II SA/Go 1166/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Michał Ruszyński Asesor WSA Jarosław Piątek Protokolant st. sekr. sąd. Agata Przybyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 stycznia 2018 r. sprawy ze skargi R.G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uchyla zaskarżoną decyzję. 1. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział, na podstawie art. 83 ust 1 pkt. 3 oraz art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3 ust. 3a ust. 4 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( tekst jedn. Dz.U. z 2016 poz. 963, określanej dalej jako u.s.u.s. ), po rozpatrzeniu wniosku R.G. w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek w ogólnej kwocie 42.304,36 zł. Organ odniósł się do poprzednio prowadzonej sprawy i wydanych w niej decyzji oraz kontroli sądowej (wyrokiem z dnia 8 marca 2017 r. WSA w Gorzowie Wlkp. w sprawie II SA/Go 68/17 uchylił poprzednio wydaną w sprawie decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2016r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek we wskazanej wyżej wysokości . Organ podał, że tak jak ustalono to w poprzedniej sprawie wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą - handel w niewyspecjalizowanych sklepach, zatrudniając pracownika. Działalność od stycznia do maja 2017 przynosi przychód na równym poziomie (nie podano jaki). Wnioskodawca otrzymuje stałe świadczenie emerytalne wypłacane przez KRUS w wysokości 970,15 zł netto oraz ZUS 517,12 zł. Wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Zamieszkuje w domu stanowiącym własność syna. Nie ponosi kosztów zamieszkiwania. Nie posiada majątku. Wydaje na leki 160 zł. Leczy się kardiologicznie po przebytych zawałach w 2004 i 2012 r. W 2016 r. zmarły żona, matka i synowa wnioskodawcy. Zdaniem organu przypadek wnioskodawcy nie wypełnia żadnej z przesłanek art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. i tym samym brak jest podstaw do rozpatrzenia wniosku na tej podstawie. Wnioskodawca nie zaprzestał prowadzenia działalności, poza działalnością gospodarczą pobiera on świadczenia emerytalne. Badając przesłanki całkowitej nieściągalności zadłużenia ustalono, że obecnie nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, nie można zatem uznać, iż na obecnym etapie wykazywałoby ono znamiona nieskutecznego. Organ stwierdził również, że w sprawie nie zachodzą przesłanki zawarte § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., nr 141, poz.1365 – określanego dalej jako rozporządzenie MGPiPS) wydanego na podstawie art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. Zdaniem organu to strona ma obowiązek wykazania tych okoliczności czego skarżący nie dopełnił. 2. W decyzji z dnia [...] października 2017 r., nr [...], wydanej w następstwie wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ podtrzymał swoje stanowisko. Przytaczając treść przepisów art. 28 ust. 3 pkt 1 do 6 u.s.u.s. i rozważając po kolei wskazane tam przesłanki organ stwierdził, że w sprawie nie zachodzi żadna z nich. Ze względu na kwotę zobowiązania nie zachodzi również przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4 a u.s.u.s. Odnosząc się do kwestii stanowiących istotę sporu, czyli przesłanek wskazanych w § 3 rozporządzenia MGPiPS wskazał, że przesłanka opisana w § 3 ust. 1 pkt 2 tego rozporządzenia nie ma zastosowania, bo skarżący nadal prowadzi działalność gospodarczą. Zdaniem organu skarżący jest w stanie spłacać zadłużanie, które miał rozłożone na 84 raty miesięczne. Dochód skarżącego jak organ podał to 1496, 60 zł, a łączne wydatki to 880 zł. Różnica, którą organ podaje wynosi 516, 60 zł (powinno być 616, 60 zł), zdaniem organu, przy wsparciu rodziny kwota ta powinna wystarczyć na spłatę rat. Zdaniem organu zadłużenie z tytułu składek i odsetek jest wynikiem uprzednio prowadzonej działalności gospodarczej, której celem, co do zasady, było osiągnięcie zysku finansowego. Powstałe w wyniku prowadzonej działalności gospodarczej negatywne konsekwencje finansowe, zasadniczo nie zwalniają z odpowiedzialności za powstałe zobowiązania. Negatywne skutki działalności gospodarczej mieszczą się w sferze działań objętych ryzykiem gospodarczym i nie powinno się przerzucać ich na Skarb Państwa i na całe społeczeństwo. Inne rozstrzygnięcie organu oznaczałoby zatem nieuzasadnione w okolicznościach sprawy uprzywilejowanie wnioskodawcy względem tych podmiotów, które regulują swoje zobowiązania. Organ podkreślił, że wydane w sprawie rozstrzygnięcie pokrywa się z poprzednim bowiem w ponowionym postępowaniu doszedł do tych samych wniosków jakie przedstawił w poprzednich decyzjach. 