I SA/Ke 121/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędziowie Sędzia WSA Danuta Kuchta,, Sędzia WSA Mirosław Surma (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Joanna Dziopa, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 24 marca 2011r. sprawy ze skargi S. F. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych 1. oddala skargę; 2. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata H. K. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. 1. Decyzja organu administracji publicznej i przedstawiony przez ten organ tok postępowania. 1.1. Decyzją z dnia [...]. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił decyzję własną z dnia 15 października 2010r. w części dotyczącej odmowy umorzenia S. F. należności z tytułu składek na: Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od marca do czerwca 2001r. oraz Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za październik 2006r. i umorzył te należności, tj. z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych w łącznej kwocie 3.193,50 zł oraz na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego w łącznej kwocie 245,47 zł. W pozostałej części decyzję z dnia 15 października 2010r. utrzymał w mocy. 1.2. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazano, że S. F. prowadziła działalność gospodarczą w zakresie handlu odzieżą używaną. W związku z prowadzoną działalnością obowiązana była do opłacania składek ubezpieczeniowych. Z uwagi na niedopełnienie tego obowiązku na jej koncie rozliczeniowym prowadzonym przez ZUS Oddział w Kielcach powstało zadłużenie. Zobowiązana wnioskiem z dnia 20 sierpnia 2010r., a następnie pismem z dnia 1 października 2010r. zwróciła do ZUS o umorzenie zaległości składkowych. W związku z ww. decyzją z dnia 15 października 2010r. odmawiającą umorzenia wnioskowanych zaległości składkowych, zobowiązana wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy, powołując się na trudną sytuację materialną swoją i rodziny oraz przewlekłe problemy zdrowotne. 1.3. Organ wskazał, że stosownie do treści art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych, dalej ustawa s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności z tym jednak zastrzeżeniem, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umorzone pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki całkowitej nieściągalności zostały przez ustawodawcę wymienione w art. 28 ust 3 ustawy o s.u.s.. Jednocześnie stosownie do art. 28 ust. 3a powołanej ustawy, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umorzone, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umarzania tych należności określa Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365), zgodnie z którym umorzenie należności może nastąpić w przypadku, gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W szczególności, gdy opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, gdy zobowiązany poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego, nadzwyczajnego zdarzenia, oraz w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny pozbawiającej zobowiązanego możliwości zarobkowania. 1.4. ZUS wskazał, że w przypadku zobowiązanej nie zachodzi całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy s.u.s., bowiem uzyskuje dochód z tytułu emerytury. Nadto jest współwłaścicielką zamieszkiwanego lokalu. Zatem postępowanie w sprawie prowadzone było w oparciu o treść art. 28 ust. 3a ustawy o s.u.s. W toku prowadzonego postępowania ustalono, iż pod adresem wskazanym we wniosku, tj. ul. N.J. 85/17 w K. znajduje się mieszkanie typu spółdzielczo-własnościowego (wykupione w 2008r.). Z danych uzyskanych przez ZUS z Urzędu Miasta K. wynika, że mieszkanie położone jest w obrębie 007, na działce nr 2628/2 z urządzoną księgą wieczystą nr KUL/00117681/7. Mieszkanie o powierzchni 39,6 m2 składa się z 2 pokoi, widnej kuchni (powierzchnia pokoi wynosi 18 m2). Pomieszczenia są czyste, ciepłe, zadbane i wyposażone w dość nowe o niskiej wartości sprzęty domowe. Brak jest sprzętów i ruchomości o wartości umożliwiającej prowadzenie skutecznej