I SA/Ke 133/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Grabowska, Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Michał Gajda, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi E. T. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) decyzją z [...] r. nr [...], na podstawie art. 104 § 1 i 2 oraz art. 105 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2017.1257) dalej "k.p.a." oraz art. 59 ust. 3 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U.2016.277 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku E.t. z 31 sierpnia 2017 r. o umorzenie zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1 kwartału 1994 r. do 4 kwartału 1998 r., postanowił umorzyć postępowanie administracyjne. W uzasadnieniu wskazano, że 29 sierpnia 2017 r. do Sądu Okręgowego w Kielcach wpłynęło pismo E.t. z 25 sierpnia 2017 r., które zostało przekazane do KRUS Oddziału Regionalnego w K.. Z tytułu pisma wynikało, że dotyczy zadłużenia wobec KRUS. W piśmie wskazano na trudną sytuację majątkową, która uniemożliwia uregulowanie zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Wyrokiem z 18 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Ke 668/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z [...]. nr [....] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego. W ocenie Sądu organ nie ustalił w sposób prawidłowy i wyczerpujący okoliczności faktycznych sprawy istotnych dla jej rozstrzygnięcia i nie rozpoznał sprawy w jej całokształcie, przez co naruszył art. 7, art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a. Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględnił art. 41b ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U.2017.2336) dalej "u.s.r.", w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2011 r. zgodnie, z którym należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. W przedmiotowej sprawie składki na ubezpieczenie społeczne rolników obejmujące okres od 1 kwartału 1994 r. do 4 kwartału 1998 r. uległy przedawnieniu i zostały odpisane z konta wnioskodawcy jako przedawnione, z uwagi na upływ 10-letniego ustawowego okresu ich dochodzenia. Jednocześnie, organ rentowy dokonał zabezpieczenia tych należności w postaci ustanowienia hipoteki na nieruchomości stanowiącej gospodarstwo rolne. Zaległości za okres od 1 kwartału 1994 r. do 4 kwartału 1998 r., zgodnie z zawiadomieniami Sądu Rejonowego we Włoszczowie z 12 października 1998 r. i 12 sierpnia 2005 r. zostały zabezpieczone wpisami hipoteki, których łączna wartość wynosi 8004 zł. Zgodnie z art. 41b ust. 2 u.s.r. należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką nie ulegają przedawnieniu, jednak po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Zabezpieczenie hipoteczne spowodowało, że zaległości składkowe objęte tym wpisem nie obciążają konta składkowego (ubezpieczeniowego) strony, a wyłącznie obciążają nieruchomość i dlatego mogą być egzekwowane z przedmiotu hipoteki. Organ przywołał treść art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.s.r., zgodnie z którym Prezes KRUS może umorzyć rolnikowi należności z tytułu składek w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem ubezpieczonego mając na uwadze stan finansów funduszu emerytalno-rentowego i składkowego. Podkreślił następnie, że przedmiotem postępowania o umorzenie mogą być jedynie należności figurujące na koncie ubezpieczonego, a nie na zabezpieczeniu hipotecznym. Uwzględniając powyższą argumentację oraz art. 105 §1 k.p.a. umorzono postępowanie. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. zachodzi wówczas, gdy odpadł jeden z konstytutywnych elementów sprawy administracyjnej i brak jest podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpoznania sprawy. W ocenie organu taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Nie zmienia tego również okoliczność, że w związku z zabezpieczeniem hipotecznym w dalszym ciągu wnioskodawca pozostaje dłużnikiem rzeczowym. Na powyższą decyzję E.t. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wniósł o wycofanie go z ubezpieczenie przez KRUS za kwartały, które spowodowały zadłużenie oraz o wycofanie hipoteki wraz z odsetkami. Podał, że część gospodarstwa była w dzierżawie, a część była nieużytkowana od 91 r. do czasu nastania dopłat i skarżący nie miał możliwości jej uprawiania. Oświadczył, że gdyby miał pieniądze chętnie by KRUS-owi zapłacił, ale jest w trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. W piśmie procesowym z 4 czerwca 2018 r. skarżący wniósł o załączenie do akt sprawy umowy dzierżawy gruntów rolnych z 10 kwietnia 1990 r. oraz zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy w Końskich z 19 kwietnia 2018 r. Na rozprawie 4 czerwca 2018 r. Sąd postanowił, na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. odmówić przeprowadzenia dowodów wymienionych w piśmie