3. W skardze wniesionej z zachowaniem terminu i warunków formalnych skarżący zarzucił organowi naruszenie przepisów art. 7,8,10,11, 77 § 1, 80 i 107§ 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1257, dalej k.p.a.) wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzucając organowi niewyjaśnienie stanu faktycznego, wadliwą ocenę dowodów i brak pełnego uzasadnienia motywów rozstrzygnięcia skarżący podkreślał, swoją trudną sytuacją zdrowotną i materialną, wynikającą z jego przewlekłej choroby, śmierci żony, matki oraz synowej. Organ w odpowiedzi na skargę, podtrzymując swoje stanowisko, wyrażone w zaskarżonej decyzji, wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : 4. Skarga jest zasadna w granicach sporu i kompetencji sądu administracyjnego określonych art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1066 ze zm.) oraz art. 3 § 2, art. 134 § 1 i art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1369; zwanej dalej p.p.s.a.). Przedmiotem kognicji sądu w niniejszej sprawie była kontrola legalności decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) oraz składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, a także na ubezpieczenie zdrowotne (art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). W rozdziale 3 tej ustawy zatytułowanym "Zasady ustalania składek na ubezpieczenia społeczne" (art. 15 – 30), ustawodawca uregulował sprawy podstawy wymiaru składki oraz ich wysokości, podmiotów obowiązanych do ich finansowania, skutków nieopłacenia składek w terminie, przedawnienia i zabezpieczenia należności z tytułu składek, rygory w zakresie dopuszczalności umarzania zaległości, sprawy odroczenia spłaty składek oraz ich rozkładania na raty. Przepis art. 28 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje kompetencję ZUS do umarzania należności z tytułu składek w przypadkach określonych ust. 2-4 tego przepisu. Natomiast ust. 2 i 3 definiują przypadki tzw. "całkowitej nieściągalności". Wyliczenie zawarte w powyższym przepisie jest wyczerpujące. Sytuacja życiowa i majątkowa dłużnika nie ma zatem znaczenia przy ich zastosowaniu. Z kolei art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych dopuszcza możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Rozstrzygnięcie w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przybiera formę decyzji (art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), stąd też postępowanie poprzedzające jej wydanie jest postępowaniem administracyjnym, prowadzonym w oparciu o przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Z art. 28 ust. 3b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że dla oceny, czy przypadek jest uzasadniony należy brać pod uwagę z jednej strony ważny interes osoby zobowiązanej, a z drugiej strony stan finansów ubezpieczeń społecznych. Podejmując decyzję uznaniową organ musi zatem wyważyć oba wskazane interesy, zaś aby to uczynić musi dokładnie ustalić sytuację osoby zobowiązanej. 5. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych określone zostały w § 3 ust. 1 pkt 1 do 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jako okoliczności związane z wykazaniem przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Dotyczy to m.in. sytuacji, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiało zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Prawidłowe zastosowanie wskazanych przepisów wymaga wnikliwego rozważenia sytuacji wnioskodawcy. Organ dla podjęcia prawidłowej decyzji musi mieć bowiem jasność, czy opłacenie należności z tytułu składek rzeczywiście pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Jeżeli te okoliczności zostaną w sposób niewątpliwy stwierdzone, brak podstaw do wydania decyzji o odmowie (por. wyrok NSA z dnia 26 stycznia 2010 r., sygn. akt II GSK 349/09, dostępny w bazie orzeczeń na stronie internetowej NSA). Jeżeli w postępowaniu z wniosku o umorzenie należności z tytułu składek organ nie ustali całkowitej nieściągalności, to musi stwierdzić czy zobowiązany wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną zapłata należności pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, m.in. z uwagi na to, że zapłata pozbawiłaby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz z uwagi na to, że zobowiązany lub członek jego rodziny dotknięty jest przewlekłą chorobą. Ciężar dowodu istnienia przesłanek umorzenia, co do zasady, spoczywa na wnioskodawcy, ale to organ administracji odpowiada za prawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego oraz rzetelność dokonanych ustaleń. 