egzekucji z majątku ruchomego. Według oświadczenia mieszkanie jest na bieżąco, niskimi nakładami finansowymi, remontowane, doposażane i odświeżane. W ewidencji Starostwa Powiatowego w K. zobowiązana nie figuruje jako właścicielka gruntów czy nieruchomości położonych na terenie powiatu kieleckiego. Pod ww. adresem zamieszkuje wraz z mężem. Nadto, według oświadczenia w mieszkaniu zameldowane są jej dzieci - 2 córki i syn oraz 3 wnuków. Córki na stałe zamieszkują odrębnie, a syn poza granicami RP. Z materiału dowodowego wynika, iż obecnie zobowiązana nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest nigdzie zatrudniona. Źródłem jej dochodu jest świadczenie emerytalne z ZUS w wysokości 911,34 zł brutto miesięcznie (netto 782,32 zł). Z przedłożonych zeznań podatkowych wynika, że w 2009r. uzyskała dochód tylko z emerytury. Według oświadczenia, z uwagi na zły stan zdrowia i brak ofert pracy, nie podejmuje żadnych prac sezonowych, dorywczych czy okresowych. Z kolei mąż wnioskodawczyni (lat 61) do 31 października 2010r. osiągał dochód z tytułu zatrudnienia w PW WIKA Sp. Jawna za minimalnym wynagrodzeniem. Obecnie, jak wynika z danych Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS o płatnikach składek i ubezpieczonych pozostaje bez zatrudnienia. Od 2 listopada 2010r. zarejestrowany jest w Miejskim Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, od 10 listopada 2010r. uzyskał prawo do zasiłku dla bezrobotnych. Z zeznań podatkowych wynika, że w 2008r. mąż uzyskał dochód z zatrudnienia w wysokości 2.532,43 zł; w 2009r. jego dochód wyniósł 13.827,00 zł. Według oświadczenia zobowiązanej rodzina nie otrzymuje i nie pobiera żadnej pomocy od Instytucji Pomocowych, sporadycznie finansowo pomaga syn, na stałe zamieszkujący za granicą. Na koszty związane z utrzymaniem domu, wynoszące łącznie 560 zł/m-c, składają się: czynsz 360,zł /miesięcznie (brak dopłat), energia elektryczna ok. 100 zł/ miesiąc, gaz ok. 40 zł/ miesiąc (opłacany nie terminowo), telefon ok. 60 zł/ miesiąc. Na potwierdzenie przedłożono faktury i zestawienie opłat czynszowych. Nadto zobowiązana z mężem ponoszą stałe koszty związane z leczeniem. Na zakup dla wnioskodawczyni lekarstw, witamin, suplementów itp. wydatkowana jest kwota ok. 100-300 zł /1-2 miesiące; koszty leków męża wynoszą do 100 zł miesięcznie. Zobowiązana posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności przyznane na stałe. Leczy się na schorzenia przewlekłe - reumatyczne, oddechowe, tarczycy, związane z powikłaniami pooperacyjnymi przetoki układu wydalniczego, przepukliny. Potwierdza to przedłożona dokumentacja lekarska, w tym zaświadczenie lekarskie, z którego wynika, że wnioskodawczyni leczy się z powodu częstych infekcji górnych dróg oddechowych. Mąż również posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z uwagi na schorzenia stawów kolanowych. Poza zadłużeniem wobec ZUS rodzina posiada zobowiązania z tytułu zaciągniętego kredytu w Euro Bank, w SKOK, w AIG oraz wobec Spółdzielni Mieszkaniowej. Zobowiązania nie są spłacane, a kredyty pobrane zostały między innymi na uregulowanie zobowiązań czynszowych za wynajem pawilonu handlowego do prowadzonej działalności. 1.5. Zdaniem ZUS, biorąc pod uwagę powołane wyżej przepisy oraz całokształt materiału dowodowego, który potwierdza dość trudną obecnie sytuację materialną rodziny spowodowaną utratą przez męża zobowiązanej od lutego 2010r. zatrudnienia, tj. uwzględniając nowe okoliczności - w sprawie znajduje zastosowanie art. 28 ust. 3a ustawy s.u.s. Podjęto więc decyzję o częściowym umorzeniu należności składkowych - ok. 50% najstarszego zadłużenia. Jednocześnie ZUS podkreślił, że umorzenie ma charakter fakultatywny, Zakład może (nie musi) umorzyć w części lub w całości należności. W sprawie uznał, że spłata całej kwoty przedmiotowego zadłużenia stanowiłaby znaczny uszczerbek w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych wnioskodawczyni i jej męża. Częściowe umorzenie zaległości ułatwi spłatę pozostałych zaległości. Dodatkowo organ zasugerował, że spłata pozostałego zadłużenia np. w systemie ratalnym może stanowić znaczną ulgę, bowiem od składek, które zostały rozłożone na raty nie nalicza się odsetek, począwszy od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o udzielenie ulgi, a jedynie opłatę prolongacyjną w kwocie stanowiącej 50 % stawki odsetek, obowiązujących w dniu zawarcia umowy. 