I SA/Ke 224/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Danuta Kuchta, Sędzia WSA Ewa Rojek, Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2018 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) decyzją z [...] r. nr [...] rozpatrując wniosek S. B. z 31 października 2017 r. w sprawie umorzenia zadłużenia na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 2 kwartału 2007 r. do 3 kwartału 2017 r. w kwocie 10.747,80 zł postanowił odmówić umorzenia całości zadłużenia. W uzasadnieniu wskazano, że wykonując wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 22 lutego 2018 r. ponownie przeanalizowano akta sprawy oraz zgromadzony w toku postępowania materiał dowodowy. Ustalono, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni 3,07 ha fizyczne, co stanowi 4,25 ha przeliczeniowe. Z tego tytułu podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy. Podleganie ubezpieczeniu nakłada na każdego rolnika obowiązek regulowania składek ubezpieczeniowych w myśl przepisów wynikających z art. 4 i 40 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Z informacji przesłanej przez Urząd Gminy w S. wynika, że dłużnik reguluje zobowiązania z tytułu podatku rolnego. Z kolei z informacji uzyskanej z Ośrodka Pomocy Społecznej w S.wynika, że dwukrotnie otrzymał świadczenie pieniężne w lutym i marcu 2017 r. w łącznej kwocie 170 zł. Podczas wizytacji 16 kwietnia 2018 r. ustalono, że wnioskodawca na posiadanym areale uprawia 1 ha sadu jabłoniowego oraz 1,50 ha moreli. Z protokołu sporządzonego podczas wizytacji wynika ponadto, że prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, z której nie uzyskuje dochodu. Fakt ten został potwierdzony przez Urząd Skarbowy w S.. Na posesji znajduje się dom drewniany parterowy pokryty częściowo blachą trapezową do kapitalnego remontu. W budynku brak gazu, łazienki oraz centralnego ogrzewania. Wnioskodawca nie posiada sprzętu rolniczego. Jest właścicielem samochodu dostawczego Mercedes. Z przedłożonych przez stronę oświadczeń wynika, że jej sytuacja jest "skandaliczna i strona nie ma żadnych dochodów i wydatków", mieszka w "rozpadającym się domu", ponownie prosi o umorzenie zaległości na ubezpieczenie społeczne rolników, ponieważ chce się oddłużyć i normalnie płacić składki. Nadmienił również, że aby normalnie funkcjonować chciałby zaciągnąć kredyty. Wnioskodawca nie dołączył przy tym żadnych dokumentów potwierdzających trudną sytuację materialną. W związku z tym organ stwierdził, że brak jest możliwości ustalenia obecnej sytuacji finansowej strony. Organ wskazał, że w okresach, gdy występowały przesłanki do udzielenia ulgi w spłacie zadłużenia, zawieszał postępowania egzekucyjnego oraz udzielał ulg w formie układów ratalnych. Decyzją z 30 kwietnia 2008 r. udzielono ulgi w formie rozłożenia zadłużenia na raty za okres od 4 kwartału 2001 r. do 4 kwartału 2007 r. Z uwagi na brak wpłat układ ratalny został zerwany 24 stycznia 2011 r. W dniu 23 sierpnia 2011 r. do Urzędu Skarbowego w S. zostały skierowane tytuły wykonawcze nr 85 i 86/2011 obejmujące zadłużenie za okres od 4 kwartału 2005 r. do 4 kwartału 2007 r. Tytuł wykonawczy nr 85 został zrealizowany 20 lutego 2017 r. natomiast w dalszym ciągu toczy się postępowanie o wyegzekwowanie części zadłużenia z tytułu wykonawczego nr 86/2011, tj. zaległości za okres od 2 kwartału 2007 r. do 4 kwartału 2007 r. Decyzją z 17 marca 2015 r. udzielono ulgi w formie rozłożenia zadłużenia za okres od 1 października 2005 r. do 31 marca 2015 r. na 50 rat oraz zwieszono postępowanie egzekucyjne na czas trwania układu ratalnego. Jednak z uwagi na brak wpłat układ ratalny został zerwany w 25 maja 2015 r. oraz wznowiono postępowanie egzekucyjne. Decyzją z 9 marca 2017 r. ponownie udzielono ulgi w formie rozłożenia zadłużenia za okres od 1 kwietnia 2007 r. do 31 marca 2017 r. na 36 rat oraz ponownie zawieszono postępowanie egzekucyjne. Pomimo, że po raz kolejny udzielono ulgi w formie układu ratalnego dłużnik nie podjął spłaty zadłużenia, co spowodowało zerwanie układu ratalnego oraz odwieszenie postępowania egzekucyjnego. Organ wskazał na art. 41 b ustawy o ubezpieczeniu społecznemu rolników (Dz.U.2017.2336), z którego wynika, że okolicznością zawieszającą bieg terminu przedawnienia jest podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek oraz podjęcie decyzji o rozłożeniu należności na raty. Biorąc powyższe pod uwagę oraz fakt, że trzykrotnie udzielono stronie ulgi w postaci układu ratalnego przesunięciu uległ termin przedawnienia składek objętych układem ratalnym. Ponadto należność za okres 2 kw. 2007 do 4 kw. 2007 jest aktualnie dochodzona w trybie egzekucji administracyjnej i termin jej przedawnienia uległ zawieszeniu. Ponadto Sąd Rejonowy w S. dokonał w księdze wieczystej wnioskodawcy wpisu hipoteki 3 grudnia 2012 r. zabezpieczając należność wobec KRUS za okres od 4 kwartału 2005 r. do drugiego kwartału 2012 r., a w 2014 r. za okres od 2012.3/07 do 2014.2/06. W tym zakresie organ wskazał na art. 41 b ust. 2 u.s.u.s. w świetle, którego nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Jednocześnie organ wskazał, że przedawnieniu uległa należność za okres od 2012.3/07 do 2012.3/09 - 27 grudnia 2017 r. oraz należność za okres od 2012.4/10 do 2012.4/12 – 29 marca 2018 r. Organ ustalił ponadto, że szacunkowa wartość użytków rolnych całego gospodarstwa rolnego strony, wyliczona na podstawie ceny zakupu/sprzedaży użytków rolnych w II kwartale 2017 r. obowiązującą od 2 października 2017 r. dla województwa świętokrzyskiego, zaczerpnięta ze strony Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, wynosi łącznie 102.938,12 zł. Organ przyznał, że dochodowość gospodarstwa rolnego strony jest niezadawalająca. W ocenie organu nie oznacza to jednak, że sytuacja strony jest wyjątkowo trudna i stwarza zagrożenie bytu lub zdrowia, a uregulowanie należności składkowych zagrażałoby egzystencji strony. Podstawę prawną m.in. umorzenia składek stanowi art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.s.u.s. Biorąc pod uwagę argumenty wnioskodawcy, całość zebranego materiału dowodowego w sprawie oraz fakt, że nie udokumentował żadnych zdarzeń losowych, które miałyby wpływ na pogorszenie jego sytuacji materialnej organ postanowił jak w sentencji decyzji. Na powyższą decyzję S. B. