IV SA/Gl 969/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Agnieszka Wita-Łyskawa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2009 r. sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od wymienionego Kierownika na rzecz skarżącego kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej i osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 z późn. zm.), zwanej dalej ustawą o świadczeniu pieniężnym, przyznał Z.W. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej, za okres od [...] do [...] – łącznie [...]. Jednocześnie odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego za [...] i za okres [...]. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że pobyt strony na terenie S. po dniu [...] nie mógł stanowić represji, bowiem we wskazanym dniu miejscowość ta została wyzwolona i dalszy pobyt skarżącego na tym terenie nie stanowił już represji w rozumieniu wskazanej ustawy. Uzasadniając odmowę przyznania uprawnienia do wnioskowanego świadczenia za [...] oraz [...] wyjaśnił, że świadczenie to przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy o której mowa w art. 2 ustawy. Do okresu represji organ nie zaliczył również wnioskowanego przez stronę okresu prenatalnego, gdyż w okresie poprzedzającym urodzenie, dziecko nie może być traktowane jako obywatel polski, a zatem regulacja wyżej powołanej ustawy nie może mieć do niego zastosowania. Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy Z.W. domagał się zmiany decyzji poprzez przyznanie uprawnienia do świadczenia za okres od [...] do [...] – łącznie [...] z datą obowiązywania od [...]. Zarzucił organowi błędne ustalenie dotyczące okresu podlegania represjom jak i miejsca pobytu na deportacji. Zakwestionował zajęte przez organ stanowisko co do przyjętej daty zakończenia represji. Powołując się na istniejące w tej materii orzecznictwo wywodził, iż [...] stanowi datę końcową tego okresu. Ponadto zakwestionował obliczenie czasu trwania represji zarzucając organowi pozbawienie go świadczeń za [...] i [...]. Zakwestionował również nieuwzględnienie do podstawy wymiaru świadczeń okresu prenatalnego. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia wskazał, że strona przebywała na deportacji od [...], tj. od dnia urodzenia do dnia [...], a więc daty zajęcia przez wojska koalicji antyhitlerowskiej S. Wyjaśnił, że podnoszone przez skarżącego zarzuty związane z błędnym ustaleniem miejsca jego pobytu nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia, bowiem zarówno S. jak i C. koło P. wyzwolone zostały przed [...]. Nadto podtrzymał stanowisko, iż świadczenie przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy oraz co do braku podstaw do zaliczenia do podstawy świadczeń okresu prenatalnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu skargi Z.W. wyrokiem z dnia 28 stycznia 2008 roku, sygn. akt IV SA/Gl 341/07 uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd poddał w wątpliwość zakres rozstrzygnięcia sprawy. Wskazał, że sentencja decyzji nie rozstrzyga o żądaniu wnioskodawcy w kwestii przyznania mu uprawnienia do świadczenia pieniężnego za okres jego życia prenatalnego, to zaś zwalniało Sąd od ustosunkowania się do niej pod kątem przesłanek przewidzianych w prawie materialnym. Za wadliwe Sąd uznał przyjęcie okresu za jaki przyznano skarżącemu prawo do świadczenia pieniężnego. Zdaniem Sądu organ nie wyjaśnił należycie okoliczności związanych z miejscem wykonywania pracy przymusowej raz przyjmując że był to S. innym razem C. koło P. Sąd wskazał, że w znajdującym się w aktach administracyjnych wydawnictwie, ani na dołączonej mapie C. nie występuje. Ponadto dowolne, zdaniem Sądu, byłoby odniesienie do tej miejscowości danych dotyczących P., skoro nie wyjaśniono położenia tych miejscowości w kontekście przebiegu działań wojennych. Sąd wyraził również pogląd, że na gruncie ustawy o świadczeniu pieniężnym okres deportacji