II SA/Go 544/18

Dnia 28 września 2018 roku Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim – Krzysztof Rogalski po rozpoznaniu w dniu 28 września 2018 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku M.P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Wojewody z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego stypendium p o s t a n a w i a : 1. umorzyć postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, 2. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. M.P. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję Wojewody z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego stypendium. Dnia 6 sierpnia 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Podał w nim, iż jest osobą bezrobotną, nie posiada żadnych dochodów, pozostaje na utrzymaniu rodziców, nie stać go na zapewnienie sobie pomocy prawnej, zaś zaskarżone rozstrzygnięcie jest dla niego kompletnie niezrozumiałe, krzywdzące, przy czym nie potrafi obronić swojego stanowiska bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z postępowaniem w tej sprawie. Utrzymuje się wyłącznie dzięki pomocy ojca mającego orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, który ma jeszcze na utrzymaniu uczącą się siostrę skarżącego. Ze strony matki skarżący nie otrzymuje żadnej pomocy. Dochody ojca skarżącego z tytułu wynagrodzenia za pracę oraz renty to łącznie ok. 2.500 zł Zarządzeniem z dnia 14 sierpnia 2018 r., wydanym na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej w skrócie p.p.s.a., skarżący został wezwany do uzupełnienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie: a) wyciągów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego oraz jego ojca i siostrę, przedstawiających saldo na tych rachunkach oraz wszystkie operacje finansowe, za okres ostatnich trzech miesięcy, b) zeznań podatkowych wskazanych wyżej osób za ostatni rok podatkowy, c) rachunków (dokumentów) potwierdzających ponoszone koszty związane z utrzymaniem mieszkania (energia elektryczna, woda, gaz itp.), d) ewentualnych rachunków dotyczących ponoszonych kosztów leczenia, leków, - w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o okoliczności wynikające z akt sprawy. Wezwanie to zostało wysłane na adres podany przez M.P. we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przesyłka została awizowana w dniu 21 sierpnia 2018 r., zaś w dniu 10 września 2018 r. została zwrócona do sądu jako niepodjęta w terminie. Zarządzeniem z dnia 18 września 2018 r., wydanym na podstawie art. 73 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), przesyłka zawierająca powyższe wezwanie została uznana za skutecznie doręczoną z dniem 4 września 2018 r. W ustawowym terminie skarżący nie udzielił odpowiedzi na wezwanie. Wniosek o przyznanie przyznania prawa pomocy okazał się bezprzedmiotowy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, natomiast w zakresie ustanowienia radcy prawnego należało go oddalić. Stosownie do treści art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jeśli chodzi o wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, to postępowanie w tym przedmiocie należało umorzyć. Stosownie bowiem do treści art. 239 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a. strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania m.in. w sprawach dotyczących statusu bezrobotnego, zasiłków oraz innych należności i uprawnień przysługujących osobie bezrobotnej, nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Przedmiotem niniejszej sprawy jest decyzja w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego stypendium, której materialnoprawną podstawę stanowią przepisy ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1065 ze zm.). Niniejsza sprawa należy więc do spraw, o których mowa w art. 239 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a. Merytoryczne rozpoznawanie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych należy zatem uznać za bezprzedmiotowe w sytuacji, gdy z mocy ustawy nie spoczywa na nim obowiązek ponoszenia tych kosztów. Wobec powyższego, na podstawie art. 249a p.p.s.a. orzeczono jak w pkt 1 postanowienia. Jeśli chodzi natomiast o wniosek o ustanowienie radcy prawnego, należy zwrócić uwagę, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Jej celem jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów sądowych (wpisu) czy kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie tego prawa spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, co wynika z treści art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. Oznacza to, że wnioskodawca ma obowiązek współdziałania w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności celem ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Stosownie do treści art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenia lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Wezwanie w tym przedmiocie skierowano do skarżącego, na adres podany we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pomimo dwukrotnego awizowania skierowana do skarżącego przesyłka zawierająca wezwanie do przedłożenia wymienionych wcześniej dokumentów źródłowych obrazujących sytuację materialną jego rodziny nie została odebrana. Stosownie zaś do treści art. 73 § 1 p.p.s.a., w razie niemożności doręczenia pisma w sposób przewidziany w art. 65 – 72 p.p.s.a., pismo składa się na okres czternastu dni w placówce pocztowej albo w urzędzie gminy, dokonując jednocześnie zawiadomienia określonego w § 2. Zawiadomienie o złożeniu pisma wraz z informacją o możliwości jego odbioru w placówce pocztowej albo w urzędzie gminy w terminie siedmiu dni od dnia pozostawienia zawiadomienia umieszcza się w oddawczej skrzynce pocztowej, a gdy to nie jest możliwe, na drzwiach mieszkania adresata lub w miejscu wskazanym jako adres do doręczeń, na drzwiach biura lub innego pomieszczenia, w którym adresat wykonuje swoje czynności zawodowe. W przypadku niepodjęcia pisma w terminie, o którym mowa w § 2, pozostawia się powtórne zawiadomienie o możliwości odbioru pisma w terminie nie dłuższym niż czternaście dni od dnia pierwszego zawiadomienia o złożeniu pisma w placówce pocztowej albo w urzędzie gminy (art. 73 § 3 p.p.s.a.). Doręczenie uważa się za dokonane z upływem ostatniego dnia okresu, o którym mowa w § 1 (art. 73 § 4 p.p.s.a.). Ustawodawca wprowadził zatem tzw. fikcję doręczenia polegającą na uznaniu, że pismo uważa się za doręczone po upływie 14 dni od dnia złożenia pisma w placówce pocztowej, po uprzednim dokonaniu dwukrotnego zawiadomienia (pozostawienia tzw. awizo), o jakim mowa w art. 73 § 2 p.p.s.a. Wobec powyższego przedmiotową przesyłkę należało uznać za skutecznie doręczoną (po dwukrotnym awizowaniu) w dniu 4 września 2018 r., tj. licząc 14 dni od pozostawienia pod adresem wskazanym we wniosku o przyznanie prawa pomocy pierwszego awizo w dniu 21 sierpnia 2018 r. Termin do wykonania wezwania rozpoczął zatem swój bieg od 5 września 2018 r. i upłynął bezskutecznie z dniem 11 września 2018 r. (dzień roboczy – wtorek). Powyższe wezwanie pozostało bez odpowiedzi. Nie zostały dostarczone m.in. wyciągi z rachunków bankowych skarżącego i jego ojca, dokumenty potwierdzające ponoszone koszty utrzymania, leczenia, leków, jak również zeznania podatkowe za ostatni rok podatkowy. W tej sytuacji analiza sytuacji majątkowej i życiowej skarżącego okazała się niemożliwa. Należy przy tym podkreślić, że wykazać oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., I FZ 189/11, LEX nr 948866) – czego skarżący w niniejszej sprawie, w odniesieniu do zadeklarowanej sytuacji majątkowej nie uczynił. Jednocześnie w judykaturze przyjmuje się, że niedopełnienie – nawet w części – obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia lub dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (postanowienia NSA z 29 stycznia 2015 r., II OZ 58/15, z 9 lipca 2014 r., I OZ 539/14). W konsekwencji wynikająca z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przesłanka wykazania przez stronę niemożności poniesienia kosztów postępowania nie została spełniona, w związku z czym na podstawie powyższego przepisu orzeczono jak na wstępie.