II SA/Go 568/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka – Trzebiatowski po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2017 r. w Gorzowie Wlkp. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W.T. od postanowienia Starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 24 stycznia 2017 r. sygn. akt II SA/Go 568/16 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego, wydanego w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji oraz odmowy przyznania pomocy finansowej z tytułu gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania na rok 2013 p o s t a n a w i a : utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 24 stycznia 2017 r. Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. po rozpoznaniu wniosku W.T. o udzielenia prawa pomocy w zakresie ustanowienia zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia Referendarz sądowy wskazał, przywoławszy uprzednio treść art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm. – określanego dalej jako "p.p.s.a."), iż instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony, zaś jej celem jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść, miedzy innymi kosztów sądowych (wpisu) czy kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. W tym zakresie jednakże podkreślił, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2010 r., I OZ 819/10, LEX nr 742076). W literaturze przedmiotu również zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Tymczasem według oświadczenia W.T. jego miesięczny dochód wynosi 6.333 zł (netto), ponadto jest on współwłaścicielem domu letniskowego, mieszkania oraz 11 ha nieruchomości oraz dwóch samochodów osobowych. Fakt, że majątek stanowi współwłasność nie oznacza, że skarżący nie może osiągnąć z majątku korzyści, np. poprzez zbycie (obciążenie) udziału. Zdaniem Referendarza sądowego skarżący nie wykazał okoliczności, które w jednoznaczny sposób świadczyłyby o tym, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. Za taką okoliczność nie uznał on spłaty kredytu (1.300 zł miesięcznie). Zdaniem Referendarza sadowego nie sposób uznać, że skarżący nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych i ponieść wydatków w celu ustanowienia zawodowego pełnomocnika. W ustawowo określonym terminie skarżący – W.T. wniósł sprzeciw od w/w postanowienia wskazując, iż nie podziela on argumentacji sądu, iż jego sytuacja majątkowa pozwala mu na pokrycie kosztów sądowych i kosztów pełnomocnictwa. Podkreślił, że majątek który posiada stanowi współwłasność jego oraz byłej żony G.T., z którą nie może osiągnąć porozumienia w kwestii podziału majątku, a w konsekwencji nie może go spieniężyć. Kwota, którą dysponuje, nie pozwala mu na poczynienie jakichkolwiek oszczędności, które pozwoliłby mu ponieść koszty opłat sądowych oraz wynagrodzenia adwokata. Skoro zaś prawo przewiduje przymus radcowski, to sąd powinien umożliwić mu skorzystanie z bezpłatnej pomocy prawnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. zważył, co następuje. Za zaskarżonym postanowieniem wskazać należy, iż zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 w zw. art. 245 § 1 i 2 p.p.s.a.). Przy czym – zgodnie z art. 246 § 1 pkt.1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślenia jednak wymaga, że instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania. Choć niewątpliwie celem przyznania prawa pomocy jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść, między innymi kosztów sądowych (wpisu) czy kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. To jednak obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Podkreślić dobitnie należy, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Pomoc państwa w tym zakresie ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (zob. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). W złożonym dnia 17 stycznia 2017 r. wniosku skarżący, zwracając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego, wskazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika bez uszczerbku we własnym utrzymaniu. Skarżący podał, że posiada majątek stanowiący współwłasność z jego byłą żoną. W.T. wskazał, że jego dochód z tytułu wynajmu lokali i dopłat wynosi 6.333 zł (miesięcznie netto). Nadto skarżący przedstawił ponoszone wydatki: rata kredytu – 1.300 zł, opłaty za trzy mieszkania – 1.900 zł, podatek – 510 zł. Wskazane informacje dają podstawę do przyjęcia, że na utrzymanie bieżące w miesiącu pozostaje skarżącemu kwota 2.623 zł. Posiada on również majątek nieruchomy, którego wartość wycenił na kwotę 430.000 zł, w skład którego wchodzą ½ domku letniskowego we [...] o powierzchni 75 m kw., mieszkanie o powierzchni 70 m kw oraz 11 ha nieruchomości, a także majątek ruchomy w postaci dwóch samochodów osobowych. Wprawdzie - jak twierdzi skarżący w piśmie z dnia [...] lutego 2017 r. – wskazany majątek stanowi współwłasność jego oraz byłej żony, z którą nie może dojść do porozumienia w zakresie jego podziału, stanowi on jednak istotną wartość dodatnią majątku skarżącego, i stanowią gwarancję, przynajmniej częściową, uzyskania dochodu w przyszłości. Jak słusznie zauważył Referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu z dnia 24 stycznia 2017 r., fakt, że majątek stanowi współwłasność nie oznacza, że skarżący nie może osiągnąć z majątku korzyści, np. poprzez zbycie (obciążenie) udziału. Ponadto sytuacja, w której byli małżonkowie posiadają wspólny majątek, bowiem nie doszło jeszcze do działu majątku, jest z założenia sytuacja tymczasową, którą skarżący może zakończyć czy to na drodze umownego podziału majątku czy też na drodze sądowej. W tych okolicznościach trudno zatem zaakceptować twierdzenie skarżącego, że uiszczenie kwoty kosztów sądowych, która w niniejszej sprawie wynosi 100 zł tytułem uiszczenia opłaty sądowej od ewentualnie wniesionej skargi kasacyjnej, a nawet skorzystanie z pomocy prawnej radcy prawnego we własnym zakresie w celu sporządzenia skargi kasacyjnej, przy takich dochodach miesięcznych i posiadanym majątku tezauryzacyjnym, może faktycznie zagrozić zdolności skarżącego zaspokojenia swoich koniecznych potrzeb życiowych. Niewątpliwie skarżący nie może porównywać się z osobami, które nie uzyskują żadnego dochodu, osobami bezrobotnymi, czy też osobami korzystającymi stale ze świadczeń z pomocy społecznej, dla których prawo pomocy bardzo często stanowi jedyną gwarancję skorzystania z prawa do sądu. Uwzględniając zatem wskazany wcześniej – i podzielany przez tut. Sąd - pogląd, iż pomoc państwa w tym zakresie ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu, zdaniem Sądu przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych w przypadku skarżącego pozostawałoby w wyraźnej sprzeczności z zasadami przyznawania pomocy państwa, w tym także z zasadą sprawiedliwości i solidarności społecznej. Wobec więc okoliczności wynikających z wniosku zasadnie Referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Nie wykazał on bowiem żadnych szczególnych przyczyn, dla których zasadne byłoby odstąpienie w jego wypadku od reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy skierowane jest bowiem do podmiotów o trudnej sytuacji finansowej, z której nie są w stanie samodzielnie wyjść, nie ma natomiast zmierzać do ochrony majątku prywatnego takich podmiotów. Dlatego też zapadłe w przedmiocie prawa pomocy orzeczenie utrzymano w mocy w oparciu o art. 260 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.