nie może wykraczać poza datę faktycznego wyzwolenia danego terenu. Ponadto Sąd wskazał, że pełne miesiące, o których mowa w art. 3 ust. 1 powołanej ustawy, należy liczyć poczynając od konkretnej daty, w którym nastąpiło zdarzenie początkujące dany rodzaj represji. Jeżeli więc takim zdarzeniem jest według organu urodzenie się skarżącego to należało przyjąć, jako początek okresu represji dzień [...], a nie jak poczynił organ początek następnego miesiąca. Ponownie rozpoznając sprawę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych pismem z dnia [...] zwrócił się do skarżącego o wskazanie w jakiej miejscowości przebywał w czasie wojny oraz za jaki okres pobytu na deportacji ubiega się o przyznanie świadczenia. W piśmie z dnia [...] Z.W. podał, że miejscem pracy przymusowej jego matki było N. - powiat P., gmina B., w którym prawdopodobnie przebywał do czasu zakończenia działań wojennych, to jest do 8 maja 1945 r. Ponadto ostatecznie w piśmie z dnia [...] ( k-125 akt adm.) domagał się stwierdzenia uprawnień do świadczenia pieniężnego za okres od dnia [...] do [...] oraz 9 miesięcy życia w fazie prenatalnej. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uchylił decyzję własną z dnia [...] w części dotyczącej okresu podlegania represjom, przyznał skarżącemu uprawnienie do świadczenia określonego w ustawie za okres od [...] do [...] – łącznie [...] pełnych miesięcy oraz odmówił przyznania uprawnienia w pozostałym wnioskowanym okresie, tj. za okres życia w fazie prenatalnej, za [...] oraz za okres od [...] do [...]. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania. Następnie wskazał, że kierując się zaleceniami zawartymi w wyroku Sądu z dnia 28 stycznia 2008 r. orzekł o przyznaniu stronie świadczenia za okres [...]. Organ uznał, że w sprawie zachodzi jeden z wyjątków od zasady reformationis in peius określonej w art. 139 k.p.a., gdyż decyzja tego organu z dnia [...] o przyznaniu wnioskowanego świadczenia za okres od [...] do [...] łącznie w wymiarze [...] w sposób rażący narusza interes społeczny. Ustalono bowiem, że Z.W. przebywał na deportacji w miejscowości N., która, jak wynika z informacji uzyskanych z Urzędu Gminy B., została wyzwolona spod okupacji hitlerowskiej w dniu [...]. To, zdaniem organu, uzasadniało odstąpienie od zasady orzekania na niekorzyść strony i uchylenia decyzji w części dotyczącej okresu podlegania represjom. Następnie biorąc pod uwagę treść art. 3 ust. 1 powołanej ustawy, stanowiącego, że świadczenie przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy przymusowej organ nie zaliczył do wymiaru świadczenia miesiąca [...], bowiem strona przebywała na deportacji od dnia [...]. Nie zaliczył okresu [...] uznając je za represję w niepełnym miesiącu oraz okresu po dniu [...] to jest po dacie zajęcia N. przez wojska koalicji antyhitlerowskiej, gdyż pobyt na deportacji po tej dacie nie był już represją w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. W tym względzie odwołał się do stanowiska zajętego w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 stycznia 2008 r. wydanego w tej sprawie. Ponadto wskazał, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym nie przewiduje uznania okresu prenatalnego za okres podlegania represjom. Powołał się przy tym na pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 października 2006 roku sygn. akt II OSK 1013/06, zgodnie z którym okres przed urodzeniem dziecka w okresie deportacji matki do pracy przymusowej nie jest okresem podlegania represjom w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym, bowiem dziecko takie nie posiada obywatelstwa polskiego. Jednocześnie organ, przytaczając poglądy orzecznictwa podał, że przyznanie uprawnień do świadczenia z ustawy z dnia 31 maja 1996 r. tylko pewnej ściśle określonej grupie osób represjonowanych nie narusza konstytucyjnych zasad państwa prawa i zasady równości wobec prawa. Świadczenie