6. Prawidłowość powyższych działań organu podlega kontroli sądowej, w ramach której sąd ocenia, czy zgromadzony został wystarczający materiał dowodowy dla ustalenia istnienia (lub nieistnienia) przesłanek umorzenia oraz czy zgromadzony materiał został prawidłowo oceniony, a następnie, czy z oceny tej zostały wyciągnięte wnioski właściwe pod względem logicznym i pod względem prawnym. W przedstawionym aspekcie należy uznać, że istotnym uchybieniem decyzji jest brak odniesienia i co za tym idzie realizacji wskazań zawartych w wyroku tutejszego sądu wydanym w tej samej sprawie (wyrok z dnia 8 marca 2017 r., II SA/Go 68/17). W uzasadnieniu tego wyroku sąd wskazał, że kontrolowane uzasadnienie decyzji nie zawiera pogłębionej analizy zdolności wnioskodawcy do ponoszenia obciążenia z tytułu składek, przy jednoczesnej możliwości zaspokajania jego podstawowych potrzeb. Zabrakło bowiem w niej kompleksowego i przekonującego wartościowania wszystkich okoliczności związanych z sytuacją majątkową skarżącego. Sąd podkreślił, że organ nie rozważył w sposób dostateczny zależności pomiędzy stanem zdrowia wnioskodawcy, a możliwościami dalszego prowadzenia jakiejkolwiek działalność zarobkowej, mogącej przynosić realny dochód. Sad zwrócił uwagę, że skarżący osiągnął ponadto wiek emerytalny w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i uzyskuje świadczenie emerytalne z KRUS, z którego ze względu na kwoty wolne od egzekucji nie ma realnej możliwości wyegzekwowania całości zadłużenia w przewidywalnej perspektywie. Wskazania te pozostają nadal aktualne i nie zostały zrealizowane. Nietrudno dostrzec, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest powieleniem poprzedniej argumentacji organu, który obstaje przy trafności swojego stanowiska, nie bacząc na związanie wynikające z art. 153 p.p.s.a. Już ta wada powoduje konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji, gdyż miała ona wpływ na treść wydanego rozstrzygnięcia jako, że organ nie zrealizował wytycznych zawartych w wyroku z dnia 8 marca 2017 r. 7. Dalej wskazać należy na niekonsekwencje w argumentacji organu. W uzasadnieniu decyzji mowa jest tym, że kwota, która pozostaje skarżącemu po odliczeniu wydatków jest niższa od minimum socjalnego. Zdaniem organu ma on jednak możliwość spłaty długu przy wsparciu rodziny. Organ nie rozwija jednak tego wątku i nie wskazuje jakich członków rodziny ma na myśli, co w tej sprawie wymaga szczególnego rozważenia skoro w krótkim czasie zmarli: matka, żona i synowa skarżącego. Organ powołuje się na stronie 7 decyzji na zmniejszenie zadłużenia na skutek przedawnienia. Nie wiadomo jednak czy chodzi o kwotę objętą wnioskiem i wymienioną w decyzji z dnia [...] sierpnia 2017 r. (42.304, 36 zł), czy też jest to kwota mniejsza, co w drugim przypadku może mieć istotny wpływ na ocenę wniosku. Odnosząc się do blankietowo powoływanej argumentacji dotyczącej interesu społecznego i ryzyka działalności gospodarczej wskazać należy, że, co również podkreślono w poprzednim wyroku tutejszego sądu, organ powinien mieć na względzie, że choć instytucja umorzenia ma charakter wyjątkowy, to nie może być tak intepretowana i stosowana, by stała się jedynie fasadą, uniemożliwiając dłużnikom znajdującym się w szczególnie trudnej sytuacji korzystanie z tego instrumentu. 8. Stwierdzając naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 153 p.p.s.a. oraz art. 7, 8, 11, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję. W ponowionym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych uchybień proceduralnych w szczególności zrealizowanie wskazań zawartych w wyroku z dnia 8 marca 2017 r., w sprawie II SA/Go 68/17 oraz niniejszym orzeczeniu.