest wyrazem jego odczuć i z tego powodu nie może być uwzględnione. O tym, czy w danym przypadku świadczenie zostało nienależnie pobrane przesądza treść stosownej normy prawnej zestawiona ze stanem faktycznym. W rozpatrywanej sprawie, jak już zostało to wykazane, organy administracji przy podejmowaniu rozstrzygnięcia odwołały się nie do tych unormowań, które winny być zastosowane. Następstwem wyroku jest powrót sprawy na etap postępowania administracyjnego prowadzonego przez organ wyższego stopnia. Organ ten kierując się argumentacją zamieszczoną w uzasadnieniu niniejszego wyroku, a w szczególności wskazanym do zastosowania stanem normatywnym, podejmie stosowne rozstrzygnięcie w odniesieniu do prawidłowo określonego okresu. Mając powyższe na uwadze art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało orzec jak w sentencji. Natomiast zgodnie z art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł o tym, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.