I SA/Ke 210/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Grabowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak, Sędzia WSA Ewa Rojek, Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lipca 2019 r. sprawy ze skargi A.P. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zmiany decyzji w sprawie przyznania ulgi uchyla zaskarżoną decyzję i umarza postępowanie administracyjne. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (prezes KRUS) decyzją z [...] nr [...] wydaną wobec A.P. dokonał korekty układu ratalnego zmniejszając kwotę zadłużenia w układzie ratalnym. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że na podstawie decyzji z [...] nr [...], A.P. została wyłączona z ubezpieczenia w okresach od 20 września 2012 r. do 8 lutego 2013 r., od 5 września 2013 r. do 31 stycznia 2014 r., od 30 września 2015 r. do 19 lutego 2016 r., od 15 września 2016 r. do 3 lutego 2017 r., od 18 czerwca 2017 r. do 28 lipca 2017 r. oraz od 21 września 2017 r. do 26 stycznia 2018 r. Wobec powyższego układ ratalny z 12 października 2012 r. został pomniejszony do kwoty 1063 zł. W decyzji wskazano, że od należności z tytułu składek nie nalicza się odsetek, nie podjęcie spłaty zaległości w wyznaczonym terminie spowoduje, że kwota niezapłaconych składek stanie się wymagalna z odsetkami za zwłokę liczonymi od dnia następującego po dniu w którym upłynął ustawowy termin płatności każdej z zaległych składek, że zmiana warunków spłaty może nastąpić wyłącznie na pisemny wniosek dłużnika, a brak spłaty którejkolwiek z rat układu w terminie spowoduje zerwanie układu ratalnego bez wcześniejszego powiadomienia. Na powyższą decyzję A.P. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzuciła: - naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 1, pomimo że organ nie dysponował wystarczającymi informacjami do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy; - naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez ten organ oceny materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Skarżąca, wnosząc o zwrot wpłaconych za te okresy składek podniosła, że poinformowała KRUS, że w okresach w których była ubezpieczona w KRUS podejmowała prace sezonowe w krajach Unii Europejskiej, gdzie podlegała ubezpieczeniu. Wniosła o wykreślenie jej z rejestru ubezpieczonych za ww. okresy oraz o wydanie decyzji o dalszym podleganiu przez nią ubezpieczeniu społecznemu rolników. Prezes KRUS decyzją ustalił, że we wskazanych okresach z uwagi na zatrudnienie na terenie państwa Unii Europejskiej została ona wyłączona z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego, macierzyńskiego i emerytalno-rentowego. Zdaniem skarżącej zaskarżona decyzja nie jest prawidłowa z uwagi na brak układu ratalnego oraz brak zadłużenia skarżącej w KRUS. Zarzuciła, że Prezes KRUS nie wskazał o jaką kwotę zmniejszono jej ewentualne zadłużenie i z czego ta kwota miałaby wynikać. Uzasadnienie decyzji jest niejasne i uniemożliwia ustalenie czego decyzja dotyczy. Wbrew twierdzeniom organu nie otrzymała ona załącznika o ratach. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skargi wyjaśnił, że A.P. jako właścicielka gospodarstwa rolnego podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy. Z uwagi na nieterminowe opłacanie składek na jej koncie powstało zadłużenie za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. Decyzją z [...] nr [...] udzielono A.P. ulgi w spłacie należności z tytułu składek za ww. okres w kwocie 1107 zł w postaci rozłożenia należności na 7 rat. Należność została spłacona do 31 sierpnia 2013 r. Decyzją z [...] nr [...] A.P. została wyłączona z ubezpieczenia społecznego rolników w okresach wskazanych w decyzji. W konsekwencji, na jej koncie składkowym powstała nadpłata z tytułu składek, w tym składek objętych ulgą w postaci układu ratalnego udzielonego decyzją z [...], która stanowiła kwotę 44 zł i obejmowała okres od 21 września 2012 r. do 30 września 2012 r. Ulgą w postaci umorzenia lub rozłożenia na raty mogą być objęte tylko wymagalne należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, dlatego zaskarżoną decyzją dokonano zmiany decyzji z [...], zmieniając kwotę zadłużenia objętego układem ratalnym z 1107 zł na 1063 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz.U.2016.1066) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. 2017.1369 ze zm.), określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany, co do zasady, zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem rozpoznania jest skarga na decyzję Prezesa Kasy Ubezpieczenia Społecznego z [...], w sprawie korekty układu ratalnego. Z sentencji decyzji wynika, że na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 41a tej ustawy organ dokonał korekty układu ratalnego zmniejszając kwotę zadłużenia w układzie ratalnym. Analiza akt sprawy wskazuje, że decyzją z [...], w uwzględnieniu wniosku G.P., organ rozłożył należność z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników w kwocie 1107 zł na 7 rat. W załączniku do decyzji został ustalony harmonogram spłat należności poczynając od 30 listopada 2012 r. do 31 sierpnia 2013 r. Decyzja ta jest decyzją ostateczną. Raty zostały spłacone w terminie, co wynika z załącznika do zaskarżonej decyzji z [...]. Fakt spłaty układu ratalnego przyznaje organ w odpowiedzi na skargę. Jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego jest zawarta w art. 16 k.p.a. zasada trwałości ostatecznych decyzji administracyjnych. Zasada ta jest związana z konstytucyjną zasadą ochrony praw słusznie nabytych, stanowiącą element konstrukcji demokratycznego państwa prawnego. Przepis art. 180 § 1 k.p.a. stanowi, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych stosuje się przepisy kodeksu, chyba, ze przepisy dotyczące ubezpieczeń ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach. Zgodnie z art. 52 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tj. Dz. U. 2019. 