I SA/Ke 193/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma, Sędziowie Sędzia WSA Maria Grabowska (spr.),, Sędzia WSA Ewa Rojek, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Andrzej Stolarski, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 18 czerwca 2009r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 31 marca 2009r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 22 grudnia 2008r. nr [...]; 2. określa, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane w całości. Decyzją z dnia 31 marca 2009r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy wydaną przez ten organ decyzję z dnia 22 grudnia 2008r. nr [...]odmawiającą M. R. umorzenia należności w kwocie 14.282,80 zł. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek za zmarłego brata – J. R., M. R. powtórzył argumentację przedstawioną w poprzednim wniosku, zaś odnośnie decyzji z dnia 22 grudnia 2008r. nr [...] zarzucił, iż uzasadnienie tej decyzji zawiera błędną kwotę zadłużenia tj. 14.282,80 zł nie pokrywającą się z kwotą wynikającą z decyzji z dnia 22 grudnia 2008r. tzn. 14.257,80 zł. Nadto wnioskodawca podniósł, iż decyzja nie uwzględnia: podziału majątku spadkowego między spadkobierców, sytuacji zmarłego oraz faktu nieskorzystania przez niego ze świadczeń KRUS, a także sytuacji materialnej i zdrowotnej spadkobierców, gdyż konieczność spłaty zadłużenia spadkowego spowoduje dalszą degradację majątku i pozbawi spadkobierców zaspokojenia potrzeb materialnych. Organ wskazał, że w związku z powyższym wnioskiem ponownie przeprowadzono postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego ustalono, iż M. R. nabył spadek w 1/2 części po J. R. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego we W. z dnia 13 marca 2007r. Jako spadkobierca został on zobowiązany decyzjami o odpowiedzialności osób trzecich z dnia 24 maja 2007r. nr [...] i [...]do spłaty zadłużenia za J. R., którego wysokość ustalona na dzień zgonu płatnika tj. 25 listopada 2006r. wynosiła 14.257,80 zł i dotyczyła okresu od I kwartału l997r. do IV kwartału 2006r. Na zapłatę zadłużenia zobowiązany miał 14 dni od daty otrzymania decyzji pod rygorem naliczenia odsetek za zwłokę. Ponieważ jednak M. R. nie uregulował zobowiązania w terminie do zadłużenia przypisano odsetki za zwłokę liczone od następnego dnia po upływie wyznaczonego terminu płatności tj. od dnia 15 czerwca 2007r. do dnia złożenia wniosku o umorzenie należności tj. do dnia 18 czerwca 2007r. Stąd, jak wyjaśnił organ, do należności podanych w decyzji, które winien zobowiązany uregulować, zostały doliczone odsetki za zwłokę (w kwocie 25,00 zł) i w związku z tym łączna wysokość zobowiązania do zapłaty na dzień złożenia wniosku o umorzenie stanowiła kwotę 14.282,80 zł. W dalszej części uzasadnienia decyzji Prezes KRUS wyjaśnił, iż umową z dnia 12 września 2007r. o dziale spadku została zniesiona współwłasność odziedziczonej nieruchomości i M. R. stał się właścicielem niezabudowanego gospodarstwa rolnego o powierzchni 6,67 ha fizycznych, co stanowi 2,43 ha przeliczeniowych, natomiast drugi ze spadkobierców – M. R. odziedziczył około 55-letni drewniany budynek mieszkalny i budynki gospodarcze oraz gospodarstwo rolne o powierzchni 6,31 ha fizycznych, co stanowi 0,53 ha przeliczeniowych. Jednakże w akcie notarialnym podano łączną wartość odziedziczonego spadku oszacowanego na 15.000 zł. Ponieważ mimo podziału nie określono wartości poszczególnych części majątku, dlatego, zdaniem organu, brak jest możliwości określenia proporcjonalnego obciążenia spadkobierców za długi zmarłego spadkodawcy. Organ drugiej instancji przedstawił szczegółowo, w jaki sposób po stronie J. R. powstało zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników i zważył, iż sytuacja materialna J. R. po jego śmierci nie może stanowić przesłanki do umorzenia ciążących na wnioskodawcy zaległości. W związku z powyższym, jak wyjaśnił organ, dokonano ponownej analizy sytuacji M. R. w oparciu o materiał dowodowy, który wskazuje, iż posiada on środki finansowe do realizacji ciążącego na nim zobowiązania, bowiem uzyskuje dochody z tytułu świadczenia rentowego otrzymywanego z ZUS w kwocie 484,84 zł, wynagrodzenia małżonki w kwocie 1.200 