IV SA/Gl 901/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz – Furmanik (spr.) Sędzia WSA Stanisław Nitecki Protokolant Paulina Kowalczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 czerwca 2011 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z dnia [...]r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), odmówił przyznania M. W. świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył treść art. 2 pkt 2 lit.a powołanej ustawy oraz powołał się na stanowisko zaprezentowane w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07 (Dz.U. Nr 220, poz. 1734) w zakresie, w jakim Trybunał stwierdził, że "nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej (...) przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska". Zdaniem Kierownika zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której wypowiedział się Trybunał w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r., tzn. nie była ona połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podniósł, że już jako ośmioletnie dziecko bez zgody rodziców został wywieziony do miejscowości B. i tam wykonywał pracę polową w gospodarstwie. Na miejscu został umieszczony razem z innymi dziećmi w szopach i stodołach. Podkreślił, iż został oderwany od domu rodzinnego do miejscowości położonej 15 km od miejsca zamieszkania. Wskazał, iż nie posiada jednak żadnych dokumentów potwierdzających fakt wywiezienia, gdyż Niemcy spalili całą dokumentację. Decyzją z dnia [...]r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 lit.a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]r. Organ podtrzymał stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. stwierdził, że szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które świadczyły pracę przymusową w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Jak podkreślił Kierownik, wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. Organ wskazał dodatkowo, iż zaprezentowane stanowisko odpowiada stanowisku sądów administracyjnych rozpoznających sprawy ze skarg na decyzje w przedmiocie świadczeń pieniężne z tytułu deportacji. Odnosząc się do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego uznano, iż nie nastąpił fakt deportacji wskazany w powołanej ustawie z dnia 31 maja 1996r. Strona pracowała bowiem w miejscowości B., a więc w niewielkiej odległości od swojego miejsca zamieszkania (miejscowości M.) Zdaniem Kierownika przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Podkreślił, że po zakwestionowaniu przez Trybunał rozgraniczenia między osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego sprzed wojny, pozostałe kryteria dotyczące deportacji pozostały bez zmian. Zdaniem organu ustawa z dnia [...]. nie precyzuje odległości, jednak wyraźnie wskazuje na wymóg deportacji do pracy przymusowej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach M. W. podał, iż jest osobą schorowaną. Powtórzył, że w 1940r. został wywieziony do miejscowości B., gdzie pracował w gospodarstwie rolnym (dworze) do 1944r. Podkreślił, iż dla siedmio lub ośmioletniego dziecka spanie w stodole na słomie było dotkliwym przeżyciem. Ponadto praca był ciężka i uciążliwa. W jego ocenie odległość od miejsca zamieszkania nie powinna mieć decydującego dla oceny sprawy znaczenia. Podkreślił, jak dotychczas, iż cała dokumentacja dotycząca pracy została zniszczona przez Niemców. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Organ stwierdził, że zaprezentowanym tam pogląd, co do pojęcia deportacji znajduje uzasadnienie w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W konsekwencji do sądu administracyjnego należy ocena, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dniu jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającego prawa i obowiązki stron oraz przepisami prawa procesowego określającymi tryb i zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Dodatkowo zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną Sąd badając legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w zakreślonych wyżej granicach, doszedł do przekonania, że przy jej wydaniu doszło do naruszenia przepisów, które zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. skutkuje koniecznością jej uchylenia. Podstawę materialnoprawną przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej stanowi ustawa z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.). Na mocy art. 1 ust. 1 tej ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Zgodnie natomiast z treścią art. 2 pkt 2 represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Przy rozpoznaniu mniejszej sprawy koniecznym jest odniesienie się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. sygn. akt K 49/07, w którym stwierdził on, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku wskazano, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał nadto podniósł, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania wymieniono m.in. niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Tymczasem kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Powoduje ono arbitralne zróżnicowanie prawa do świadczenia deportacyjnego. Osoby wywiezione do pracy przymusowej są bowiem dzielone na dalsze dwie kategorie, w zależności od tego, czy miejsce ich zamieszkania i miejsce wywiezienia dzieliła granica państwa polskiego, czy też nie. Tym samym cechą relewantną osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego jest nie tylko szczególna dolegliwość represji (wywiezienia do pracy przymusowej), lecz także sztuczne w istocie kryterium "geograficzne". Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 ze zm.) – zwanej dalej K.p.a. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona. Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Zasada ta, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny. Winna więc opierać się na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Ponadto ocena ta powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego. Dodatkowo organ winien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 K.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiarygodności określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej, a nie innej oceny. Jednocześnie rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, na których opiera swoje rozstrzygnięcie powinno być zgodne z zasadami logiki. W przedmiotowej sprawie organ administracji prawidłowo odwołał się do wskazań Trybunału Konstytucyjnego, jednakże ograniczył swoje rozważania tylko do stwierdzenia, że wykonywanie pracy przymusowej odbywało się w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Zdaniem Sądu duża odległość miejsca wykonywania pracy przymusowej od miejsca zamieszkania należy do czynników, które mogą wskazywać na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, jednakże nie posiada decydującego znaczenia. Zaostrzony charakter represji wiązać się może także z charakterem miejsca pobytu, panującymi tam warunkami, a także z indywidualnymi cechami osoby deportowanej. Zważyć przyjdzie, że organ nie odniósł się do faktu, że w chwili skierowania do pracy skarżący miał 7 lat i nie dokonał oceny sytuacji skarżącego z tego punktu widzenia. Nie ustalono również czy skarżący przebywając poza domem rodzinnym miał możliwość samodzielnego poruszania się i w jakich granicach, czy warunki wykonywanej pracy przymusowej oraz jej charakter miały szczególną formę oraz, czy jej wykonywanie wiązało się z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska., nadto, czy przeszkodziło skarżącemu w uczęszczaniu do szkoły w ciągu roku szkolnego. Powyższe uchybienia związane są z wadliwie przeprowadzonym postępowaniem dowodowym, ponieważ organ administracji nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności mających mogących mieć znaczenie dla podjętego rozstrzygnięcia. Tym samym dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit c P.p.s.a. W związku z powyższym należało usunąć z obrotu prawnego przedwcześnie wydane rozstrzygnięcie nakazując organowi przeprowadzenie ponownego postępowanie zmierzające do ustalenia, czy w przypadku skarżącego zaistniała przesłanka deportacji, czy też taka okoliczność nie wystąpiła. W ramach tego postępowania organ administracji nie powinien ograniczyć się tylko do kryterium odległości pomiędzy miejscem wykonywania pracy a miejscem dotychczasowego zamieszkania, ale spojrzeć na sytuację takiej osoby w ujęciu szerszym obejmującym w szczególności okoliczności związane ze skierowaniem do pracy przymusowej, warunków w jakich się ona odbywała i czy skarżący miał możliwość kontaktu z innymi członkami rodziny, zwłaszcza zamieszkującymi w dotychczasowym jego miejscu zamieszkania oraz jak często odbywały się te kontakty. Przeprowadzając postępowanie organ powinien określić, które z okoliczności wskazanych przez stronę uznał za udowodnione oraz dlaczego odmówił wiarygodności innym okolicznościom. Mając na względzie dostrzeżone uchybienia Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. ----------------------- 1