299 ze zm. dalej ustawa u.s.r.) w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis art. 83a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje możliwość ponownego ustalenia prawa lub zobowiązania stwierdzonego decyzją ostateczną Zakładu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawnione okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie (art. 83a ust. 1). Stosownie do art. 83 ust. 2 u.s.u.s. decyzje ostateczne Zakładu, od których nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu przez Zakład uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach określonych w przepisach k.p.a. Ustawa wprowadza zatem możliwość weryfikacji wydanych decyzji ostatecznych w trybach nadzwyczajnych, czyli pozwala na zastosowanie instytucji procesowych przewidzianych w k.p.a., których zastosowanie umożliwia dokonanie uchylenia, zmiany lub unieważnienia ostatecznej decyzji. Przepisy k.p.a. w art. 154 i 155 przewidują możliwość wyeliminowania lub zmiany decyzji ostatecznych, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa (art. 154 k.p.a.) oraz w przypadku, gdy strona nabyła prawa, a zachodzi konieczność takiej zmiany, decyzja może być uchylona lub zmieniona za zgodą strony przez organ, który ją wydał, jeżeli przepisy szczególne nie sprzeciwiają się uchyleniu, zmianie, a przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. NSA w wyroku z 14 czerwca 2016 r. sygn. akt II OSK 2468/14 (dostępny, jak i powołane orzeczenia na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), wyraził pogląd, który sąd orzekający podziela, że decyzja po upływie zastrzeżonego w niej terminu nie określa już sytuacji prawnej jej adresata w znaczeniu przyznania mu uprawnienia lub nałożenia obowiązku i niemożliwa staje się jej zmiana przy zastosowaniu art. 155 kpa. Zawarte w tym przepisie sformułowanie "decyzja ostateczna na mocy której strona nabyła prawo" oznacza że określone w decyzji uprawnienie lub obowiązek musi być określone decyzją (kształtować sytuację strony) w dacie dokonywania jej zmiany. Nie można uchylić lub zmienić decyzji w sytuacji, gdy z uwagi na upływ terminu nastąpiło jej wygaśnięcie. Taka decyzja bowiem nie kształtuje już sytuacji prawnej strony. Celem unormowania zawartego w art. 155 kpa jest zniesienie, zawężenie, rozszerzenie lub zmodyfikowanie praw i obowiązków. Takie działanie jest możliwe wyłącznie w odniesieniu do tych praw i obowiązków które w chwili dokonywania zmiany określa (kształtuje, tworzy) decyzja administracyjna, bo to właśnie owa decyzja jest źródłem prawa lub obowiązku podlegającego zmianie lub uchyleniu. Przepis art. 155 kpa ma zastosowanie do takich decyzji, które nie zostały jeszcze "skonsumowane", a zatem takich, których cel nie został jeszcze całkowicie zrealizowany (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 września 2012 r., sygn. akt I GSK 1429/11). Zmiana decyzji ostatecznej o rozłożeniu należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne rolników na raty była konsekwencją wniosku skarżącej o wyłączenie we wskazanych okresach z ubezpieczenia z uwagi na wykonywanie pracy za granicą i zwrot nadpłaconych składek oraz wydania przez organ [...] decyzji o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników we wskazanych w decyzji okresach. Nie jest sporne pomiędzy stronami, przyznaje to organ w odpowiedzi na skargę, że decyzja z [...], została w całości, zgodnie z wynikającym z niej harmonogramem spłat, zrealizowana. Potwierdza to treść załącznika do zaskarżonej decyzji z [...]. Decyzja, której przedmiotem było rozłożenie należności na raty, w związku ze spłatą w ustalonych terminach należności nie kształtuje już praw i obowiązków strony, które mogą być zmienione. Zmiana decyzji, która została w całości zrealizowana, z uwagi na upływ terminu i zrealizowanie celu w niej określonego nie jest dopuszczalna. Podkreślić należy, że strona obejmując wnioskiem zwrot nienależnie opłaconych składek, nie wnosiła ani też nie wyrażała zgody na zmianę decyzji z [...], o rozłożeniu należności na raty. Powyższe oznacza, że w sprawie będącej przedmiotem rozpatrzenia wystąpiła przesłanka bezprzedmiotowości o której mowa w art. 105 § 1 k.p.a. Organ dokonał zmiany decyzji o rozłożeniu należności na raty, która wygasła na skutek spłaty należności. W dacie wydania zaskarżonej decyzji nie istniał stosunek prawny, który mógł być kształtowany w drodze decyzji, co oznacza, że organ z przyczyn faktycznych i prawnych nie był uprawniony do merytorycznego rozstrzygnięcia w przedmiocie zmiany decyzji. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego, o której stanowi art. 105 § 1 k.p.a., oznacza, że brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego a wobec tego nie można wydać decyzji załatwiającej sprawę przez rozstrzygnięcie jej co do istoty. W takiej sytuacji organ administracji publicznej nie powinien wszczynać postępowania a wszczęte umorzyć jako bezprzedmiotowe. Rozstrzygając sprawę co do istoty, dokonując korekty układu ratalnego, który w całości został zrealizowany i zadłużenie po stronie zobowiązanej nie istnieje organ naruszył art. 155 k.p.a w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik. Z powyższych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy p.p.s.a uchylił zaskarżoną decyzję. Na podstawie art. 145 § 3 ustawy p.p.s.a. umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie w sprawie zmiany decyzji.