pieniężne jest przywilejem o charakterze rekompensacyjnym przyznanym określonej kategorii osób, który wynika z ustawy, a nie Konstytucji. Skargą wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Z.W. zakwestionował wyżej wskazane rozstrzygnięcie wnosząc o jego uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu zarzucił organowi - naruszenie art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, w tym materiałów źródłowych dotyczących uwarunkowań historyczno-politycznych okresu wojny na Ziemiach Zachodnich i Północnych, oraz wszystkich przedstawionych okoliczności i żądań mających istotny wpływ na wynik sprawy, jak również nieuwzględnienie utrwalonego orzecznictwa sądowego, - brak prawidłowego uzasadnienia decyzji w zakresie oceny stanu faktycznego sprawy oraz podstawy prawnej rozstrzygnięcia, - nieuwzględnienie wskazań zawartych w wyroku Sądu z dnia 28 stycznia 2008 r. dotyczących obliczenia czasu trwania represji na podstawie art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), - powołanie się na nieadekwatne do stanu faktycznego orzecznictwo sądowe, - naruszenie art. 139 k.p.a. poprzez brak należytego uzasadnienia istnienia przesłanki rażącego naruszenia interesu społecznego bądź rażącego naruszenia prawa warunkującej odstępstwo od zasady zakazu reformationis in peius. - naruszenie art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit a oraz art. 3 ust. 1 ustawy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym poprzez ich niewłaściwą interpretację i zastosowanie. Uzasadniając powyższe zarzuty akcentował, że w zakresie obliczania okresu o jakim mowa w art. art. 3 ust. 1 ustawy świadczeniu pieniężnym winny mieć zastosowanie przepisy art. 112 k.c. Za całkowicie bezzasadne, w świetle wyroku NSA z dnia 15.07.2008 r. sygn. akt II OSK 866/07, uznał przyjęcie przez organ daty wyzwolenia danej miejscowości, jako daty końcowej pracy przymusowej w warunkach deportacji. Jednakowoż wskazał, iż do skargi zostały załączone mapki okolic terenu represji, mapy przebiegu linii frontu, publikacje zawarte w Zeszytach [...], oraz karta z Kalendarza z [...] dotycząca zdobycia B., tj. miejscowości znajdującej się na linii frontu w okolicach represji skarżącego celem dokonania analizy co do faktycznego okresu trwania działań wojennych w tym rejonie, a tym samym zrewidowania przez organ swojego stanowiska. Nadto zdaniem skarżącego rozbieżności w wykładni przepisu, co do przyjęcia daty końcowej okresu nie stanowi przesłanki rażącego naruszenia prawa skutkującego możliwość zastosowania art. 139 k.p.a. Przytaczając uzasadnienie wyżej wskazanego orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał, że datą końcową okresu deportacji winna być data oficjalnego zakończenia działań wojennych, a więc dzień 8 maja 1945 roku. Żądał również przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego za okres życia płodowego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując zajęte stanowisko oraz prezentowaną wcześniej argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy stwierdzić, że stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Przy ocenie prawidłowości poddanej kontroli decyzji organu odwoławczego należało mieć również na względzie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. -Prawo o postępowaniu przesądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Przepis ten stanowi, że ocena prawna i wskazania, co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu administracyjnego wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że ocena prawna i wskazania dla organu odwoławczego zamieszczone w wyroku tutejszego Sądu z dnia 28 stycznia 2008 r. sygn. akt IV SA/GL 341/07 wyznaczają zakres kontroli i ocenę działań podejmowanych przez organ odwoławczy. Przeprowadzając kontrolę legalności zaskarżonej decyzji Sąd doszedł do przekonania, że decyzja nie spełnia wymogów legalności, a stwierdzone