I SA/Go 199/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Sędzia WSA Krystyna Skowrońska - Pastuszko po rozpoznaniu w dniu 2 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym na skutek wniesienia sprzeciwu wniosku Z.S. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Z.S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu sprzedaży nieruchomości postanawia 1. Zwolnić skarżącego od wpisu od skargi w części przekraczającej 200 (dwieście) zł. 2. Oddalić wniosek w pozostałym zakresie. Z.S. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu sprzedaży nieruchomości. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi określonego na 400 zł (k. 21) skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu - adwokata (k. 25). W uzasadnieniu wniosku oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną E.L. – S.. Stwierdził również, że wraz z żoną znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Miesięczne wydatki ich gospodarstwa domowego i spłata zobowiązań kredytowych, w tym kredytu hipotecznego związanego z zakupem mieszkania, obciążają 80% osiąganych dochodów w gospodarstwie domowym. "Na życie" oraz zakup odzieży pozostaje im około 900 zł. Wśród comiesięcznych wydatków skarżący wymienił następujące tytuły płatności: woda, ścieki, gaz, energia elektryczna, drewno, ubezpieczenie oraz podatek od nieruchomości, w łącznej wysokości 665,75 zł, dojazdy do pracy 300 zł, telewizja i internet 150,40 zł, środki czystości 120 zł, ochrona zdrowia, w tym leki 194 zł, kredyt hipoteczny 2.400 zł, pożyczka mieszkaniowa z ZFŚS 150 zł. Z oświadczenia o uzyskiwanych dochodach wynika, że skarżący z tytułu umowy o pracę uzyskuje miesięcznie dochód netto 2.523,25 zł, a jego żona z tytułu emerytury 2.257,00 zł. Wspólnie są właścicielami nieruchomości - domu w zabudowie szeregowej o powierzchni 111 m², na którego zakup zaciągnęli wspólnie kredyt hipoteczny w 2008 r. Dodatkowo skarżący wskazał, że pod sygnaturą I SA/Go 197/15 równolegle toczy się sprawa ze skargi jego żony. Wobec uznania, że treść oświadczenia o majątku i dochodach nie jest wystarczająca do ustalenia sytuacji majątkowej skarżącego, na podstawie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. - dalej określanej P.p.s.a.) wezwano go do przedłożenia wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych jego i jego żony za ostatnie trzy miesiące, odpisu rocznych zeznań podatkowych jego i jego żony w podatku dochodowym od osób fizycznych za lata 2013 i 2014, zaświadczenia o wysokości wynagrodzenia za ostatnie 3 miesiące, obejmujące wskazanie wszystkich wypłaconych kwot, dokumentu potwierdzającego wysokość emerytury żony skarżącego, dokumentu potwierdzającego ewentualne prowadzenie egzekucji z praw majątkowych skarżącego bądź jego żony wskazującego wysokość egzekwowanych należności oraz prawa, z których egzekucja jest prowadzona, oświadczenia czy skarżący bądź jego żona są właścicielami samochodów (z podaniem marki, rocznika i wartości). W odpowiedzi na otrzymane wezwanie skarżący nadesłał: – oświadczenie, że ani on ani jego żona nie posiadają samochodów, – zaświadczenie z ZUS potwierdzające otrzymywanie przez jego żonę emerytury w wysokości 2.257 zł, – zaświadczenie z B Sp. z o.o. potwierdzające, że skarżący w okresie od [...] stycznia do [...] marca 2015 r. uzyskał średni dochód netto 2.523,25 zł oraz że posiada pożyczkę na remont mieszkania, której rata wynosi 153,05 zł, – zeznania podatkowe PIT-37 za 2013 i 2014 r. skarżącego oraz jego żony rozliczających się wspólnie, – historię prowadzonego przez [...] rachunku skarżącego za okres od [...] lutego 2015 r. do [...] kwietnia 2015 r., – historię prowadzonego przez [...] rachunku żony skarżącego za okres od [...] lutego 2015 r. do [...] maja 2015 r. