I SA/Ke 135/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędziowie Sędzia WSA Maria Grabowska, Sędzia WSA Mirosław Surma (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Celestyna Niedziela, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 czerwca 2015 r. sprawy ze skargi M. P.i J. P. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego . z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności składkowych 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości. 1. Decyzja organu administracji publicznej i przedstawiony przez ten organ tok postępowania 1.1. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS), po rozpatrzenie wniosku z dnia 16 października 2014 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, wniesionego od decyzji z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia M. P. i J. P. należności składkowych na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 2012.4/11 do 2014.3/09: - odmówił umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 2012.4/11 do 2013.4/12 w kwocie 2610,50 zł oraz kosztów upomnienia w kwocie 11,60 zł; - umorzył składki na ubezpieczenie społeczne rolników za okres 1 kw. 2014 r. do 3 kw.2014 r. w kwocie 2262 zł oraz odsetki za okres od 2012.4/11 do 2014.1/03 w kwocie 324 zł w tym: na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w kwocie 756 zł (składki), 90 zł (odsetki); na ubezpieczenie emerytalno - rentowe w kwocie 1506 zł (składki), 234 zł (odsetki), z tego 1740 zł w tym 1506 (składki) za okres od 1 kw. 2014 r. do 3 kw. 2014 r., 234 zł (odsetki) za okres od 2012.4/11 do 2014.1/03 jest pomocą de minimis, spełniającą warunki określone w rozporządzeniu Komisji (UE) Nr 1408/2013 z dnia 18 grudnia 2013r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis w sektorze rolnym (Dz. Urz. UE L 352). 1.2. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zagadnienia związane z podleganiem przedmiotowemu ubezpieczeniu, jak również opłacaniem składek na to ubezpieczenie uregulowane są ustawą z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. 2013r. poz. 1403 ze zm.) dalej "u.s.r." Wnioskodawcy prowadzą gospodarstwo rolne o powierzchni 7,68 ha fizyczne, co stanowi 12,18 ha przeliczeniowe. Z tego tytułu podlegają ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy. Podleganie ubezpieczeniu z mocy ustawy nakłada na każdego rolnika obowiązek regulowania składek ubezpieczeniowych w myśl art.4 i 40 u.s.r. Organ wskazał ponadto na podstawę materialnoprawną decyzji, tj. art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. Wniosek o umorzenie zadłużenia z tytułu należności składkowych, strona umotywowała trudną sytuacją materialną spowodowaną niską dochodowością gospodarstwa rolnego, spłatą kredytu, oraz stratami w uprawach rolnych w wyniku niekorzystnych zjawisk atmosferycznych. Do wniosku dołączono protokoły z oszacowania strat w wyniku gradobicia, deszczu nawalnego i przymrozków wiosennych w 2014 r. Podczas wizytacji w gospodarstwie wnioskodawców 15 września 2014 r. ustalono, że utrzymują się z gospodarstwa rolnego prowadząc uprawy jabłoni, wiśni i łąki. Zamieszkują z trójką dzieci. W gospodarstwie znajduje się zaplecze maszyn rolniczych niezbędnych do prac polowych. Organ wymienił ponadto rodzaj i wysokość wydatków rocznych ponoszonych przez rolników. Ustalił ponadto, że w wyniku nawalnego deszczu i gradu w 2014 r. wnioskodawcy ponieśli straty w przechowalni i chłodni na łączną kwotę 136.404,96 zł. W ocenie organu straty powstałe w budynkach winna pokryć firma ubezpieczeniowa. W ocenie organu wydatki na kształcenie dzieci oraz związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego wynikają z bieżących kosztów utrzymania i nie mogą stanowić podstawy do umorzenia zadłużenia. Spłata kredytu bankowego również nie może stanowić przesłanki przemawiającej za umorzeniem, gdyż było to działanie świadome i odpowiedzialne. Wnioskodawcy ponadto nie ubiegali się o zwrot podatku akcyzowego, a taka możliwość obniżyłaby ponoszone na działalność rolniczą koszty, ułatwiając wywiązywanie się z obciążeń finansowych. Inne koszty jak opłata za telefon i internet nie są wydatkami koniecznymi. Odstąpienie od korzystania z tych usług, czy zmniejszenie ich wysokości pozwoliłoby na przeznaczenie pozyskanej kwoty na realizacje innych obowiązkowych zobowiązań. Z tych względów Prezes KRUS decyzją z dnia [...] r. nr [...] r. odmówił wnioskodawcom umorzenia zadłużenia. 