II SA/Go 277/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Staniszewska, Sędziowie Sędzia WSA Ireneusz Fornalik, Asesor WSA Anna Juszczyk - Wiśniewska (spr.), Protokolant Sekretarz sądowy Monika Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 07 września 2005 r. przy udziale sprawy ze skargi C.J. na Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr DO [...] w przedmiocie odmowa przyznania uprawnień wdowy po kombatancie Uchylono decyzję I i II instancji W dniu [...].12.2003r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i osób Represjonowanych wydał decyzję nr [...] w której odmówił przyznania uprawnień przysługujących wdowie po kombatancie – innej osobie uprawnionej – C.J.J.. Decyzja została wydana na podstawie art. 20 ust.3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Podano nadto, że C.J. nie spełnia warunków o których mowa w art. 21 ustawy. W uzasadnieniu decyzji podano, że C.J. i J.W. udzielono w dniu [...].12.1953r. ślubu wyznaniowego w parafii rzymsko-katolickiej [...]. Zgodnie z ówczesnym prawem małżeństwo było zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożyli przed Kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński. W związku , że oświadczenia nie zostały złożone w tej formie małżeństwo nie było uznane za zawarte. Z uwagi na powyższe, że ślub wyznaniowy nie wywierał skutków w polskim porządku prawnym – C.J. nie przysługuje status wdowy. Decyzja została doręczona stronie 08.01.2004r. Skarżąca w dniu 21.01.2004r. (data nadania) złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym wniosła o uchylenie w całości decyzji i przyznanie uprawnień kombatanckich po zmarłym mężu J.W.. W uzasadnieniu wniosku podano, że w świetle obowiązującego prawa w dacie zawarcia przez nią związku małżeńskiego dokonanego przed księdzem katolickim zawarła ona związek małżeński z J.W. i w którym to małżeństwie zgodnie żyła przez okres 50 lat, prowadziła wspólne gospodarstwo domowe z J.W., wspólnie wychowując troje dzieci. Fakt nie potwierdzenia zawartego przed księdzem związku małżeńskiego w Urzędzie Stanu Cywilnego nie może przekreślać 50 lat wspólnego pożycia małżeńskiego, gdyż zdaniem wnioskodawczyni byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i sprawiedliwości społecznej, gdyż zarówno wobec Boga jak i ludzi wnioskodawczyni i jej zmarły mąż J.W. byli przykładnym małżeństwem. Wskazano również, że obecnie można zawierać związki małżeńskie w Kościele jak i przed państwowym urzędnikami Urzędów Stanu Cywilnego. Ponadto podniesiono, że wnioskodawczyni jest w podeszłym wieku oraz inwalidką pierwszej grupy i wymaga opieki osób trzecich. W dniu [...] sierpnia 2004r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydał decyzję nr [...] o utrzymaniu w mocy własnej decyzji. Podstawę decyzji stanowił art.127 § 3 i art.138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 20 ust. 3 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W uzasadnieniu decyzji organ podał, iż we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, strona nie podała nowych faktów, które byłyby nieznane kierownikowi urzędu podczas podejmowania decyzji. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego – organ uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Podano, że z zebranego materiału dowodowego wynika, że w chwili śmierci kombatanta strona nie pozostawała z nim w ważnym związku małżeńskim. Zgodnie zaś z wykładnią gramatyczną art.20 ust.3 przedmiotowej ustawy, uprawnienia wdowy po kombatancie przysługują jedynie osobie, która pozostawała z nim , w chwili jego śmierci w ważnym, wywierającym skutki cywilno-prawne związku małżeńskim. Z uwagi na nie spełnienie przez C.J. materialno-prawnej przesłanki koniecznej do przyznania jej uprawnień określonych w treści wskazanego przepisu. Decyzja powyższa została doręczona stronie w dniu 23.08.2004r. W dniu 07.09.2004r. C.J. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w której wniosła o uchylenie w całości decyzji organu jak i przyznanie skarżącej uprawnień wdowy po zmarłym kombatancie. W uzasadnieniu podano, że małżeństwo zawarte zostało w sposób formalnoprawny ważnie. Skarżąca nie może ponosić skutków prawnych ewentualnego nie zarejestrowania małżeństwa po zmianie przepisów w Urzędach Stanu Cywilnego. Skarżąca żyła w małżeństwie i nikt nie poinformował ją o konieczności zawarcia po raz drugi małżeństwa. Podniesiono , że obecnie ponownie wprowadzono możliwość zawierania małżeństw czy to kościelnych czy to cywilnych a nowożeńcy nie mogą ponosić skutków prawnych z powodu nie zarejestrowania ich przez urzędnika. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi i o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu przytoczono argumenty podane w decyzji . Skarżąca nie wyraziła zgody na rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Na wstępie należy zauważyć, że na podstawie § 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z 13 sierpnia 2004r. w sprawie przekazania Wojewódzkim Sądom Administracyjnym w Gorzowie Wlkp. i Kielcach rozpoznawanie spraw z obszaru województwa lubuskiego i świętokrzyskiego należących do właściwości Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Poznaniu i Krakowie (Dz.U. Nr 187, poz. 1926) w związku z § 1 pkt 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z 13 sierpnia 2004r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie utworzenia wojewódzkich sądów administracyjnych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów właściwości (Dz.U. Nr 187. poz.1927) sprawy w których skargi na działalność organów administracji publicznej mających siedzibę na terenie woj. lubuskiego zostały przekazane Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu – zostały przekazane Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wlkp. Na mocy cytowanych przepisów sąd ten, z dniem 01 lipca 2005r. stał się właściwy do rozpatrzenia przedmiotowej skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Nie może zatem wkraczać w uprawnienia organów orzekających bezpośrednio o prawach i obowiązkach stron postępowania administracyjnego. Zgodnie z treścią art. 20 ust.2 i 3 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego takie uprawnienia jak: 1) ulga w wysokości 37% w komunikacji krajowej przy przejazdach środkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w: a) 1 i 2 klasie pociągów osobowych i pospiesznych i autobusowego w komunikacji zwykłej i przyspieszonej - na podstawie biletów jednorazowych, b) 2 klasie pociągów innych niż osobowe i pospieszne - na podstawie biletów jednorazowych, 2) dodatek kompensacyjny w wysokości 15% dodatku kombatanckiego 3) ryczałt energetyczny w wysokości 50% taryfowych opłat za korzystanie z energii elektrycznej, gazowej i cieplnej na cele domowe, obliczony na podstawie norm ilościowych ustalonych przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych - przysługują również wdowom lub wdowcom - emerytom i rencistom oraz osobom pobierającym uposażenie w stanie spoczynku lub uposażenie rodzinne pozostałym po kombatantach i innych osobach uprawnionych. W przedmiotowej sprawie kwestią wymagającą rozstrzygnięcia jest czy skarżącą można uznać za wdowę w rozumieniu art. 20 ust.3 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Należy przede wszystkim zauważyć, że siłą tradycji, a także z uwagi na dostrzegalny opór przeciw podtekstowi ideologicznemu, jaki towarzyszył wprowadzeniu zasady laicyzacji małżeństwa, stosunkowo długo spotykało się wypadki zawierania małżeństwa tylko poprzez ślub kościelny, w nieświadomości, że taki związek nie wywołuje skutków prawnych. Zasada, iż zawarcie małżeństwa w formie wyznaniowej może następować tylko po uprzednim zawarciu małżeństwa ze skutkiem prawnym, tj. w formie świeckiej, torowała sobie długo drogę. Jeszcze pod rządem Kodeksu rodzinnego z 27 czerwca 1950 r. występowały przypadki łamania nakazu zawierania małżeństwa w formie religijnej po zawarciu małżeństwa w postaci świeckiej. Reakcją na te przypadki było wprowadzenie w 1958 r. do prawa o aktach stanu cywilnego przepisu przewidującego obowiązek udzielania ślubu wyznaniowego po przedstawieniu stosownego dokumentu z urzędu stanu cywilnego i sankcję karną za złamanie tego obowiązku. Przepisy te (art. 50 i 78 ustawy o aktach stanu cywilnego z 1955 r., wprowadzone nowelą z 1958 r.) obowiązywały także w ramach ustawy o aktach stanu cywilnego z 1986 r., jako art. 63 i 84, aż do momentu ich uchylenia 1989 r. (Dz. U. z 1989 r., Nr 29, poz. 154). Czas, kiedy skarżącej udzielono ślubu kościelnego przypada więc na okres obowiązywania zasady, iż skutki prawne następują tylko w wypadku zawarcia małżeństwa przed urzędnikiem stanu cywilnego i przed wprowadzeniem w 1958 r. zakazu udzielania ślubu religijnego przed zawarciem małżeństwa przed urzędnikiem stanu cywilnego. Tym sposobem małżeństwa zawarte tylko w formie wyznaniowej z punktu widzenia skutków prawnych zostały sprowadzone do zjawiska konkubinatu, pomimo że w świetle prawa kanonicznego małżeństwo takie (i tylko takie) było ważnie zawarte. Należy jednak mieć na uwadze, że konkubinat, który stał się udziałem skarżącej, u którego źródeł leżało subiektywne przekonanie o dostateczności związku o wyznaniowym charakterze dla legalizacji ze społecznego punktu widzenia wspólnego pożycia jest szczególną