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 13 maja 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W motywach uzasadnienia podniósł, że w świetle złożonych do akt sprawy dokumentów i oświadczeń za niewiarygodne uznał twierdzenie skarżącego o braku środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych. Ocenił, że skarżący i jego żona uzyskują stałe dochody z wynagrodzenia za pracę oraz emerytury i wprawdzie nie mają oszczędności, lecz z informacji przedstawionych przez skarżącego nie wynikało, że poniesienie wpisów w obydwóch sprawach prowadzonych z ich skarg (łącznie 800 zł) oraz pokrycie wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru wykracza poza możliwości majątkowe rodziny. Referendarz dodatkowo stwierdził, że za uwzględnieniem żądania przyznania prawa pomocy nie przemawiał akcentowany we wniosku fakt spłaty wysokich rat kredytu hipotecznego (2.400 zł miesięcznie). W tym zakresie referendarz zauważył, że koszty sądowe stanowią należności Skarbu Państwa i że powinny one być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a zobowiązania prywatne, takie jak rata kredytu hipotecznego, nie mają przed nimi pierwszeństwa. W efekcie przyjął, że skarżący nie wykazał, by nie był w stanie ponieść kosztów postępowania. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł skutecznie sprzeciw. Powołał się na okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zakwestionował dokonaną przez referendarza ocenę jego sytuacji materialnej. Zarzucił, że w wydanym postanowieniu nie wzięto pod uwagę okoliczności, iż zarówno on jak i jego żona są osobami w podeszłym wieku, co powoduje konieczność ponoszenia wyższych niż przeciętne wydatków związanych z utrzymaniem się - przede wszystkim koszty lekarstw, wizyt lekarskich oraz psychologicznych. Poinformował, że jego żona choruje na depresję. Podkreślił, że konieczność utrzymania się obojga małżonków za 900 zł w jego ocenie jest skrajnie trudną sytuacją materialną. W zakresie żądania ustanowienia pełnomocnika z urzędu skarżący stwierdził, że zagwarantowałoby mu to skuteczniejszą obronę jego interesu prawnego zarówno w postępowaniu zasadniczym jak i w postępowaniu wpadkowym, jakim jest postępowanie w przedmiocie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika w sprawie (art. 245 § 3 tej ustawy). Przepis art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. W zakresie całkowitym następuje ono, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zawarty w art. 246 § 1 i 2 P.p.s.a. zwrot "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś zwrot "może być przyznane" wskazuje na fakultatywny charakter orzeczenia Sądu o przyznaniu prawa pomocy. Przy spełnieniu przesłanek przewidzianych w wymienionym przepisie, Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać wnioskowaną pomoc, gdy uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. akt I GZ 173/08, CBOSA). Uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie należy więc do Sądu, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Podnieść też należy, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z tego też względu przesłanki zastosowania tej instytucji powinny być interpretowane w sposób ścisły. Pomoc finansowa ze strony państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (postanowienie NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 326/08, CBOSA). Podkreślić przy tym również należy, że badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd powinien mieć również na uwadze, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Sprzeciw w niniejszej sprawie został wniesiony skutecznie, tym samym należało rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów oraz ustanowienia adwokata. Oceniając sytuację finansową i majątkową przedstawioną przez skarżącego Sąd uznał, że w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od wpisu sądowego w części przekraczającej 200 zł. Za niezasadny Sąd uznał natomiast wniosek o ustanowienie adwokata. Podnieść w tym miejscu należy, że prawo pomocy w zakresie całkowitym czyli takie, o które wnioskuje skarżący, może być przyznane w sytuacjach wyjątkowych i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia (tak. M.Niezgódka-Medek [w:] B.Dauter, B.Gruszczyński, A.Kabat, M.Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wydanie III, Warszawa 2009 r., s. 696; zob. też cyt. tam orzecznictwo). W ocenie Sądu, aktualna sytuacja majątkowa skarżącego wskazuje na konieczność udzielenia mu prawa pomocy, jednakże nie w zakresie, w jakim oczekiwał tego. Co prawda skarżący podniósł, że obecnie nie posiada oszczędności, jednakże uzyskuje wraz z żoną comiesięcznie dochody na stałym poziomie (łącznie 4.780,25 zł), co znajduje także potwierdzenie w przedłożonych kopiach PIT - 37 za 2013 i 2014 r. oraz historiach rachunków bankowych. Sąd wziął pod uwagę ogół okoliczności, wynikający z przedłożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń. Za istotne należało uznać, że wydatki comiesięcznie ponoszone przez skarżącego oraz jego małżonkę wynoszą 3.980,15 zł. W konsekwencji na pozostałe wydatki w tym wyżywienie pozostaje skarżącemu i jego małżonce kwota 800,10 zł. Analiza wydatków skarżącego wykazała, że większą ich część stanowi spłata kredytu hipotecznego w wysokości 2.400 zł. Podkreślenia wymaga, że zobowiązania prywatne, takie jak różnego rodzaju kredyty a także pożyczki, nie mają pierwszeństwa przed należnościami Skarbu Państwa, do których zalicza się koszty sądowe (por. postanowienie NSA z dnia 20 października 2011 r., sygn. akt I OZ 783/11 LEX 984400). Zauważyć należy, że strona inicjująca postępowanie sądowe powinna liczyć się z poniesieniem kosztów z nim związanych. Stanowisko powyższe jest ugruntowane w orzecznictwie sądów administracyjnych. Jednym z podstawowych zadań sądownictwa administracyjnego jest rozstrzyganie sporów między obywatelem, a organami administracji publicznej w związku z władczymi rozstrzygnięciami tych organów. Wydanie przez organ takiego rozstrzygnięcia (w tym przypadku decyzji), które zostaje następnie objęte skargą do wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie powoduje, że postępowanie to wolne jest od kosztów. Zasadą jest bowiem, że to strona inicjująca postępowanie sądowoadministracyjne (a więc wnosząca skargę) ponosi koszty związane z udziałem w tym postępowaniu (art. 199 P.p.s.a.) (por. postanowienie NSA z dnia 8 maja 2015 r. , sygn. akt II OZ 404/15 opubl. www.cbois.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu skarżący inicjując postępowanie sądowe nie mógł oczekiwać, że wbrew powszechnie obowiązującym zasadom zostanie zwolniony z ponoszenia kosztów sądowych w całości oraz że uzyska pomoc w postaci ustanowienia fachowego pełnomocnika. Wbrew mniemaniu skarżącego sam fakt spłacania kredytu hipotecznego, którego rata wynosi ponad połowę osiąganych w gospodarstwie domowym dochodów, nie może przesądzać o przyznaniu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sytuacja materialna skarżącego nie wskazuje na to, aby tak szczególnej pomocy potrzebował - oboje z żoną osiągają na stałym poziomie dochody. Na ich podstawie uzyskali kredyt hipoteczny w banku, który szczegółowo zweryfikował ich możliwości płatnicze. Zarówno z oświadczenia skarżącego jak i przedłożonych historii rachunków bankowych wynika, że skarżący oraz jego żona wywiązują się ze swoich zobowiązań płatniczych, w tym w zakresie spłaty kredytu hipotecznego. Sąd stwierdził jednak, że uiszczenie wpisu sądowego od skargi w pełnej wysokości mogłoby stanowić dla skarżącego zbyt duże obciążenie finansowe. Miał przede wszystkim na uwadze, że w obydwu sprawach - skarżącego oraz jego żony - w tym samym czasie wezwano do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości po 400 zł. Poniesienie tego wydatku mogłoby spowodować uszczerbek w środkach utrzymania koniecznego wnioskodawcy. Z tego też względu, a także celem zapewnienia skarżącemu konstytucyjnego prawa do sądu przyznano prawo pomocy, zwalniając skarżącego na tym etapie od wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 200 zł, a w pozostałym zakresie wniosek oddalono. Wyjaśnić bowiem należy, że ewentualne przyszłe koszty sądowe w sprawie, takie jak wpis od skargi kasacyjnej, czy zażalenia, opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku lub inne mogą się w sprawie pojawić, bądź też nie wystąpić w ogóle, co zależeć będzie również od działań i wniosków samego skarżącego. Ponadto ich wysokość będzie znacznie niższa aniżeli obecny wpis od skargi (100 zł bądź w przypadku wpisu od skargi kasacyjnej - połowa wysokości obecnego wpisu), a co więcej ewentualna konieczność ich poniesienia wystąpi w nieokreślonej przyszłości, zatem sytuacja finansowa skarżącego może ulec zmianie, np. poprawie. Mając powyższe na względzie Sąd postanowił jak w sentencji.