1.3. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 16 października 2014 r. rolnicy umotywowali trudną sytuacją materialną spowodowaną stratami w gospodarstwie rolnym w wyniku niekorzystnych zjawisk atmosferycznych w 2014 r. oraz spłatą zobowiązań finansowych w instytucjach bankowych. Z wniosku wynika równocześnie, że z przyczyn niezależnych wnioskodawcy nie są w stanie uiścić zasądzonych wyrokiem należności sądowych. Organ stwierdził, że koszty te wynikają z podjęcia świadomych działań i nie mogą stanowić podstawy do umorzenia zadłużenia. Do wniosku dołączony został raport z kontroli Agencji Rynku Rolnego. Prezes KRUS stwierdził, że straty poniesione w wyniku niekorzystnych zjawisk atmosferycznych w 2014 r. znacznie obniżyły możliwości płatnicze wnioskodawców. Dochodowość gospodarstwa rolnego jest niezadawalająca. W ocenie Prezesa KRUS nie oznacza to jednak, że sytuacja jest wyjątkowo trudna i stwarza zagrożenie bytu lub zdrowia, a uregulowanie należności z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników zagrażałoby egzystencji rodziny wnioskodawców. 2. Skarga do Sądu 2.1. Na powyższą decyzję J. P. i M. P. złożyli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wnieśli o zmianę pkt 1 zaskarżonej decyzji poprzez umorzenie wskazanych w nim należności ewentualnie rozłożenie na raty z odroczonym terminem płatności oraz o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z biegłego z zakresu rolnictwa celem określenia, czy w sadach stanowiących własność skarżących powoli zamierają drzewka, które nie będą rodzić plonów w przyszłości. Zarzucili naruszenie: - art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a. przez niewłaściwe i błędne rozumienie przepisów mające wpływ na wynik postępowania, na podstawie których odmówiono umorzenia części składek na ubezpieczenie społeczne rolników oraz kosztów upomnienia; - art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r., poprzez nie umorzenie w całości wnioskowanych zaległości podczas gdy możliwości płatnicze wnioskodawców oraz stan funduszów emerytalno - rentownych i składkowych są skrajnie niskie; - poprzez brak uznania, że wobec wnioskodawców zachodzi "ważny interes zainteresowanego", podczas gdy zebrany w sprawie materiał jednoznacznie świadczy, że w wyniku zdarzeń losowych, niezależnych od skarżących, wystąpił całkowity zanik zdolności płatniczych; - prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 107 i art. 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz rozporządzenia Komisji nr 1408/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. poprzez niewłaściwe udzielenie pomocy wyrażone jako ekwiwalent dotacji. 2.2. Uzasadniając skargę wnioskodawcy podnieśli, że na utrzymaniu skarżącego pozostaje żona, która jest osobą bezrobotną oraz troje małoletnich dzieci. Od wielu miesięcy skarżąca poszukuje bezskutecznie pracy. Skarżący wskazali, że wydatki na kształcenie dzieci oraz związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego miały być pokryte z dochodu uzyskanego z upraw. W związku ze stratami w uprawach nie mają z czego pokryć tych wydatków. Powinni zaciągnąć kolejny kredyt, jednak z uwagi na złą sytuację materialną jego spłata byłaby dla nich niemożliwa. Zdaniem skarżących, Prezes KRUS nie podszedł do sprawy odwołujących się indywidualnie, co w sposób jednoznaczny zobrazowałoby "ważny interes zainteresowanych". 2.3. Skarżący zarzucili ponadto, że organ nie wziął pod uwagę faktu, że straty w budynku gospodarczym, ubezpieczyciel oszacował na 13 836 zł, natomiast koszty całkowitej naprawy opiewać będą na kwotę około 136 000 zł. Dodatkowo, komisja gminna do szacowania szkód nie wyceniła strat dotyczących majątku trwałego. W związku z tym złożono wniosek o ponowne powołanie komisji do szacowania strat. W ocenie skarżących, w przypadku nie uwzględnienia wskazanej okoliczności, zasadnym będzie powołanie odpowiedniego biegłego z zakresu rolnictwa celem określenia, czy w sadach stanowiących własność skarżących powoli zamierają drzewka, które nie będą rodzić plonów w przyszłości. 