skarżącego z 4 czerwca 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz.U.2017.2188) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.2017.1369 ze zm.), określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" ustawy p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. "b"), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c"). Uwzględniając przytoczone zasady oceny dokonywanej przez sądy administracyjne, należy stwierdzić, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja organu rentowego umarzająca postępowanie w przedmiocie umorzenia zaległości skarżącego z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Podstawę prawną wydanego przez Prezesa KRUS rozstrzygnięcia stanowiły przepisy art. 104 § 1 i 2 oraz art. 105 § 1 k.p.a. Zgodnie z art. 105 § 1 k.p.a. w sytuacji gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Bezprzedmiotowość wiąże się z brakiem któregoś z elementów stosunku materialnoprawnego, co skutkuje tym, że nie można załatwić sprawy przez rozstrzygnięcie jej co do istoty. Zachodzi ona zatem w sytuacjach, gdy w świetle prawa materialnego i ustalonego stanu faktycznego nie mamy do czynienia ze sprawą administracyjną mogącą być przedmiotem postępowania. Innymi słowy, sprawa administracyjna jest bezprzedmiotowa w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. wtedy, gdy nie ma materialnoprawnych podstaw do władczej ingerencji organu administracyjnego. Wówczas jakiekolwiek rozstrzygnięcie merytoryczne pozytywne czy negatywne staje się prawnie niedopuszczalne. Według organu postępowanie w przedmiocie umorzenia należności skarżącego jest bezprzedmiotowe, ponieważ składki na ubezpieczenie społeczne rolników obejmujące okres od 1 kwartału 1994 r. do 4 kwartału 1998 r. uległy przedawnieniu i zostały odpisane z konta wnioskodawcy. Ocena legalności zaskarżonej decyzji wymaga uwzględnienia, że sprawa była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wyrokiem z 18 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Ke 668/17, Sąd ten uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie Prezesa KRUS, w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego, stwierdzając brak prawidłowych i wyczerpujących ustaleń w zakresie okoliczności faktycznych sprawy, istotnych dla jej rozstrzygnięcia oraz nierozpoznanie sprawy w jej całokształcie, przez co został naruszony art. 7, art. 8, art. 107 § 3 k.p.a. Sąd zarzucił, że Prezes KRUS wypowiadając się w uzasadnieniu dwukrotnie na temat istnienia długu skarżącego zawarł sprzeczne wnioski co do istnienia przedmiotu postępowania. W pierwszej części stwierdził bowiem, że wnioskowane zaległości zostały odpisane z konta skarżącego, z uwagi na upływ okresu ich przedawnienia. Z kolei w dalszej części, przywołując art. 41b pkt 2 u.s.r., ponownie wypowiedział się na temat istnienia długu skarżącego stwierdzając, że jedynie uregulowanie kwoty 9137,70 zł będzie podstawą dla Kasy do wydania zezwolenia na wykreślenie wpisów hipoteki w księdze wieczystej. W ocenie Sądu powyższe stwierdzenie sugerowało, że jednak dług (zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie) istnieje. Tym samym wystąpiły uzasadnione wątpliwości, wymagające w ponownym postępowaniu wyjaśnienia, czy istniał przedmiot sprawy administracyjnej. W związku z powyższym kontrolując zaskarżoną decyzję zachodzi konieczność uwzględnienia art. 153 ustawy p.p.s.a. zgodnie, z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Wskazania co do dalszego postępowania zawarte w ww. wyroku WSA w Kielcach z 18 stycznia 2018 r. obejmowały przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, zgodnie z art. 7 k.p.a., co do istnienia długu w postaci zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników oraz poddanie ustalonych faktów analizie prawnej w kontekście przedawnienia zaległości, biorąc pod uwagę szczegółowo wymienione przez Sąd przepisy w zakresie przedawnienia należności składkowych oraz dokonując wykładni art. 41b ust. 2 u.s.r. przez pryzmat wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r. sygn. akt SK 40/12. Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd stwierdził, że organ rentowy wydając zaskarżoną decyzję nie wziął pod uwagę wytycznych zawartych w ww. wyroku WSA w Kielcach, tym samym naruszył art. 153 ustawy p.p.s.a. Przede wszystkim organ nie usunął zarzucanej przez Sąd sprzeczności w zakresie istnienia przedmiotu sprawy. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji w dalszym ciągu budzi wątpliwości czy dług skarżącego (zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników) istnieje. W jednym miejscu uzasadnienia organ wskazał bowiem, że dług nie istnieje, ponieważ składki uległy przedawnieniu i nie obciążają już konta składkowego skarżącego. Następnie, wskazując na zabezpieczenie tego samego długu hipoteką wskazał, że w związku z treścią art. 41b ust. 2 u.s.r., dług ten może być egzekwowany z przedmiotu hipoteki, co oznacza, że dług istnieje. Zdaniem Sądu sprzeczności tej nie usuwa argument organu, że przedmiotem postępowania o umorzenie mogą być jedynie należności figurujące na koncie ubezpieczonego, a nie na zabezpieczeniu hipotecznym. Stanowisko takie nie znajduje bowiem oparcia w przepisach prawa dotyczących umorzenia zaległości. Naruszenie art. 153 ustawy p.p.s.a. obejmuje ponadto brak realizacji zaleceń Sądu zawartych w wyroku z 18 stycznia 2018 r. w zakresie analizy prawnej przedawnienia przedmiotowych należności składkowych. Organ rentowy przywołał wprawdzie art. 41b ust. 1 u.s.r., jednakże pominął wskazane przez Sąd przepisy prawa, które powinny być poddane analizie przy rozważaniu powyższego zagadnienia. Nadto organ nie dokonał wykładni przepisu art. 41b ust. 2 u.s.r. mając na względzie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r. sygn. akt SK 40/12. Ograniczył się jedynie do przywołania treści samego przepisu. Tymczasem w uzasadnieniu wyroku z 18 stycznia 2018r. WSA w Kielcach wskazał, iż "wykładnia art. 41 b ust. 2 u.s.r. powinna zostać dokonana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12 zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wyroku Trybunału wskazano, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., stanowił: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki". Obecnie (tj. po zmianach dokonanych przez art. 1 pkt 58 ustawy z 12 września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie innych ustaw, (Dz.U. nr 169, poz. 1387, ze zm.), odpowiednikiem tego przepisu jest art. 70 § 8 wskazanej ustawy: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu". W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny cecha niekonstytucyjności odnosi się także do art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym na dzień ustanowienia hipoteki. Można więc w tej sytuacji mówić o oczywistej niezgodności z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP także art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej w zakresie, o którym mowa w omawianym orzeczeniu Trybunału. Oczywistość niezgodności ww. przepisu z Konstytucją RP oraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału stanowią wystarczające przesłanki do odmowy zastosowania przez Sąd także przepisu art. 41b ust. 2 u.s.r. Przepis ten objęty jest bowiem takimi samymi zastrzeżeniami, co do jego konstytucyjności jak uregulowanie zawarte w art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej, który brzmi analogicznie, jak obowiązujący do dnia 31 grudnia 2002 r. art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej. Mając zatem na uwadze stanowisko przedstawione w cyt. powyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego należy stwierdzić, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości skarżącego nie wyklucza przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności biegnie na zasadach ogólnych. Zatem przepis art. 41b ust. 2 u.s.r. nie może stanowić podstawy prawnej do ustalenia, że nie uległy przedawnieniu należności zabezpieczone hipoteką w okolicznościach rozpoznawanej sprawy". Powyższa kwestia powinna zostać rozważona przez organ w pierwszej kolejności. Stwierdzenie przedawnienia również tych zabezpieczonych hipotecznie zaległości składkowych, czyniłoby bowiem rozważania co do zakresu prowadzenia postępowania o umorzenie składek, bezprzedmiotowymi. Brak rozważań prawnych dotyczących przedawnienia zaległości w kontekście wskazanych przez Sąd przepisów prawa, pominięcie wykładni art. 41b ust 2 u.s.r. zgodnej z opisanym wyżej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego oraz sprzeczność w zakresie istnienia przedmiotu sprawy, świadczy o tym, że organ zupełnie pominął kwestie objęte uzasadnieniem wyroku tut. Sądu z 18 stycznia 2018 r. Powyższe prowadzi do konkluzji, iż nie zostały przez organ usunięte stwierdzone uprzednio przez Sąd wady postępowania, skutkujące naruszeniem art. 7, art. 8 i art. 107 § 3 k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną, respektując w pełni treść art. 153 ustawy p.p.s.a. Uzasadniając natomiast odmowę przeprowadzenia dowodów wymienionych w piśmie skarżącego z 4 czerwca 2018 r. należy podnieść, iz zgodnie z treścią art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszym postępowaniu jest decyzja umarzająca postępowanie administracyjne, która jest rozstrzygnięciem o charakterze procesowym. Na tym etapie postępowania, przeprowadzenie dowodów z wnioskowanych dokumentów: umowy dzierżawy gruntów rolnych z 10 kwietnia 1990 r. oraz zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy w Końskich z 19 kwietnia 2018 r. Sąd uznał jako zbędne i nie mające wpływu na wynik dokonanej oceny zaskarżonego aktu administracyjnego. Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji wyroku.