IV SA/Gl 986/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Tadeusz Michalik (spr.) Sędziowie: NSA Wiesław Morys WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik Protokolant: st. referent Arkadiusz Kmiotek po rozpoznaniu w dniu 07 marca 2006 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję Decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. wydaną na podstawie art.1 ust.1 i art.4 ust.1 i 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późno zm.) przyznano M. T. uprawnienie do świadczenia pieniężnego przewidzianego w w/wym. ustawie z tytułu: III Rzesza -deportacja do pracy przymusowej -podstawa prawna - art.2 pkt.2 lit. a cyt. ustawy od [...] 1944 r. do [...] 1945 r. , łącznie za okres [...] miesięcy. W pozostałej części wniosku organ odmówił przyznania uprawnienia do wyżej wymienionego świadczenia. W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że w przedmiotowej sprawie pozostałego wnioskowanego okresu ma zastosowanie art.3 ust.1 cytowanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996 r., który stanowi: "świadczenie przysługuje [...], za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art.2 [...]". Podniesiono, iż z ustaleń podjętych w toku postępowania administracyjnego wynika, że praca w końcowym wnioskowanym okresie nie może być uznana za wykonywaną w okresie pełnego miesiąca. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. T. domagała się zaliczenia okresu od [...] 1943 r. do [...] 1945 r. jako okresu uprawniającego do świadczenia pieniężnego. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 2 i art. 4 ust.1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym . osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] r.. W uzasadnieniu wskazał, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie. Podkreślił, że strona wnioskuje o przyznanie uprawnienia do świadczenia za okres od [...] 1943 r. do [...] 1945 r. Jak wynika z zebranego materiału dowodowego, a zwłaszcza zapisów w dokumentach przedstawionych przez świadków strony J. O. i W. S. (w kartach i ankietach osobowych z początku lat 50 XX wieku) jak również z karty osobowej matki wnioskodawczyni, strona przebywała na deportacji w okresie od 1944 r. do wyzwolenia Czechosłowacji. Podkreślił, że nie można zaliczyć stronie okresu po 09 maja 1945 r. (zajęcie okolic Z. w C.), ponieważ praca po tym okresie nie stanowi już represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" cyt. ustawy. Datę zajęcia tego rejonu ustalono na podstawie opracowania: "United States Army in World War 11 Special Studies. Chronology 194//1945 ", pod red. Mary H Williams, Washington 1960. W związku z powyższym nie zaliczono wnioskowanego miesiąca maja 1945 r. uznając go za niepełny, ponieważ zgodnie z art. 3 ust. 1 powołanej ustawy: "świadczenie przysługuje (...) za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2, (...)". W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i piśmie procesowym z dnia [...] r. M. T. ponownie domagała się zaliczenia jej okresu od [...] 1943 r. do maja 1945 r., jako okresu uprawniającego do świadczenia pieniężnego. Podniosła, ze jej siostry J. D. i R. B. (razem z którymi została wysiedlona i razem z którymi przebywała na robotach przymusowych) otrzymały od organu orzekającego w niniejszej sprawie świadczenie w maksymalnym wymiarze, a jej sprawę potraktowano inaczej, pomimo, że siostry przedstawiły organowi ten sam materiał dowodowy. Stąd tez skarżąca odniosła wrażenie, że jej sprawa nie została potraktowana z należytą starannością. Podkreśliła także swoją trudną sytuacją finansową. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując w całości dotychczas prezentowaną argumentację. Wojewódzki Sad Administracyjny zważył co następuje. Na wstępie należy wyjaśnić, że wedle treści art.1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. (Dz.U. Nr 153 , poz. 1269) Prawo o ustroju sądów administracyjnych sądy te powołane są m.in. do kontroli działalności administracji publicznej, a więc orzekają o zgodności z prawem działań organów administracyjnych w zakresie publicznoprawnym. Wedle treści przepisu art.145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 , poz. 1270), sądy te badają przede wszystkim czy kwestionowane decyzje administracyjne nie uchybiają przepisom prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz przepisom prawa procesowego w stopniu dającym podstawę do wznowienia postępowania lub mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż wówczas władne są uchylić takie rozstrzygnięcie. Badają także czy poddane ich osądowi decyzje nie są dotknięte kwalifikowaną wadą prawną skutkującą ich nieważnością. Przy czym, w myśl art.134 §1 tej ustawy, nie są związane zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zatem kontrolują legalność decyzji także z urzędu. Oceniając zasadność skargi w wyżej zakreślonych ramach Wojewódzki Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, iż musiała ona odnieść skutek albowiem podniesione w niej zarzuty, jak też zarzuty brane pod rozwagę z urzędu, okazały się nie do odparcia. Analiza całokształtu okoliczności sprawy, w tym zwłaszcza dokonanej przez organ oceny wiarygodności dowodów, doprowadziła do konkluzji, iż sprawa jako niewyjaśniona co do istoty, a zwłaszcza co do faktów mających wykazać istnienie tytułu skarżącej do uprawnień do otrzymania przedmiotowego świadczenia za okres od [...] do [...] 1943 roku, a zatem nie dojrzała do merytorycznego rozstrzygnięcia. Uchybienie w tym zakresie przepisom prawa procesowego i pośrednio prawa materialnego ma wpływ na wynik sprawy, przeto uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji. Stosownie do postanowień art. 2 pkt 2 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm./ represją w rozumieniu tej ustawy jest deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 01 września 1939 r. na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Skarżąca domagała się przyznania jej wnioskowanego świadczenia za "pełny okres deportacji" tj. od [...] 1943 r. do maja 1945 r. Zdaniem organu orzekającego z oceny zebranego materiału dowodowego, a zwłaszcza zapisów w dokumentach przedstawionych przez świadków strony J. O. i W. S. (w kartach i ankietach osobowych z początku lat 50 XX wieku) jak również z karty osobowej matki wnioskodawczyni wynika, że strona przebywała na deportacji w okresie od 1944 r. do wyzwolenia Czechosłowacji. Tak dokonana ocena materiału dowodowego nie może być zaakceptowana. W szczególności nie sposób zauważyć, że organ wybiórczo potraktował dokumenty dotyczące świadka W. S.. Odniósł się jedynie do ankiet osobowych dotyczących tego świadka ( potwierdzających okres deportacji w latach 1944 – 1945), pomijając w zupełności jego oświadczenie z dnia [...] r., z którego wynika, że razem z rodzicami i rodzeństwem ( w tym skarżącą) został w [...] 1943 r. deportowany do miejscowości T. do pracy przymusowej. Nie sposób również zrozumieć w jaki sposób w oparciu o zeznania świadka J. O. organ ustalił okres deportacji i pracy przymusowej skarżącej na "od [...] 1944 r. do kwietnia 1945 r." skoro z ankiety tego świadka (k. [...] akt administracyjnych) wynika jedynie, że w czasie okupacji przebywał on w C. (nie określono tam czasookresu pobytu) , a z pisemnego oświadczenia tego świadka z dnia [...] r. wynika, że skarżąca wraz z rodziną została deportowana do C. w [...] 1943 r. Organ nie ustosunkował się w jakikolwiek sposób do zaświadczenia wystawionego przez Urząd Gminy w K. z dnia [...] r. potwierdzającego deportację skarżącej w [...] 