2.4. Skarżący wskazali ponadto, że oprócz codziennych wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego posiadają zobowiązania w instytucjach bankowych. Pożyczki przeznaczyli na rozbudowę gospodarstwa rolnego. Zgodzili się, że kredyty zostały zaciągnięte dobrowolnie i nie stanowią okoliczności uzasadniającej umorzenie zaległości. Jednak w sytuacji utraty otrzymywanego wynagrodzenia nie mają środków na pokrycie tych kredytów. 2.5. Odnośnie propozycji organu odstąpienia od korzystania z usług internetu czy telefonii, czy też zmniejszenia ich wysokości, skarżący wskazali na konieczność ponoszenia kar umownych za przedterminowe odstąpienie od zawartej umowy. 2.6. W ocenie skarżących ponadto organ powinien przeanalizować wyrok, w którym zasądzono im należności sądowe, których nie są w stanie uiścić. Skarżący dochodzili w tym postępowaniu swoich praw. 2.7. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył co następuje: 3.1. Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.). Oznacza to, że wyeliminować z obrotu prawnego można jedynie rozstrzygnięcie naruszające prawo w sposób, o jakim mowa w art. 145 § 1 ust. 1 pkt 1 lit. a-c i pkt 2 - 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej jako "ustawa p.p.s.a.". Nadto, zgodnie z art. 134 ustawy p.p.s.a., Sąd rozstrzygając w granicach danej sprawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zaskarżona decyzja narusza prawo w sposób, o jakim mowa w art. 145 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a., co skutkować musiało stwierdzeniem jej nieważności. 3.2. Stwierdzenie nieważności decyzji ostatecznej możliwe jest wówczas, gdy decyzja zawiera wadę określoną w art. 156 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zdaniem Sądu zaskarżona decyzja dotknięta jest wymienioną w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. wadą kwalifikowaną, albowiem została wydana z rażącym naruszeniem prawa. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Prezesa KRUS, wydana w wyniku rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Dla wykazania zaistnienia kwalifikowanego naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., odwołać się należy do przepisów mających zastosowanie w sprawach prowadzonych na skutek złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zgodnie art. 52 ust. 1 u.s.r. w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2007r. nr 11 poz. 74 ze zm.). Z kolei ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych w art. 83 ust. 4 przewiduje, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, odwołanie nie przysługuje. Stronie przysługuje natomiast prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. Z kolei przepis art. 127 § 3 K.p.a. stanowi, że w przypadku gdy nie przysługuje odwołanie, strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy; do wniosku tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji. Przepis art. 138 K.p.a. zawiera zamknięty katalog rodzajów decyzji, które może wydać organ odwoławczy, po rozpatrzeniu odwołania, a w przedmiotowej sprawie po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Z art. 138 § 1 K.p.a. wynika zatem, że organ odwoławczy wydaje decyzję w której: 1. utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję, 2. uchyla zaskarżoną decyzje w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy bądź uchylając te decyzję – umarza postępowanie I instancji, albo 3. umarza postępowanie odwoławcze. Z powyższej regulacji wynika niezbicie, że organ odwoławczy nie jest uprawniony do wydania decyzji rozstrzygającej w inny sposób jak określony w tymże przepisie. Tym samym zaskarżona decyzja wydana w trybie odwoławczym, w tym wypadku na skutek wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, zawierająca rozstrzygnięcie inne niż wprost wymienione w sposób enumeratywny w art. 138 § 1 K.p.a., została wydana z rażącym naruszeniem prawa. 