zł oraz z posiadanego gospodarstwa w kwocie 548,86 zł. W ocenie Prezesa KRUS, M. R. ma zatem możliwość uregulowania obciążenia, nawet po odliczeniu podstawowych wydatków, gdyż dochód na osobę w jego rodzinie wynosi 1.116,67 zł. Organ zauważył, iż zobowiązany ma problemy zdrowotne, z tytułu których otrzymuje świadczenie rentowe z ZUS, jednakże nie stanowią one przeszkody do prowadzenia i nadzorowania działalności rolniczej, na którą M. R. pobiera dopłaty bezpośrednie z ARiMR w wysokości około 1.800 zł (IPO 934,77 zł, UPO 867,04 zł). Organ drugiej instancji podniósł, że po zakończeniu postępowania, a przed wydaniem decyzji żona M. R. – W. R., działając z jego upoważnienia, w dniu 2 marca 2009r. zapoznała się z zebranym materiałem dowodowym i aktami sprawy, nie wnosząc zastrzeżeń. Podtrzymała ona żądanie umorzenia zaległych składek. W konkluzji Prezes KRUS wskazał, że przeprowadzone postępowanie wyjaśniające wskazuje, iż zarzuty wnioskodawcy nie znalazły potwierdzenia w materiale dowodowym, a działania Kasy znajdują umocowanie w obowiązujących przepisach. W ocenie tego organu, M. R. dysponuje znacznym majątkiem, jakim jest posiadana przez niego nieruchomość obejmująca m.in. budynek mieszkalny i użytki rolne stanowiące 6,67 ha. fizycznych, zaś w świetle istniejącej możliwości wdrożenia postępowania egzekucyjnego ze świadczenia lub spłaty zadłużenia np. w ratach, nie można orzec całkowitej nieściągalności zaległości. M. R. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skargę na powyższą decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, wnosząc o uchylenie decyzji w całości i zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania według obowiązujących przepisów. W uzasadnieniu skargi M. R. podniósł, iż Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, wydając zaskarżoną decyzję, naruszył zasadę prawdy obiektywnej. Jak wskazał skarżący, spadek po bracie – J. R., zmarłym w dniu 25 listopada 2006r. w M., na podstawie ustawy nabyli bracia: M. R. i M. R. po 1/2 części każdy z nich, co wynika z postanowienia Sądu Rejonowego we W. z dnia 13 marca 2007r. Aktem notarialnym z dnia 12 września 2007r. został natomiast dokonany zgodny dział spadku, w równych częściach, i strony określiły, że wartość przedmiotu łącznie wynosi 15.000 zł. oraz że z tytułu zawarcia tej umowy nie będą one wysuwać względem siebie w przyszłości żadnych roszczeń. Nie ma współwłasności między M. R. i M. R., co, jak zarzuciła strona, zostało pominięte przy podejmowaniu decyzji. Zastosowanie, zdaniem skarżącego, mają tutaj odpowiednio przepisy o podziale gospodarstw rolnych przy zniesieniu współwłasności i o odpowiedzialności za długi spadkowe związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, z których wynika, że odpowiedzialność ponosi od chwili działu spadku spadkobierca, któremu to gospodarstwo przypadło. Każdy ze spadkobierców ponosi odpowiedzialność w stosunku do wartości otrzymanego udziału. Strona zauważyła, że oszacowana łączna wartość dziedziczonego spadku na kwotę 15.000 zł została podzielona w równych częściach, po połowie, na spadkobierców: M. R. i M. R.. W związku z tym bezpodstawny jest, zdaniem strony skarżącej, zarzut sprowadzający się do nieokreślenia wartości poszczególnych części majątku, co uniemożliwia proporcjonalne obciążenie spadkobierców za długi zmarłego spadkodawcy. Nie umorzono w żadnej części długu, jak też stanowiących połowę odsetek. W odpowiedzi na powyższą skargę Prezes KRUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), określanej dalej jako ustawa P.p.s.a., sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga jest zasadna bowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. W niniejszej sprawie przedmiotem sporu jest rozstrzygnięcie podjęte w warunkach art. 41 a ust 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008r. Nr 50, poz. 291 tekst jednolity). Z brzmienia tego przepisu wynika, że organ może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek na ubezpieczenie, na wniosek zainteresowanego, w przypadkach uzasadnionych jego ważnym interesem, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno rentowego i składkowego. Oznacza to, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego. Organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia; może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanki uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Należy podnieść, że w przypadku decyzji uznaniowych uzasadnienie decyzji ma istotne znaczenie dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia. Szczególnie negatywne rozstrzygnięcie powinno być przekonywująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Sądowej kontroli legalności decyzji podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalnej prawidłowości decyzji, nie zaś jej celowości. Kwestią pierwszorzędną jednak dla uruchomienia postępowania dotyczącego umorzenia należności jest ustalenie, czy należności objęte wnioskiem są wymagalne i jaka jest ich wysokość, tj. ustalenie obok legitymacji procesowej wnioskodawcy zakresu przedmiotowego sprawy. W niniejszej sprawie organ uchybił temu obowiązkowi. Wniosek skarżącego dotyczył umorzenia zaległości z tytułu zobowiązań składkowych poprzednika prawnego, spadkodawcy – J. R.. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, iż uwadze organu drugiej instancji nie uszedł fakt przeprowadzenia w dniu 12 września 2007r. umownego działu spadku po J. R... Niemniej jednak organ niezasadnie uchylił się od określenia wielkości odpowiedzialności konkretnego spadkobiercy za długi spadkodawcy, stwierdzając, że mimo podziału nie określono wartości poszczególnych części majątku. Tym samym organ uznał, że skarżący ponosi odpowiedzialność za przedmiotowy dług spadku w pełnej wysokości, tzn. na takich zasadach jak przed działem spadku. Należy zaś wskazać, że wraz z przeprowadzeniem działu spadku z mocy prawa ustaje wspólność majątku spadkowego. Przeprowadzenie działu spadku zmienia charakter odpowiedzialności spadkobierców, bowiem od tej chwili ponoszą oni tę odpowiedzialność w stosunku do wysokości udziałów (art. 1034 Kodeksu cywilnego). Stosownie zaś do treści przepisu art. 1081 Kodeksu cywilnego odpowiedzialność za długi spadkowe związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego ponosi od chwili działu spadku spadkobierca, któremu to gospodarstwo przypadło, oraz spadkobiercy otrzymujący od niego spłaty. Każdy z tych spadkobierców ponosi odpowiedzialność w stosunku do wartości otrzymanego udziału. Nie ulega wątpliwości, że zadłużenie powstałe z powodu nieuiszczania przez J. R. składek ubezpieczeniowych w ramach ubezpieczenia rolniczego to dług spadku związany z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. W skład spadku po J. R.. zaś bezspornie wchodziło gospodarstwo rolne. Z paragrafu 3 umowy o dział spadku, znajdującej się w aktach sprawy, wynika między innymi, iż strony tejże umowy (którymi byli M. R. i M. R.) określają, że wartość jej przedmiotu wynosi łącznie 15 000 zł oraz że umowa niniejsza zawarta została bez wzajemnych dopłat. Skoro więc dział spadku został dokonany bez wzajemnych dopłat to wartość otrzymanego udziału przez M. R. wynosi 7500 zł (1/2 x 15000 zł), tj. stanowi połowę wartości przedmiotu działu. Podział zaś długów spadkowych następuje z mocy prawa, odpowiednio do podziału aktywów. Tym samym każdy ze spadkobierców odpowiada za połowę długów spadkodawcy. Reasumując, dokonany dział spadku zniósł solidarną odpowiedzialność M. R. i M. R. za dług i ustalił ją po połowie dla każdego spadkobiercy. Ponownie oceniając przesłanki do umorzenia należności względem M. R., Prezes KRUS uwzględni ich prawidłową wysokość. Po drugie, dla oceny, czy zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie zaległości z tytułu składek, mając na uwadze obowiązek wynikający z art. 77 § 1 k.p.a., organy orzekające w sprawie zobowiązane są wyjaśnić sytuację materialną i życiową skarżącego. Należy podkreślić, że dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego nie wystarczy wskazanie wysokości osiąganych przez niego i jego małżonkę przychodów, lecz konieczne jest również ustalenie wysokości wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Organ rentowy ograniczył się natomiast do dokonania ustaleń faktycznych w zakresie przychodów skarżącego. W zakresie oceny sytuacji materialnej skarżącego bowiem, organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdził jedynie, że osiągane przychody po potrąceniu podstawowych wydatków dają możliwość uregulowania zadłużenia. Organ nie wyjaśnił, jak rozumie pojęcie "wydatków podstawowych" i co się na nie składa. Nie jest wiadomym, czy organ uwzględnił w wydatkach podstawowych między innymi wydatki związane z kosztami leczenia tak skarżącego, jak i jego żony, na które skarżący wskazał w protokole z wizytacji gospodarstwa rolnego M. R.. Decyzja w tym zakresie uchyla się od kontroli Sądu. Naruszona została również tym samym zasada przekonywania określona w art. 11 k.p.a. Organ nie odniósł się także do, zgłaszanej przez zobowiązanego we wskazanym protokole z wizytacji, okoliczności zalania domu przez wody gruntowe i poniesionych przez zobowiązanego strat m.in. zniszczenia desek, zboża, określonych na kwotę 2000 zł. Nawet, jeśli w tym zakresie jedynym dowodem, jakim dysponował organ było oświadczenie strony, to z uwagi na treść art. 77 § 1 k.p.a. organ był zobowiązany uczynić przedmiotem tej oceny również taki dowód, gdyż ocena ta może także rzutować na ustalenia w zakresie sytuacji materialnej strony. W razie konieczności organ ma możliwość weryfikacji wskazanego oświadczenia w drodze dodatkowego postępowania dowodowego. Nie może natomiast pominąć żadnego przeprowadzonego dowodu. Dokonując swobodnej (nie dowolnej) oceny dowodów, organ może odmówić określonemu dowodowi wiarygodności, ale wówczas jest zobowiązany uzasadnić, z jakiej robi to przyczyny. W aktach sprawy znajduje się dokumentacja dotycząca stanu zdrowia skarżącego. Organ w tym zakresie stwierdził, iż problemy zdrowotne, z tytułu których M. R. otrzymuje świadczenie rentowe z ZUS, nie stanowią przeszkody do prowadzenia lub nadzorowania działalności rolniczej. Dokonując takich ustaleń organ winien stosownie do art. 77 § 1 k.p.a. rozważyć przedłożoną dokumentację medyczną i w uzasadnieniu decyzji wskazać motywy, jakimi kierował się dokonując oceny, że stan zdrowia skarżącego pozwala na prowadzenie takiej działalności. Sąd pragnie również zwrócić uwagę na dowolne ustalenie przez organ drugiej instancji, że skarżący pobiera dopłaty bezpośrednie z ARiMR w kwocie ok. 1800 zł, podczas gdy z protokołu wizytacji gospodarstwa rolnego M. R. wynika, iż zobowiązany otrzymuje te dopłaty w kwocie ok. 1500 zł. Dokonując omawianego ustalenia faktycznego, organ, nie wyjaśnił na podstawie jakich dowodów dokonał ustaleń w tym zakresie. Powyższe uchybienie narusza przepis art. 107 §3 k.p.a. W konkluzji stwierdzić należy, że organ, wydając decyzje w pierwszej, a potem - w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy- w drugiej instancji, naruszył przepisy postępowania, w szczególności art. 7, 11, 77 i 107 k.p.a. Naruszenia te miały istotny wpływ na wynik sprawy, dlatego należało wyeliminować je z obrotu jako niezgodne z prawem. Naruszenie przepisów postępowania z kolei uniemożliwiło ocenę zasadności odmowy umorzenia należności z tytułu nieuiszczonych składek na ubezpieczenie z punktu widzenia przepisów prawa materialnego. Rozstrzygając ponownie sprawę, organ uwzględni powyższe uwagi Sądu, przeprowadzi postępowanie i dokona prawidłowych ustaleń faktycznych co do: wysokości należności z tytułu składek, za które odpowiedzialność ponosić ma M. R. oraz sytuacji zdrowotnej i materialnej skarżącego uwzględniającej ponoszone przez niego wydatki na utrzymanie swoje i rodziny. Następnie organ w sposób wyczerpujący rozważy cały zebrany w sprawie materiał dowodowy, przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Stosownie do art. 135 ustawy P.p.s.a. Sąd stosuje środki przewidziane ustawą w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. W niniejszej sprawie, decyzja organu zapadła w I instancji z takim naruszeniem prawa (w aspekcie zakresu przedmiotowego sprawy), które nie może być konwalidowane w postępowaniu przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Działanie takie naruszałoby bowiem zasadę dwuinstancyjności postępowania. W związku z powyższym, uchylenie w postępowaniu sądowym również decyzji organu I instancji jest niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. "c", art.135 oraz art. 152 ustawy P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.