postacią konkubinatu. Tego rodzaju "konkubinat kwalifikowany" (małżeństwo faktyczne), z punktu widzenia oceny moralnej, nie zawierał w świadomości społecznej tych wszystkich negatywnych skojarzeń, które wiązały się z niektórymi innymi postaciami konkubinatu. Przy okazji wprowadzenia do polskiego systemu prawa tzw. "małżeństwa konkordatowego", ustawodawca nie skorzystał aby w przepisach intertemporalnych dokonać konwersji kwalifikowanych konkubinatów, albo przynajmniej umożliwić taką konwersję konkubinatom wynikającym z zawartego związku wyznaniowego. Z tego więc względu w rozumieniu prawa cywilnego związku skarżącej nie można uznać za małżeństwo. Ustawa o kombatantach nie zawiera przepisów intertemporalnych dotyczących sytuacji wdów po kombatantach, gdy idzie o wdowy po osobie poślubionej wyznaniowo. Wspomniana ustawa należy do korpusu prawa zabezpieczenia społecznego, "w ramach którego wypłacane są świadczenia w razie niezdolności do pracy, inwalidztwa lub starości, ale nie z tytułu pracy i opłacania składki, lecz z tytułu służby (żołnierze zawodowi, policjanci), lub zasług dla państwa (kombatanci, inwalidzi wojenni, osoby represjonowane) i finansowane w całości ze środków budżetowych", (T. Liszcz, Ubezpieczenie społeczne i zabezpieczenie społeczne w Polsce, Wyd. Zakamycze, Kraków 1997, s. 30). Art. 67 Konstytucji uznając prawo do zabezpieczenia społecznego obywateli jednocześnie odsyła, gdy chodzi o zakres i formy tego zabezpieczenia do ustawy. Nie zwalnia to jednak od oceny treści ustawy z punktu widzenia takich pryncypiów konstytucyjnych, jak równość traktowania sytuacji jednakowych. Obecnie cywilna i wyznaniowa forma zawarcia małżeństwa są formami alternatywnymi. W ujęciu tym wyraziła się aprobata dla subiektywnych przekonań osób, dla których małżeństwo wyznaniowe jest wyrazem ich wierzeń religijnych, aby z tym właśnie aktem (po spełnieniu dodatkowych przesłanek) wiązać powstanie małżeństwa. Tym sposobem ustawodawca zrealizował postulaty osób wierzących, dla których decydującą jest wyznaniowa forma małżeństwa. Jednocześnie ustawodawca był niekonsekwentny i nie zadbał o legalizację związków wyznaniowych uprzednio zawartych, pozostawiając je z piętnem niechętnie widzianego konkubinatu. Skoro - co do zasady - można obecnie, po spełnieniu dodatkowych przesłanek, zawrzeć skutecznie małżeństwo wyznaniowe, to wyrazem sprzeniewierzenia się zasadzie "równości w prawach i powinnościach" "zarówno wierzących w Boga... jak i nie podzielających tej wiary" (Preambuła Konstytucji) jest zepchnięcie do uniwersalnie ujętej grupy konkubinatów małżeństw zawartych wyłącznie w postaci wyznaniowej w okresie 1946-1997, szczególnie zaś w okresie 1946-1958 tj. w okresie gdy związki wyznaniowe nie wywoływały skutków cywilnoprawnych, a nie obowiązywał jeszcze zakaz udzielania ślubów kościelnych przed zawarciem ślubu cywilnego. Luka pozostawiona przez ustawodawcę w regulacji prawnej w zakresie konwalidacji sytuacji podobnego typu, przy okazji wprowadzenia do polskiego prawa tzw. małżeństwa konkordatowego przemawia w przekonaniu składu orzekającego za tym by nie dyskryminować skarżącej z powodu zawarcia przez nią małżeństwa w formie wyznaniowej- podobne stanowisko zostało wyrażone w wyroku NSA z 12.04.2000r. sygn. akt V SA 1512/99, Palestra 2000/7-8/241. Zgodność z prawem decyzji administracyjnej oznacza zgodność z systemem prawa. System prawny tworzy m.in. konstytucja, prawa człowiek, a nie tylko tekst konkretnego przepisu. Interpretacja tekstu prawnego powinna więc uwzględniać wiele różnych kontekstów prawa, a nie tylko ograniczać się do jednego aktu prawnego. Powinna również uwzględniać sytuacje szczególne, a taką jest przedmiotowa sprawa. Stosowanie przepisów nie powinno odbywać się w oderwaniu od życia codziennego, jak również przy stosowaniu prawa należy mieć wzgląd na wolę ustawodawcy i cel dla jakiego ustanowił konkretne przepisy. Z uwagi na szacunek należny kombatantom jak i ofiarom represji ustawodawca uznał za celowe w ramach szczególnej troski i opieki ze strony instytucji państwowych, samorządów terytorialnych i organizacji społecznych przyznanie pewnych uprawnień dla tej grupy osób i ich rodzin. Z powyższych względów, zdaniem składu orzekającego, sytuacja skarżącej powinna być zrównana z sytuacją wdowy, o której mowa w art. 20 ust. 3 ustawy o kombatantach. Z tego względu skład orzekający w przedmiotowej sprawie uznał, że decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego i z tego względu na podstawie art. 145 § 1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji. Nie orzeczono o kosztach postępowania z uwagi na brak w tym zakresie wniosku strony.