3.3. W rozpoznawanej sprawie Prezes KRUS wydając decyzję drugoinstancyjną w dniu 12 grudnia 2014 r. zawarł w niej rozstrzygnięcie nieznane art. 138 § 1 K.p.a. albowiem nie odnosząc się do rozstrzygnięcia I instancji w pkt 1 odmówił umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 2012.4/11 do 2013.4/12, a w pkt 2 umorzył składki na ubezpieczenie społeczne rolników za okres 1 kw. 2014 r. do 3 kw. 2014 r., pomimo że jako podstawę prawną powołał przepis art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. Tym samym decyzja zawiera wewnętrzną sprzeczność, gdyż mimo wskazania jako podstawy prawnej przepisu regulującego decyzję drugoinstancyjną, sentencja decyzji zawiera inne rozstrzygnięcie i to właściwe wyłącznie dla organu I instancji. Dodatkowo sytuacja taka spowodowała, że wobec nieuchylenia decyzji I (co jest obowiązkiem określonym w art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a.) pozostała ona w obrocie prawnym. 3.4. Odnosząc się do wniosku skargi o umorzenie ewentualnie rozłożenie na raty należności składkowych wymienionych w pkt 1 zaskarżonej decyzji należy wskazać, że sądy administracyjne, sprawując kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosują środki wskazane w ustawie (art. 3 § 1 ustawy p.p.s.a.). Kontrola legalności polega na zbadaniu czy organ administracji nie naruszył prawa materialnego lub procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. W przypadku stwierdzenia naruszenia prawa sąd, w zależności od stopnia naruszenia, uchyla zaskarżoną decyzję, stwierdza jej nieważność, ewentualnie stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa. Sąd nie może zmienić decyzji. O uprawnieniach lub obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji. Z powyższych względów wniosek skargi nie mógł zostać uwzględniony. 3.5. Ponownie rozpoznając sprawę Prezes KRUS winien, po pierwsze, wydać decyzję zawierającą jedno z rozstrzygnięć wymienionych w art. 138 K.p.a. Po drugie, konieczne jest prawidłowe ustalenie strony podmiotowej prowadzonego postępowania. Adresatami decyzji organu byli małżonkowie M. P. i J. P. natomiast wniosek z 1 września 2014 r. został podpisany wyłącznie przez J. P.. Osoba ta jest również wyłącznym autorem pisma z dnia 10 października 2014 r., tj. wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Po trzecie, wskazać należy, że sytuacja materialna rolnika i wynikająca z niej niemożność opłacania składek może uzasadniać istnienie przesłanki ważnego interesu zainteresowanego. W związku z tym obowiązkiem organu, wynikającym z art. 77 § 1 K.p.a. jest wyjaśnienie sytuacji materialnej i życiowej strony postępowania, ustalenie osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, dochodów oraz koniecznych wydatków tak dla jej egzystencji, jak i osób prowadzących z nią wspólne gospodarstwo domowe. Nie wystarczy wskazać źródło utrzymania, lecz konieczne jest ustalenie relacji pomiędzy wysokością należności, a dochodem, pomniejszonym o wydatki konieczne dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Należy przy tym zauważyć, że jakkolwiek ponoszenie wydatków związanych ze stałymi kosztami utrzymania gospodarstwa domowego nie stanowi szczególnej okoliczności przesądzającej o umorzeniu należności, to ustalenie ich wysokości jest niezbędne dla ustalenia możliwości płatniczych zobowiązanego, w przypadku powoływania się przez niego na trudną sytuację materialną. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację ubezpieczonego istnieje bowiem wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i jego sytuacją materialną istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawnych potrzeb życiowych. Ponadto tak dokonane ustalenia i wnioski z nich płynące powinny zostać szczegółowo odzwierciedlone w uzasadnieniu decyzji, spełniającej wymogi z art.107 § 3 K.p.a. 3.6. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 i art. 152 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.