naruszenie przepisów prawa powoduje, że rozstrzygnięcie to nie może się ostać. Otóż wadliwe jest już samo rozstrzygniecie zaskarżonej decyzji. Mianowicie decyzja ta w punkcie 1 uchyla decyzję z dnia [...] w części dotyczącej okresu podlegania represjom. Okres ten, określony od [...] do [...], został ujęty w punkcie 1 tej decyzji. Powyższe oznacza, że zaskarżona decyzja nie zawiera rozstrzygnięcia odnośnie pozostałej decyzji z dnia [...] objętej punkcie 2, w którym odmówiono skarżącemu przyznania uprawnień do świadczeń za [...] i okres [...], tj. nie utrzymuje go w mocy ani nie uchyla. Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ uprawnienia do świadczenia przyznał od [...], a więc za okres częściowo objęty we wskazanym wyżej punkcie 2, bez uprzedniego jego uchylenia, nadto w punkcie 3 w sentencji decyzji na nowo rozstrzygnął w kwestii odmowy przyznania świadczenia. Skoro więc w wyniku ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy organ nie orzekł o mocy prawnej w całości zaskarżonej decyzji z [...], to tym samym naruszył art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., a zatem decyzja ta już z tego powodu nie mogła się ostać. Przechodząc do kolejnych kwestii przyjdzie wskazać, że Sąd we wskazanym na wstępie wyroku z dnia 28 stycznia 2008 r. za wadliwe uznał przyjęcie okresu za jaki przyznano skarżącemu prawo do świadczenia z tytułu pracy przymusowej na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej i osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze. zm.). Zdaniem Sądu organ nie wyjaśnił należycie okoliczności związanych z miejscem wykonywania pracy przymusowej raz przyjmując, że był to S. innym razem C. koło P. Sąd wskazał, że w znajdującym się w aktach administracyjnych wydawnictwie, ani na dołączonej mapie C. nie występuje. Ponadto dowolne, zdaniem Sądu, byłoby odniesienie do tej miejscowości danych dotyczących P., skoro nie wyjaśniono położenia tych miejscowości w kontekście przebiegu działań wojennych. Okoliczność ta miała istotne znaczenie, bowiem Sąd uznał za oczywiste, że na gruncie ustawy o świadczeniu pieniężnym okres deportacji nie może wykraczać poza datę faktycznego wyzwolenia danego terenu. Ponownie rozpoznając sprawę organ przyjął, że skarżący przebywał w warunkach deportacji w miejscowości N., a następnie na podstawie informacji uzyskanej z Urzędu Gminy B. ustalił, że miejscowość ta wyzwolona została spod okupacji hitlerowskiej w dniu [...]. W tej sytuacji przyjął okres deportacji od [...] (data urodzenia) do [...] (data wyzwolenia N.) - łącznie [...]. Tym samym uznał, że przyznanie w decyzji z dnia [...] uprawnienia do świadczenia [...] w sposób rażący narusza interes społeczny. W ocenie Sądu ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić. Przyjdzie wskazać, że z pisma Urzędu Gminy B. z dnia [...] wynika, że informacja dotycząca daty wyzwolenia spod okupacji hitlerowskiej miejscowości N. została oparta na analizie dokumentów będących w posiadaniu [...] Biblioteki Publicznej. Data ta została ustalona wg załączonej do tego pisma kserokopii wydawnictwa Instytutu A - "Zeszyty [...]" (k 96-97 akt administracyjnych), gdzie pod poz. [...] przy dacie [...] widnieje zapis wyzwolenie N. Tymczasem należy zauważyć, że na tej samej stronie przy dacie [...] widnieje zapis "przeciwuderzenie niemieckie z rejonu S. Walki w rejonie P. i D. [...] wojska radzieckie osiągają znów rubież: [...]". Powyższe wskazuje, że w obrębie miejscowości C. po dacie [...] nadal trwały działania wojenne. To zaś oznacza, że linie działań frontowych były niejednokrotnie przesuwane w wyniku przeprowadzanych ofensyw i kontrofensyw oddziałów hitlerowskich. Na taki przebieg działań wojennych na terenie powiatu [...] wskazuje również dołączona do skargi publikacja "Walki o P. w [...] we wspomnieniach uczestników wydarzeń oraz w świetle radzieckich dokumentów sztabowych" - Zeszyty [...] Nr [...] z [...]