2. Skarga do Sądu. 2.1. W skardze na decyzję S. F. wniosła o umorzenie pozostałych zaległości. Podała, że sytuacja jej rodziny pogorszyła się. Jej mąż obecnie nie pracuje, pobiera zasiłek dla bezrobotnych, ona emeryturę w wysokości 780 zł, przy czym na leczenie i opłaty wydają więcej niż połowę dochodów. Nie jest więc w stanie spłacać zadłużenia. Dodatkowo skarżąca wskazała, że wraz z mężem są osobami niepełnosprawnymi; ona oczekuje na operację. 2.2. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył co następuje: 3.1. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art.1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), określanej dalej jako ustawa p.p.s.a., Sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem i nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa. 3.2. Na wstępie, odnosząc się do wniosku skarżącej o umorzenie pozostałej części należności składkowych, należy wyjaśnić, że o uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji, co w niniejszym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia przedmiotowych należności należy do kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd administracyjny nie ma uprawnień do merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, tj. dokonania umorzenia należności. Mając zatem na względzie wskazane przesłanki oraz dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, wydanej przez ZUS, w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, tj. badając zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności tak z przepisami ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej jako kpa, jak i z normami prawa materialnego zawartymi w ustawie z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.), dalej jako ustawa s.u.s., oraz w oparciu o akta sprawy, Sąd nie stwierdził takich naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Organ prawidłowo wskazał na materialno-prawną podstawę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne jaką jest art. 28 ust. 2, 3 i 3a ustawy s.u.s. Powołany przepis stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, jednocześnie wskazując na przypadki w których ona zachodzi. Ponadto, w związku z tym, że sprawa dotyczy należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek, pomimo braku całkowitej nieściągalności, organ ma możliwość umorzenia tych należności także w innych uzasadnionych przypadkach. Na te uzasadnione przypadki wskazuje § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz.1365). 3.3. Z powyższego wynika, że kwestią pierwszorzędną dla uruchomienia postępowania w sprawie umorzenia zaległości jest ustalenie czy w sprawie zachodzi całkowita nieściągalność należności, tzn. czy występuje jedna z okoliczności wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 ustawy s.u.s. Zdaniem Sądu, organ w sposób prawidłowy ustalił, że żadna z opisanych w ww. przepisie okoliczności nie zachodzi. W sprawie bezspornym jest, że skarżąca posiada stały miesięczny dochód z tytułu emerytury, a jej mąż uzyskał prawo do zasiłku dla bezrobotnych. Stąd ustalenia organu w zakresie przesłanek nieściągalności należało uznać prawidłowe. 3.4. Ponadto, należy podnieść, że z treści zacytowanych przepisów (pkt 3.2.) wynika, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia korzysta ze swobody uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanki uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Rozstrzygnięcie organu nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 kpa), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 kpa. Z kolei sądowej kontroli legalności decyzji podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. 