IV SA/Gl 830/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik, Sędziowie WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik (spr.), WSA Wiesław Morys, Protokolant st. ref. Arkadiusz Kmiotek, po rozpoznaniu w dniu 7 marca 2006 r. na rozprawie sprawy ze skargi I. G. na decyzję Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...]. Decyzją Nr [...] z dnia [...] r. Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, uwzględniając częściowo żądanie I. G., przyznał jej uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. Nr 87 poz. 395 ). Świadczenie to przyznano za okres 11 miesięcy, począwszy od [...] 1944 do [...] 1945 r. W pozostałej części żądanie I. G. zostało oddalone w powołaniu na zapis art. 3 ust. 1 cyt. ustawy mówiący, iż świadczenie przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy przymusowej, co zdaniem organu uzasadniało odmowę przyznania uprawnienia do świadczenia za początkowy i końcowy, wnioskowany okres represji. I. G. wniosła o ponowne rozpoznanie jej sprawy, określając wydaną w jej sprawie decyzję jako krzywdzącą i niesprawiedliwą. Opisując cierpienia jakich doznała w okresie trwającej do [...] 1945 r. deportacji wniosła o przyznanie jej uprawnień kombatanckich, które będą spełniać rolę zadośćuczynienia za poniesione przez nią krzywdy. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy, decyzją Nr [...] z dnia [...] r. utrzymał w mocy decyzję własną o przyznaniu I. G. uprawnienia do świadczenia pieniężnego za okres od [...] 1944 do [...] 1945 r., tj. za okres 11 miesięcy. Jak wynikało z uzasadnienia wskazanej decyzji, organ uznał, iż wnioskodawczyni przebywała na deportacji wyłącznie do dnia [...] 1945 r. Zdaniem organu praca świadczona przez I. G. po tej dacie nie stanowiła już represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej... bowiem S., w którym przebywała na deportacji I. G. został zajęty przez aliantów w dniu [...] 1944 r. Takie ustalenie dokonane zostało przez Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w oparciu o amerykańskie opracowanie, którego tytuł został wskazany w uzasadnieniu rozstrzygnięcia ("United States Army in World War II Special Studies. Chronology 1941/1945"), a wydanego w Waszyngtonie w 1960 r. Nadto organ stwierdził, iż miesięcy [...] 1944 r. i [...] 1945 r. nie zaliczono wnioskodawczyni jako okresu pracy przymusowej, gdyż nie był to pełny miesiąc represji. Powtórnie nie godząc się ze stanowiskiem organu, I. G. wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego ze skargą, w której domagała się przyznania uprawnień kombatanckich. Uzasadniając swoje stanowisko wskazała, iż organ powołał się w zaskarżonej decyzji na przepisy, które są dla niej niezrozumiałe. Faktyczny jej okres deportacji trwał od [...] 1944 r. do drugiej połowy [...] 1945 r., czyli zdaniem skarżącej 16 miesięcy a w okresie tym doznała szeregu krzywd, których skutki odczuwa do dnia dzisiejszego. Z tego też tytułu skarżąca chciała uzyskać zadośćuczynienie, które rekompensować miałoby dolegliwości fizyczne i psychiczne z całego okresu deportacji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W świetle brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270) zwanej dalej p.p.s.a. sądy te badają czy kwestionowana decyzja nie uchybia przepisom prawa materialnego lub procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy albo dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Nadto badają czy organ administracyjny nie dopuścił się uchybień skutkujących nieważnością decyzji. Przy czym, jak traktuje art. 134 § 1 tej ustawy rozstrzygają w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanymi zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, a zatem oceniają legalność decyzji również z urzędu. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji zgodnie ze wskazanymi normami Wojewódzki Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, iż zarzutom skargi nie można odmówić słuszności. Ponadto skarga zasługuje na jej uwzględnienie z przyczyn, które Sąd obowiązany był wziąć pod uwagę działając ex officio. W pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę, iż językiem urzędowym organów administracji publicznej jest język polski, o czym stanowi art. 4 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim ( Dz. U. Nr 90, poz. 999 ). Zasada ta obowiązuje również wobec sądów administracyjnych, co wynika z art. 5 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych ( Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ) w zw. z art. 29 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153 poz. 1269 ). Oznacza to między innymi, iż procedowanie zarówno przed organem administracji jak i sądem administracyjnym odbywać się powinno w oparciu o dokumenty sporządzone w języku polskim. Tymczasem w aktach sprawy przedstawionych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu znajdował się dokument w języku niemieckim bez tłumaczenia a co ważniejsze, Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uzasadnił swoje rozstrzygnięcie stanowiące przedmiot skargi przez przytoczenie publikacji w języku angielskim zawierających wiadomości o charakterze specjalnym. Sąd podziela pogląd prezentowany w judykaturze, iż z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę ( por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 sierpnia 2001 r. sygn. V SA 3877/00 publ. LEX nr 50162). Jednakże biorąc pod uwagę, iż przywołany przez organ fakt zajęcia miejscowości S. przez aliantów nie ma charakteru faktu powszechnie znanego, skarżąca powinna była mieć możność zapoznania się z wskazaną publikacją i wypowiedzenia się co do jej treści. W tym celu bezwzględnie publikacja amerykańska, jeśli miałaby służyć jako dowód w sprawie, powinna zostać przetłumaczona a także dołączona do akt celem umożliwienia Sądowi kontrolę prawidłowości oceny tego dowodu. Niedopełnienie wskazanych czynności stanowi o naruszeniu art. 10 i art. 81 k.p.a. oraz wskazano wcześniej art. 4 ustawy o języku polskim. Nie bez znaczenia dla oceny sprawy jest okoliczność, iż dopiero w ponownym rozpoznaniu sprawy dokonane zostały ustalenia, wręcz sprzeczne z ustaleniami dokonanymi w czasie rozpoznawania sprawy pierwotnie, o wyzwoleniu S. już w dniu [...] 1945 r. Tym samym postępowanie Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych może również budzić zastrzeżenia z punktu widzenia zasady dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Trzeba również przyznać rację skarżącej, iż mogła nie zrozumieć przywołanej w uzasadnieniu organu argumentacji. Treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie zawiera bowiem rzetelnej i przekonywującej argumentacji w zakresie oceny zebranego materiału i w żadnej mierze nie może być uznana za spełnienie obowiązku organu wynikającego z art. 9 kpa. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zbyt ogólnikowo i lakonicznie organ uzasadnił swoje stanowisko co do odmowy zaliczenia miesiąca [...] 1944 i [...] 1945 r. jako uprawniających do świadczenia przy jednoczesnym przyjęciu, iż okres ten wynosi jednak 11 miesięcy. Jednym z istotnych czynników wpływających na umocnienie praworządności w administracji jest obowiązek organów administracyjnych należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, którymi kierowały się te organy w toku załatwienia spraw. Motywy te powinny znaleźć swój wyraz także w uzasadnieniu faktycznym i prawnym decyzji, bowiem strony mają prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji. Bez zachowania tego elementu decyzji, strony nie mają możliwości obrony swoich słusznych interesów oraz prowadzenia polemiki z organem – zarówno w odwołaniu, jak też w skardze do Sądu. Prawidłowe uzasadnienie decyzji ma nie tylko znaczenie prawne, ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie uczestników postępowania do organów administracji ( por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 grudnia 1995 r. sygn. SA/Lu 2479/94 publ. LEX nr 27106). Na ocenę legalności zaskarżonej decyzji niewątpliwie wpływać też musi naruszenie zasady przekonywania, uregulowanej w treści art. 11 k.p.a. Reguła ta powinna przenikać do całokształtu działań administracji w toku całego postępowania. W szczególności duże znaczenie dla realizacji wskazanej