IV SA/Gl 872/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędzia WSA Małgorzata Walentek, Protokolant Specjalista Magdalena Kurpis, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi I.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy J. z dnia [...]r. nr [...] w części dotyczącej świadczenia pielęgnacyjnego pobranego za okres od dnia 15 czerwca 2017r. do 15 grudnia 2017r., a w pozostałej części skargę oddala. Decyzją z [...] Wójt Gminy J. przyznał I. J. świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad jej córką K. Ten sam organ administracji publicznej decyzją z [...] stwierdził nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne za okres od 6 września 2016 r. do 31 maja 2017 r. oraz od 15 czerwca do 15 grudnia 2017 r. w łącznej kwocie 20 473 zł, którą nakazał zwrócić do dnia, w którym decyzja ta stanie się ostateczna. Rozstrzygnięcie to oparto na przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2017 r., poz. 1952 ze zm.), zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Organ orzekający ustalił, że córka strony w pierwszym z wymienionych okresów studiowała w O. i przebywała tam bez matki, natomiast w drugim z tych okresów odbywała staż w [...] w B. Pracowała tam 7 godzin dziennie, a dojeżdżała w towarzystwie matki własnym samochodem. Z informacji uzyskanych na wymienionej uczelni wynika, że nie zdarzały się sytuacje, aby z uwagi na stan zdrowia konieczne okazało się wezwanie matki lub pomoc innych osób. Ani jednego dnia stażystka nie była też niezdolna do pracy z powodu choroby. Zastrzegając, że powołana ustawa nie zabrania wprost otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku aktywności zawodowej osoby niepełnosprawnej, jednak warunkiem otrzymania świadczenia jest rezygnacja opiekuna z pracy lub jej niepodejmowanie w związku z koniecznością sprawowania opieki. W wymienionych okresach ta przesłanka nie została spełniona. W przypadku studiów zagranicznych, to nie uniemożliwiały one stronie podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nawet gdyby często odwiedzała córkę. Natomiast w okresie stażu córki strona także mogła podjąć zatrudnienie, skoro w tym czasie nie musiała sprawować opieki. Dlatego świadczenie wypłacone w podanych okresach uznano za nienależnie pobrane, przy czym strona była pouczona o obowiązku informowana o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia. W odwołaniu I. J. zarzuciła, że podjęcie pracy przez osobę niepełnosprawną oraz wyjazd do szkoły za granicę nie jest podstawą do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podniosła też, że ze względu na stan zdrowia córki od momentu jej urodzenia nie podejmowała i nie planuje podjęcia pracy zarobkowej. Jej zdaniem pracownicy organu I instancji wykazują brak zrozumienia dla osób niepełnosprawnych. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej w trybie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję pierwszoinstancyjną, całkowicie podzielając jej ustalenia i wnioski. Kolegium przywołało treść pisma [...] uczelni, z którego wynika, że w związku ze studiami zagranicznymi w okresie od 6 września 2016 r. do 31 maja 2017 r. córka skarżącej otrzymała stypendium oraz dodatkowe wsparcie z powodu niepełnosprawności. Wsparcie to rozliczyła wykazem poniesionych kosztów, w którym nie ujęto kosztów poniesionych przez opiekuna. Kolegium podkreśliło też, że przewidziany w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wymóg sprawowania opieki przez osobę ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne należy rozumieć jako opiekę stałą lub długoterminową. Nie może to być zatem opieka świadczona nie codziennie, albo tylko przez część doby, a więc sporadycznie. Zacytowano w tym zakresie fragment z uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15. Tak rozumianej opieki skarżąca nie sprawowała we wskazanych okresach. Fakt podjęcia stażu oraz wyjazd na studia oznaczał, że córka nie wymagała w tym czasie jej opieki, w związku z czym skarżąca nie była wówczas uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji niepowiadomienie przez nią o przedmiotowych okolicznościach skutkuje uznaniem wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane. Jednocześnie Kolegium poinformowało skarżącą o możliwościach wynikających z art. 30 ust. 9 cyt. ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego I. J. zarzuciła, że w decyzjach organów obu instancji błędnie uznano wypłacone jej świadczenie pielęgnacyjne za świadczenie nienależnie pobrane. W szczególności wskazała na okoliczności świadczące o sprawowanej przez nią opiece nad córką w okresie odbywania przez nią stażu. Opieka ta wykluczała podjęcie przez skarżącą zatrudnienia. Wywodziła nadto, że opiekę sprawowała również w czasie pobytu córki za granicą. Miało się to odbywać 3-4 razy w tygodniu po kilka godzin dziennie, niezależnie od udzielonego córce wsparcia psychicznego. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jedynie w części zasługuje na uwzględnienie. Dotyczy to rozstrzygnięć decyzji obu instancji orzekających o ustaleniu i obowiązku zwrotu przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego za okres, w którym jej córka odbywała staż. Otóż córka skarżącej ma orzeczony na stałe, znaczny stopień niepełnosprawności, w którym to orzeczeniu potwierdzono konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Tym samym spełniona jest przesłanka, by na gruncie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba sprawująca faktycznie taką opiekę mogła pobierać świadczenie pielęgnacyjne, o ile należy do kręgu osób uprawnionych określonego w tym przepisie, nie występują przesłanki negatywne, a w celu sprawowania tej opieki osoba ta rezygnuje z zatrudnienia lub go nie podejmuje. W niniejszym przypadku skarżącej zostało przyznane takie świadczenie, a zatem fakt sprawowania przez nią opieki nad córka nie był kwestionowany, podobnie jak występowanie pozostałych koniecznych przesłanek ustawowych. Oparcie decyzji ustalającej nienależnie pobrane świadczenia na podstawie z art. 30 ust. 2 pkt 1 cyt. ustawy wymaga więc zaistnienia nowego stanu faktycznego, który jednoznacznie wyklucza dalsze pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego. W okolicznościach sprawy nie można zaakceptować ustalenia organów, że w obecnie omawianym okresie stażu córki skarżącej taka zmiana nastąpiła. Sam fakt przebywania stażystki prawie 7 godzin dziennie poza domem nie oznacza, że opieka skarżącej nie była sprawowana. Niepełnosprawność jej córki istnieje od urodzenia i – według twierdzenia skarżącej – od tego czasu skarżąca nie pracuje z powodu opieki nad córką. Jest to zatem opieka długotrwała o jakiej mowa w art. 17 ustawy. Jednocześnie zauważyć należy, że córka skarżącej ma wyższe wykształcenie, co oznacza, iż wcześniej przeszła kilka szczebli edukacji, a brak jest ustalenia, że edukacja ta odbywała się w warunkach domowych. Jeżeli córka normalnie uczęszczała do szkół, to także musiało się to wiązać z częściową nieobecnością w domu. Podjęcie stażu nie zmieniło zasadniczo tej sytuacji. Zważywszy nadto na odbywanie stażu w ramach programu dla niepełnosprawnych w celu ich aktywizacji zawodowej, to istotnie stanowisko organów należy uznać za stanowczo zbyt rygorystyczne, niezgodne z celami ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto jest to stanowisko nie mające należytego oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym, a nawet sprzeczne z ustaleniami wywiadu środowiskowego, w którym stwierdzono zasadność pobierania przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego. Z naruszeniem art. 80 i 107 § 3 kpa organy do tego dokumentu w ogóle się nie odniosły. Natomiast powoływany przez Kolegium wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego zapadł na tle zupełnie odmiennego stanu faktycznego, w którym osoba niepełnosprawna przebywała w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, a opieka jej córki odbywała się 2-3 razy w tygodniu, zwykle przez ok. 3 godziny, co rzeczywiście nie spełniało warunków opieki o jakiej mowa w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Pogląd wyrażony w powyższym wyroku jest jednak adekwatny do okoliczności związanych z okresem studiów córki skarżącej za granicą. Nawet przyjmując bowiem za wiarygodne twierdzenia skargi o częstym dojeżdżaniu skarżącej do C., to opisany przez nią kontakt z córką w żadnym razie nie nosił cech opieki w rozumieniu przepisów ustawowych. Niewątpliwie pozytywne relacje między bliskimi sobie osobami i udzielane przez skarżącą wsparcie psychiczne zasługują na pochwałę, ale nie może to rzutować na ocenę legalności zaskarżonej decyzji. W obecnie omawianym zakresie nie budzi ona zastrzeżeń. Wyjazd córki skarżącej na zagraniczne studia stanowi okoliczność rzutującą na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego i osoba je pobierająca powinna to zgłosić właściwemu organowi, stosownie do pouczenia jakie jej zostało prawidłowo udzielone. Skarżąca tego obowiązku nie dopełniła, doprowadzając tym samym do uruchomienia procedury związanej z nienależnie pobranym świadczeniem. Tymczasem ustalenia organów o sporadycznie udzielanej przez skarżącą pomocy w czasie zagranicznych studiów córki mają pełne pokrycie w zgromadzonym materiale dowodowym i odpowiadają zasadom doświadczenia życiowego. W konsekwencji trafny jest też wniosek organów, że w tym okresie brak aktywności zawodowej skarżącej nie miał związku z koniecznością sprawowania opieki nad jej córką. Dlatego też w tej części skarga została oddalona na podstawie art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, ze zm.), dalej: ppsa. W zakresie, w jakim decyzje organów zostały uchylone organ I instancji uwzględni wcześniejsze wywody niniejszego uzasadnienia i wyda stosowne rozstrzygnięcie. W przypadku braku jakiś nowych okoliczności będzie to polegało na umorzeniu postępowania administracyjnego w części dotyczącej okresu od 15 czerwca do 15 grudnia 2017 r. Oznaczać to będzie w rezultacie, że decyzja z dnia [...] może być realizowana jedynie w odniesieniu do okresu od 6 września 2016 r. do 31 maja 2017 r. i tylko co do kwot związanych z tym okresem. Oczywiście nie pozbawia to możliwości ubiegania się przez skarżącą o ulgi przewidziane w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W specyficznych okolicznościach sprawy podkreślenie tej możliwości przez Kolegium wydaje się bardzo właściwe. O częściowym uchyleniu decyzji obu instancji orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, w zw. z art. 135 ppsa. ec