II SA/Go 695/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ireneusz Fornalik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Protokolant referent - stażysta Natalia Klimczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 listopada 2011 r. sprawy ze skargi J.M. na decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania na własność gruntu rolnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim na rzecz radcy prawnego T.D. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej. Decyzją z dnia [...] marca 2011 r., Nr [...] stosując przepis art. 118 ust. 1, 2a, 3 i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników ( Dz. U. z 2008r. Nr 50, poz. 291, ze zm.) oraz art. 104 kodeksu postępowania administracyjnego odmówił J.M. przyznania na własność gruntu rolnego o powierzchni 0,50 ha, położonego w części działek nr [...] stanowiących własność Gminy, położonych w obrębie 1 miasta. Uzasadniając to orzeczenie organ pierwszej instancji wyjaśnił, że w dniu [...] listopada 2010 r. J.M. złożyła wniosek w sprawie zwrotu na jej rzecz działki gruntu rolnego o powierzchni 0,50 ha opisanej na wstępie. Wnioskodawczyni podała, że zgodnie z wolą jej matki M.B., która zamarła w 2001 r. wystąpiła o zwrot działki co do której przysługiwało prawo do dożywotniego użytkowania w związku z przejęciem w 1976 r. na własność Państwa gospodarstwa rolnego wraz z budynkami – na jej rzecz pod wspólne użytkowanie wraz z bratem K.S. i jego żoną J.S.. Jednocześnie w związku z budową na tym terenie obwodnicy, wyraziła ona zgodę na wydzielenie podobnej działki o takim samym obszarze w innym miejscu. Z oświadczenia wnioskodawczyni wynikało, iż jej matka wyraziła zgodę na uprawę działki oznaczonej nr [...] stanowiącą działkę gruntu dożywotniego - przez sąsiada w zamian za pożytki. Organ wskazał, że po śmierci uprawnionej sąsiad nadal władał przedmiotowym gruntem na tych samych warunkach. Z informacji uzyskanych z Gminy wynika, iż przedmiotowy grunt był dzierżawiony od [...].12.1993 r. do [...].09.1996 r. oraz od [...].10.1996r. do [...].09.1999 r. i następnie od [...].12.1999 r., czyli jeszcze za życia uprawnionej. Brak jest natomiast dokumentów by rodzice wnioskodawczyni M. i W.B. kiedykolwiek zrzekli się swego prawa do użytkowania gruntu dożywotniego. Od 2005 r. działki w skład których weszła działka nr [...], oznaczone są numerami [...] i stanowią własność Gminy. Po kilkuletniej przerwie Gmina wydzierżawiła działki oznaczone nr [...] innej osobie trzeciej, a umowy dzierżawy obejmowały okresy: od [...].02.2003 r. do [...].09.2005 r., od [...].10.2005 r. do [...].09.2006 r., od [...].10.2006 r. do [...].09.2007 r., od [...].10.2007 r. do [...].09.2010 r. oraz od [...].10.2010 r. do [...].09.2015 r. Organ I instancji wskazał, że zgodnie z art. 118 ust. 2a cytowanej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, z wnioskiem przyznanie prawa własności działki gruntu rolnego może wystąpić zstępny osoby uprawnionej, jeżeli uprawnionymi są oboje małżonkowie dopiero po śmierci obojga małżonków, który po śmierci tej osoby faktycznie włada w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom daną nieruchomością. W związku z tym, iż wnioskodawczyni J.M. faktycznie nie włada gruntem dożywotnim brak jest przesłanek do zwrotu przedmiotowych działek. Odwołanie od opisanej powyżej decyzji wniosła J.M. domagając się jej zmiany poprzez nieodpłatne przyznanie jej własności działki określonej we wniosku, zarzucając w nim przede wszystkim, że organ pierwszej instancji nie uwzględnił faktu, iż działka dożywotnia była wydzielona pomiędzy własnością Pana T. – działka nr [...], a dzierżawionym polem uprawnym po jej rodzicach – działka [...], a zatem nie dzierżawił on działki [...] ( wcześniej oznaczonej nr [...]). W 2010 r. Gmina nie była w stanie określić szczegółów dotyczących tejże działki i jej lokalizacji. . Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] czerwca 2011 r., nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a oraz art. 118 ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników ( Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 29, ze zm.) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium wskazało na zasadność argumentacji, na którą powołał się w swojej decyzji organ l instancji. Zdaniem Kolegium - skarżąca nie może nabyć nieodpłatnie prawa własności działki nr [...], a to wobec braku przesłanki faktycznego władztwa określonej w art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Warunek faktycznego władania nieruchomością, po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom (czyli prawa użytkowania) oznacza wymaganie osobistego użytkowania nieruchomości (faktycznego) przez zstępnego ubiegającego się o przyznanie prawa własności działki. Od decyzji organu II instancji J.M. wniosła skargę domagając się jej uchylenia, przytaczając przy tym argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji Starosty. Pismem z dnia [...] listopada 2011 r. pełnomocnik skarżącej precyzując jej stanowisko, zarzucił naruszenie art. 7, 77, 80 i 107 § k.p.a. przez brak podjęcia wszelkich niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym nie zebrania materiału dowodowego w sposób wyczerpujący, pozostawiając bez wyjaśnienia istotne zagadnienie czy w rozumieniu art. 118 ust. 1 i 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników skarżąca J.M. po śmierci osoby uprawnionej faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym uprawnieniom jej matki częścią nieruchomości odnoszącej się do spornych działek. Organ dokonując błędnych ustaleń przekroczył zasadę swobodnej oceny dowodów, bezpodstawnie pomijając przydatne i możliwe do przeprowadzenia dowody z zeznań rodzeństwa skarżącej oraz K.T., które to dowody pozwoliłyby na ustalenia co do zakresu użytkowania nieruchomości przez matkę skarżącej, a także co do prawdopodobnej umowy na korzystanie z nieruchomości zawartej pomiędzy nią a K.T.. Nadto zdaniem skarżącej przeprowadzenie brakujących czynności dowodowych pozwoliłoby na ustalenie co do władania przez nią działkami [...]. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga okazała się zasadną. Przepis art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu rolników ( Dz. U z 2008r. Nr 50, poz. 291, ze zm. ), stanowiący materialnoprawną podstawę orzekania w rozpatrywanej sprawie, zawiera następujące regulacje: 1. Osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. 2. Osobie, której przysługuje prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność działki obejmującej budynki, w których znajdują się ten lokal i te pomieszczenia, o powierzchni niezbędnej do korzystania z tych budynków. 2a. Z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków. 3. Przepisów ust. 1-2a nie stosuje się, jeżeli działka nie jest przedmiotem własności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego albo jeżeli przyznanie własności naruszałoby prawa osób trzecich do działki lub budynków, o których mowa w tych przepisach. 4. Decyzje w sprawach określonych w ust. 1-2a wydaje starosta. 5. Skorzystanie z uprawnień przewidzianych w ust. 1 i 2 nie ma wpływu na wysokość emerytury i renty. Na mocy decyzji Naczelnika Gminy z dnia [...] stycznia 1976 r. na własność Państwa zostało przejęte gospodarstwo rolne (wraz z budynkami) położone w miejscowości stanowiące własność W.B. i M.B., przyznając im prawo bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki o obszarze O, 50 ha . Kierując się treścią wskazanego tu przepisu ustawy, obowiązkiem organu administracyjnego do którego według właściwości rzeczowej i miejscowej skierowany został wniosek, było zbadanie czy wniosek jest merytorycznie zasadny i czy winien być uwzględniony, a konkretnie - czy wnioskodawczyni spełniła wymienione w tym przepisie ustawy warunki formalne do przyznania jej działki dożywotniej. Ustawodawca uzależnił przyznanie działki dożywotniej od spełnienia łącznie dwóch warunków, czyli; wniosek winien pochodzić od zstępnego osoby uprawnionej, nadto zstępny ten po śmierci osoby uprawnionej winien faktycznie władać daną działką. W kierunku ustalenia tych okoliczności winno zmierzać postępowanie dowodowe w sprawie wszczętej na skutek wniosku skarżącej. Zgodnie z art. 336 k.c. posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel ( posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą ( posiadacz zależny). Posiadanie według kodeksu cywilnego jest szczególnym, pozostającym pod ochroną prawa, stanem faktycznym. Aby dokonać wykładni przepisu art. 118 ust. 2a ustawy, który stanowi podstawę prawną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, niezbędne jest odniesienie się do art.118 ust.1 ustawy i dokonanie wykładni normy prawnej w nim wyrażonej. Przepis ten stanowi, że osobie której przysługuje prawo użytkowania gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. W przypadku osoby, która przekazała gospodarstwo rolne Państwu przesłanką ustawową wymaganą i niezbędną do wystąpienia z żądaniem nabycia prawa własności działki jest przysługujące jej prawo użytkowania tej działki. Prawo użytkowania, czyli prawo rzeczowe ograniczone, o najszerszej treści uprawnień, a tym samym najmocniejsze obciążenie cudzego prawa. Zgodnie z art. 252 k.c. użytkowanie polega na obciążeniu rzeczy prawem dla jej "używania" i "pobierania pożytków". Podmiotowe prawo użytkowania zdecydowanie należy odróżnić od potocznego pojęcia "użytkowania " Ustanowienie prawa użytkowania następuje w celu wypełnienia określonej funkcji społeczno-gospodarczej. Tradycyjnie w stosunkach między osobami fizycznymi prawo użytkowania pełni funkcje alimentacyjną, służy więc zabezpieczeniu egzystencji