3.5. Odnośnie składek na ubezpieczenie własne skarżącej, wobec ustalenia braku przesłanki nieściągalności, ZUS przeprowadził postępowanie w oparciu o art. 28 ust. 3a ustawy s.u.s. w związku z § 3 ww. rozporządzenia (pkt 3.2.), w kierunku ustalenia sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej, co mogłoby wyjaśnić czy przypadek skarżącej jest tym właśnie uzasadnionym, o którym wspomina przepis, a przede wszystkim czy ustalone okoliczności świadczą o tym, że skarżąca nie jest w stanie opłacić tych należności bez spowodowania zbyt ciężkich skutków dla siebie i swojej rodziny. W celu prawidłowego zastosowania art. 28 ust. 3a ustawy s.u.s. niezbędne jest zbadanie sytuacji finansowej strony, na którą oprócz wysokości osiąganych dochodów wpływ ma także wielkość stałych obciążeń. W przedmiotowej sprawie organ sprostał tym wymaganiom. W celu ustalenia stanu faktycznego przeprowadził szczegółowe postępowanie wyjaśniające (pkt 1.4.), ustalając sytuację finansową i rodzinną skarżącej, a przede wszystkim, istotne w sprawie, jej dochody i wydatki. Oparł się w tym zakresie m.in. na oświadczeniu skarżącej o stanie rodzinnymi i majątkowym oraz sytuacji materialnej z dnia 31 sierpnia 2010r., wyjaśnieniach strony z dnia 3 września 2010r., a także informacji Starostwa w Kielcach z dnia 8 września 2010r. Organ dysponował też dokumentami bankowymi, rachunkami oraz fakturami dotyczącymi wydatków rodziny. Ustalenia organu doprowadziły go do wniosku, że istnieją podstawy do umorzenia części zaległości na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy o s.u.s. w zw. § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia, ponieważ sytuacja skarżącej jest na tyle trudna, że spłata całości zadłużenia spowodowałaby znaczny uszczerbek dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych skarżącej i jej rodziny. Jednocześnie organ uznał, że sytuacja ta pozwoli jej na spłatę pozostałej kwoty zadłużenia w dogodnym układzie ratalnym. Przy czym należy zauważyć, że bezpośrednią przesłanką dla umorzenia części zadłużenia była okoliczność utraty pracy przez męża skarżącej, czyli okoliczność, na którą to powołuje się zobowiązana w skardze. 3.6. Zdaniem Sądu, organ przeprowadził postępowanie zgodnie z przepisami prawa (pkt 3.5.), a wyciągnięte wnioski nie wychodzą poza granice zakreślone w art. 80 kpa. Tym samym organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego dokonując częściowego umorzenia przedmiotowych należności. Należy wyraźnie podkreślić, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadza do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Nawet więc w przypadku wystąpienia przesłanki umorzenia należności, organ nie ma obowiązku udzielenia ulgi. W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie częściowa odmowa nie ma charakteru dowolnego. Samo zaś niezadowolenie skarżącej z treści wydanego rozstrzygnięcia oraz subiektywne przekonanie o zaistnieniu przesłanek przemawiających za umorzeniem należności nie może oznaczać, że przeprowadzone postępowanie było niezgodne z obowiązującymi przepisami prawa. Przy czym należy dodać, że Sąd dokonuje kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia na datę jego podjęcia przez organ i w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu administracyjnym. Jakiekolwiek zmiany w sytuacji życiowej wnioskodawczyni mogą być podstawą ponownego ubiegania się o udzielenie ulgi w spłacie zaległości wobec ZUS. Wniosek w tym zakresie może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu, w szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów. Wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta bowiem z tzw. powagi rzeczy osądzonej. 3.7. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, a podjęte rozstrzygnięcie nie wykraczało poza ramy uznania administracyjnego, na podstawie art. 151 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Stosownie do § 19 w zw. z § 18 ust.1 pkt 1 lit. "c" oraz § 2 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) Sąd ustalił wynagrodzenie w przedmiotowej sprawie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej w kwocie 295,20 zł w tym 55,20 zł tytułem VAT, i przyznał je adwokatowi.