. Zdaniem Sądu okoliczności tych nie można pominąć, jako że mają one istotne znaczenie z punktu widzenia ustalenia faktycznego okresu trwania działań wojennych w rejonie obejmującym miejscowość stanowiącą miejsce pobytu skarżącego w warunkach deportacji, a tym samym jego faktycznego wyzwolenia, co w ostateczności ma istotny wpływ na czas trwania represji, od którego uzalażnione jest prawo do świadczenia pieniężnego. Tymczasem organ kwestii tych nie miał na względzie, przyjmując niejako automatycznie datę wskazaną w piśmie Urzędu Gminy B. W tej sytuacji za całkowicie chybione należy uznać stanowisko organu, że przyjęcie w decyzji z dnia [...] okresu [...] pobytu na deportacji rażąco narusza interes społeczny, a tym samym uzasadnia zastosowanie art. 139 k.p.a. Przyjdzie przede wszystkim wskazać, że przepis art. 139 k.p.a. zapewnia ochronę praw strony na etapie postępowania odwoławczego, co odnosi się również do postępowania prowadzonego z wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Oznacza to, że dopuszczalność sięgania przez organ odwoławczy do kryterium rażącego interesu społecznego może nastąpić tylko w sytuacjach nadzwyczajnych, które organ powinien szczegółowo uzasadnić. Tymczasem istniejące w sprawie wątpliwości w kwestii ustalenia wyzwolenie danego terenu, na którym skarżący przebywał w warunkach deportacji nie mogą uzasadniać przyjęcia rażącego naruszenia interesu publicznego, a tym samym wydania, w wyniku ponownego rozpoznania sprawy, decyzji na niekorzyść strony. Ponadto wątpliwości budzi uzasadnienie zaskarżonej decyzji w zakresie sposobu obliczenia czasu trwania represji. Jak wynika z treści uzasadnienia organ nie zaliczył do wymiaru świadczenia miesiąca czerwca wskazując, że świadczenie to, zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2, natomiast skarżący przebywał na deportacji od [...] (data urodzenia). Z tych samych powodów nie zaliczył miesiąca [...] uznając [...] pobytu na deportacji za represję w niepełnym miesiącu. Tymczasem jak wynika z wyroku Sądu z dnia 28 stycznia 2008 r. pełne miesiące, o których mowa w art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym należy liczyć poczynając od konkretnej daty, w którym nastąpiło zdarzenie początkujące dany rodzaj represji. Jeżeli takim zdarzeniem jest [...] (data urodzenia) to pełne miesiące należy liczyć od tej daty, a nie od początku następnego miesiąca kalendarzowego, do daty odpowiadającej początkowemu dniowi terminu. Niezrozumiałe jest zatem rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia za okres [...], tym bardziej, że skarżący żądał przyznania tego świadczenia od [...]. Natomiast za niezasadny należy uznać zarzut odmowy uznania uprawnienia do dnia [...] chociażby już z tego powodu, że za datę zakończenia wojny przyjmuje się 8 maja 1945 r. Niemniej jednak przyjdzie wskazać, że zarówno organ administracji jak i Sąd, zgodnie z powołanym na wstępie art. 153 P.p.s.a., związani są oceną prawną wyrażoną w tej sprawie w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 stycznia 2008 r. co do okresu deportacji, od którego uzależnione jest prawo do świadczeń pieniężnych, którego strona nie zaskarżyła. Sąd ten uznał, że na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym okres deportacji nie może wykraczać poza datę faktycznego wyzwolenia danego terenu. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ powinien uwzględnić wskazania w wyżej naprowadzonych kierunkach. Przy czym wątpliwości, co do poczynionych przez organ ustaleń faktycznych, winny być analizowane i oceniane w możliwie szerokim kontekście różnych dokumentów źródłowych i opracowań. W tym stanie rzeczy, skoro zachodzi konieczność ponownego rozpatrzenia sprawy w celu rozstrzygnięcia o uprawnieniach Z.W., w związku z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono, jak w sentencji. O kosztach orzeczono zgodnie z art. 200 wskazanej ustawy.