określonych osób. Treścią prawa użytkowania jest używanie rzeczy i pobieranie pożytków. W pierwszym rzędzie trzeba tu uwzględnić pobieranie pożytków naturalnych. Nie można jednak wykluczyć pobierania pożytków cywilnych, należnych chociażby na podstawie nawiązanego stosunku najmu lub dzierżawy. Jest rzeczą bezsporną, że osoba posiadająca prawo użytkowania danej rzeczy może zawrzeć np. umowę obligacyjną dzierżawy przedmiotem, której będzie dana rzecz. Z przepisów kodeksu cywilnego o dzierżawie wynika, że wydzierżawiający nie musi być właścicielem przedmiotu dzierżawy lub osobą, której przysługuje do przedmiotu dzierżawy jakiekolwiek prawo ( w tym prawo rzeczowe ). Wydzierżawiający powinien władać rzeczą i zapewnić dzierżawcy możliwość korzystania i czerpania pożytków z prawa dzierżawy. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że osoba której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu może zawrzeć umowę dzierżawy tego gruntu, a zawarcie umowy dzierżawy nie powoduje utraty prawa użytkowania. Istotną cechą użytkowania, jako prawa rzeczowego ograniczonego jest niezbywalność tego prawa ( art. 252 k.c. ). Zakaz zbywania prawa użytkowania, bynajmniej nie obliguje użytkownika do osobistego wykonywania użytkowania. Jak wskazano już wyżej, użytkownik może oddać rzecz w najem, dzierżawę, użyczenie. Nie oznacza to rozporządzenia prawem niezbywalnym, może zaś zostać potraktowane jako wykonywanie użytkowania za pośrednictwem osób trzecich. Użytkowanie jest prawem osobistym, związanym z osobą użytkownika z czym łączy się nie tylko niezbywalność tego prawa, ale również kolejna zasada zgodnie z którą użytkowanie ustanowione na rzecz osoby fizycznej wygasa najpóźniej z jej śmiercią ( art. 266 k.c. ). Kolejną cechą użytkowania jako ograniczonego prawa rzeczowego jest możliwość wygaśnięcia użytkowania, jeżeli jest niewykonywanie przez lat dziesięć. Użytkownik powinien wykonywać swoje prawo zgodnie z wymaganiami prawidłowej gospodarki. ( art. 256 k.c ). Zakres wymagań prawidłowej gospodarki określa charakter nieruchomości będącej przedmiotem użytkowania, przyczyna i cel, dla którego zostało ono ustanowione, oraz czas jego trwania. Kryterium prawidłowej gospodarki nie może być ujęte abstrakcyjnie, niezbędna jest ocena dokonywana w okolicznościach konkretnych, z uwzględnieniem naturalnych i gospodarczych właściwości rzeczy oraz celu użytkowania. Stąd też zasady prawidłowej gospodarki nie są wartością stałą, niezmienną lecz mogą podlegać zmianom. W toku postępowania dowodowego przeprowadzonego w rozpatrywanej sprawie, nie ustalono czy skarżąca po śmierci matki M.B. - faktycznie władała działką, której obecnie domagała się nadania na własność, na czym polegało jej użytkowanie. Z pisma Burmistrza z dnia [...] listopada 2010r. oraz załączonych do akt administracyjnych umów dzierżawy zawieranych z K.T. od 2006 r. jak również zawiadomienia o zmianach w danych ewidencyjnych wynika, że jej przedmiotem jest działka oznaczona nr. [...] o powierzchni 0,3804 ha i działka nr. [...] o powierzchni 0,6325 ha. Brak jest także ustaleń odnoszących się do określenia na czym polegała dzierżawa działki za życia matki skarżącej przez K.T.. Zakres użytkowania "działki emerytalnej" o powierzchni 0,50 ha znajduje opis w piśmie matki skarżącej M.B. z dnia [...].11.2000 r. Także skarżąca w piśmie z dnia [...].02.2011r. skierowanym do Starostwa Powiatowego, określiła charakter użytkowania działki przez wydzierżawiającego K.T.. Nadto, należy to podkreślić, w toku postępowania administracyjnego, żadnej czynności procesowej zmierzającej do ustalenia powyżej okoliczności, nie przeprowadzono. Materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie nie daje podstaw do przyjęcia za ustaloną okoliczność dotyczącą sprawowania przez skarżącą faktycznego władztwa nad działką dożywotnią. Przyjęcie przez organ administracyjny, że po śmierci matki skarżąca nie sprawowała faktycznego władztwa nad działką dożywotnią nie ma oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Pomimo, że okoliczność powyższa nie została w sprawie ustalona, organ administracyjny nie skorzystał z możliwości uzupełnienia materiału dowodowego w tym zakresie poprzez przesłuchanie skarżącej (art. 86 k.p.a.), oraz w charakterze świadka K.T. Skutkiem wyżej opisanych uchybień procesowych, wydane w sprawie decyzje administracyjne zapadły z naruszeniem wynikającej z art. 80 k.p.a. zasady swobodnej oceny dowodów. Z powyższych względów decyzje administracyjne, jako wydane z naruszeniem wskazanych powyżej przepisów prawa procesowego, zostały uchylone. Stwierdzone uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1"b" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002r. nr 153 poz. 1270, ze zm.) Sąd orzekł jak w punkcie l sentencji wyroku. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a.