1943 r. " w oparciu o zeznania miejscowych świadków". W szczególności organ nie ustalił w Urzędzie Gminy w K. jakich świadków dotyczy to zaświadczenie, czy tylko świadków których oświadczenia załączono do akt sprawy, czy też innych źródeł osobowych. Zdaniem Sądu Administracyjnego ocena dowodów, jakiej dokonał w tej sprawie organ orzekający wykracza poza ramy swobodnej oceny dowodów i jako taka nie może korzystać ona z ochrony przewidzianej w art. 80 k.p.a.. Zgodnie z tym przepisem organ administracji państwowej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Oznacza to, że organ administracji państwowej w ocenie materiału dowodowego nie jest skrępowany żadnymi regułami dowodowymi, a ustaleń faktycznych dokonuje według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnie rozważonego materiału dowodowego. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana z uwzględnieniem norm prawa procesowego i z zachowaniem reguł tej oceny. Reguły te polegają na tym, że: -należy opierać się na całokształcie materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania, -materiał ten musi być poddany wszechstronnej ocenie, -ocena ta powinna odnosić się do poszczególnych dowodów z uwzględnieniem ich znaczenia dla sprawy ( por. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 1996 r. str. 376-378). Dopóki granice swobodnej oceny dowodów nie zostaną przez organ orzekający przekroczone Sąd nie ma podstaw do podważania dokonanych w ten sposób ustaleń. Tak zaś – jak to wynika z wyżej naprowadzonych wywodów - nie jest w niniejszej sprawie. Organ orzekający nie rozważył całości zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie odniósł się w uzasadnieniu decyzji do wszystkich zgłoszonych przez skarżącą twierdzeń i dowodów. Nie pouczył też skarżącej o możliwości wskazania innych jeszcze dowodów (art. 9 k.p.a.), jak też nie zaznajomił jej z materiałem sprawy (art. 10 k.p.a.). Tymczasem celowym byłoby przesłuchanie choćby tylko świadków J. O. i W. S. celem wyjaśnienia wspomnianych wyżej kwestii. Nie sposób też wykluczyć, iż w wyniku zwrócenia się zapytaniem do Urzędu Gminy w K. mogą również ujawnić się inne dowody potwierdzające wersję wydarzeń prezentowaną przez skarżącą. W konsekwencji tych braków materiał sprawy okazał się niekompletny, a dokonana przez organ ocena wiarygodności dowodów narusza zasady wyrażone w art. 80 k.p.a.. Zatem przedmiotowa sprawa jako nie dojrzała do rozstrzygnięcia nie mogła zostać zakończona ostateczną decyzją administracyjną. Dlatego też zaskarżone rozstrzygnięcie to nie mogło się ostać. Zaznaczyć wszakże należy, że żądanie skarżącej, aby do okresy uprawniającego do świadczenia zaliczyć jej także okres po dniu 09 maja 1945 r. (data końca wojny) nie zasługiwało na uwzględnienie. Z chwilą bowiem wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę ( patrz wyrok NSA z dnia 09 sierpnia 2001 r. , sygn. akt V SA 3877/00 – zbiór orzeczeń LEX nr 50162). Z przytoczonych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, na mocy art.145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji niniejszego wyroku. W toku ponownego rozpatrzenia sprawy rzeczą organu będzie pouczenie skarżącej o możliwości zgłoszenia dodatkowych dowodów, a następnie uzupełnienie materiału sprawy o dalsze środki dowodowe (wyżej wskazane), które pozwolą na jej pełne wyjaśnienie w naprowadzonych kierunkach. Zważając na treść skargi do Sądu wydaje się celowym przesłuchanie w charakterze świadków sióstr skarżącej J. D. i R. B., gdyż jak wynika z oświadczeń skarżącej (oraz świadków J. O. i W. S.) razem z wymienionymi siostrami została deportowana do pracy w [...] 1943 r. W dalszej kolejności – obowiązkiem organu będzie - będzie dokonanie wnikliwej oceny wiarygodności dowodów pod kątem istnienia tytułu do uzyskania uprawnień do przedmiotowego świadczenia dotyczących roku 1943 i analiza merytoryczna poczynionych ustaleń w zakresie właściwego przepisu prawa materialnego. Pełne ustalenia faktyczne i rozważania prawne pozwolą na wydanie prawidłowej decyzji, którą organ uzasadni w myśl art.107 § 3 k.p.a..