zasady ma przedstawienie procesu ustalania stanu faktycznego i zastosowania do niego przepisu prawa w uzasadnieniu decyzji. Wyjaśnienie stronie zasadności decyzji może sprzyjać powstaniu u niej przekonania, że decyzja, chociaż niekorzystna dla niej, jest zasadna, co ma ogromny wpływ na efektywność działań organów ( por. S. Rozmaryn O zasadach ogólnych kodeksu postępowania administracyjnego. PiP 1961 Nr 12, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 grudnia 1984 r. sygn. akt Sa/Po 1122/83 nie publ., W. Dawidowicz Postępowanie Administracyjne Zarys Wykładu Warszawa 1983 ). W świetle powyższego należy przyjąć, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów art. 8, art. 9, art. 10, art. 11, art. 107 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. W konsekwencji nieprawidłowości uzasadnienia decyzji, nie jest możliwa nadto należyta ocena rozstrzygnięcia w aspekcie jego zgodności z prawem materialnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie był bowiem w stanie ustalić sposobu liczenia przez organ pełnych miesięcy pobytu skarżącej na deportacji. Ze sformułowania zawartego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a to – "miesięcy [...] 1944 i [...] 1945 nie zaliczono, ze względu na fakt, iż nie był to pełny miesiąc represji", można jedynie domyślić się, że organ administracyjny zinterpretował użyte w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym...pojęcie –" każdy pełny miesiąc trwania pracy" jako termin liczony w miesiącach kalendarzowych. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego określenia użytego w przepisie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie należy utożsamiać z terminem liczonym w miesiącach kalendarzowych, a termin ten powinien być liczony a momento ad momentum jak stanowi art. 112 k.c. W przeciwnym bowiem wypadku ustawodawca użyłby określenia "pełny miesiąc kalendarzowy", które to określenie stanowi odrębne pojęcie języka prawnego niż "miesiąc". Zgodnie z zakazem wykładni synonimicznej obowiązującej organy stosujące prawo, nie można nadawać różnym pojęciom tożsamego znaczenia ( por. wyrok SN z 5 kwietnia 2005 r. sygn. I UK 372/04 pul. OSNP 2005/21/343 ). Mając na względzie, iż deportacja skarżącej trwała od [...] 1944 r., przy przyjęciu, iż okres represji ustał [...] 1945 roku a nadto uwzględniając, iż wspomniany termin miesięczny kończy się z upływem dnia, który datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, skarżąca posiadałaby uprawnienie do świadczenia pieniężnego za okres 12 miesięcy. Jak wynika z powyższego, dokonanie ustaleń w zakresie daty końcowej okresu deportacji skarżącej ma decydujące znaczenie co do słuszności rozstrzygnięcia stanowiącego przedmiot skargi a także rozstrzygnięcia poprzedzającego. Wskazane wyżej uchybienia proceduralne uniemożliwiają jednak Sądowi ocenę prawidłowości tych ustaleń, przeto stało się konieczne skierowanie sprawy do jej ponownego rozpoznania. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ weźmie pod uwagę powyższe wskazania, co pozwoli dopiero na podjęcie trafnej, znajdującej oparcie w obowiązujących przepisach decyzji administracyjnej. Odnosząc się natomiast do żądania skarżącej, by za okres deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej ... uznać również okres po 8 maja 1945 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał żądanie to za bezzasadne. Użyte w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. Nr 87, poz. 395 ) pojęcie "deportacji" odnosi się bowiem wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc dotyczy okresu od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r. W kwestii tej jednolity pogląd judykatury nie pozwala na inne rozstrzygnięcie ( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 r. sygn. III RN 158/98 OSNP 2000/3/86 ). Mając na względzie wszystkie przytoczone okoliczności, przyjąwszy, iż uchylenie decyzji obu organów podjętych w przedmiotowym postępowaniu jest niezbędne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 P.p.s.a. W zakresie wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono po myśli art. 152 P.p.s.a.