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Podniósł, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją i stwierdził, że jest ona dla niego krzywdząca. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz.U.2017.2188) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.2018.1302 ze zm.), określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" ustawy p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. "b"), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c"). Ocena legalności zaskarżonej decyzji wymaga uwzględnienia, że sprawa była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wyrokiem z 22 lutego 2018 r. sygn. akt I SA/Ke 26/18, Sąd ten uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie Prezesa KRUS, w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od II kwartału 2007 r. do III kwartału 2017 r. Sąd wskazał m.in., że w postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności organ jest zobligowany z urzędu wykazać prawidłowo kwotę należności z tytułu składek, której dotyczy wniosek, bowiem umorzenie tej właśnie konkretnej kwoty stanowi przedmiot postępowania, a przedmiot taki musi być jednoznacznie i prawidłowo określony. Nie jest bowiem możliwe umorzenie należności, które nie istnieją. Sąd stwierdził, że w kontrolowanej sprawie brak takich ustaleń. Wskazał ponadto, że wykładnia art. 41 b ust. 2 u.u.s.r. powinna zostać dokonana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12 (Dz.U.2013.1313) zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej. Mając na uwadze stanowisko przedstawione w ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego WSA w Kielcach stwierdził, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości skarżącego nie wyklucza przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności biegnie na zasadach ogólnych. Zatem przepis art. 41 b ust. 2 u.u.s.r. nie może stanowić podstawy prawnej do ustalenia, że nie uległy przedawnieniu należności zabezpieczone hipoteką w okolicznościach rozpoznawanej sprawy. Wskazania co do dalszego postępowania zawarte w wyroku WSA w Kielcach z 22 lutego 2018 r. obejmowały dokonanie ustaleń w zakresie należności z tytułu składek będących przedmiotem postępowania, przy uwzględnieniu terminów przedawnienia oraz okoliczności, które mogą mieć wpływ na bieg terminu przedawnienia. Organ zobowiązany został ponadto do uwzględnienia przestawionej przez Sąd wykładni prawa art. 41 b ust. 2 u.u.s.r. W przypadku stwierdzenia, że istnieją należności, które nie uległy przedawnieniu Sąd zobowiązał organ do dokonania ustaleń w zakresie rodzaju i wysokości wydatków ponoszonych przez skarżącego, a także relacji pomiędzy tymi wydatkami, a uzyskiwanymi dochodami. W związku z powyższym kontrolując zaskarżoną decyzję zachodzi konieczność zastosowania art. 153 ustawy p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy rozumieć sąd o prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego oraz kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych i wskazanie kierunku, w którym winno zmierzać przyszłe postępowanie (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012 r., s. 397 uw. 1, 2; M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz, w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011 r., s. 544, Nb 1-3). Przepis art. 153 ustawy p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związani. Uregulowanie zawarte w art. 153 ustawy p.p.s.a. oznacza, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, bo jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie. Z kolei, związanie samego sądu administracyjnego, w rozumieniu art. 153 ustawy p.p.s.a. oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, które są sprzeczne z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się organu administracji publicznej do wskazań w zakresie dalszego postępowania (por. wyroki NSA z 21 marca 2014 r., sygn. akt I GSK 534/12 i 15 stycznia 2014 r., sygn. akt II GSK 1762/12 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Podsumowując, zarówno organy administracyjne, których działanie lub bezczynność było przedmiotem skargi, jak i sąd orzekający w sprawie, ilekroć dana sprawa będzie ponownie przez nie rozpoznawana, będą związane oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu tegoż sądu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy prawa, na podstawie których sąd orzekał. W tak zakreślonych ramach prawnych sprawy Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie albowiem ocena legalności zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ odwoławczy nie wykonał w sposób prawidłowy zaleceń WSA w Kielcach co do dalszego postępowania w sprawie, czym naruszył przepis art. 153 p.p.s.a., a co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Sądu, organ przede wszystkim nie wykazał czy kwota należności z tytułu składek, której dotyczył wniosek o umorzenie, istnieje. Innymi słowy nie wykazał czy objęte rozstrzygnięciem kwoty nie uległy przedawnieniu. Istnieją przy tym uzasadnione wątpliwości, co do istnienia przynajmniej części zaległości, o których umorzenie wnioskował skarżący, z powodu ich przedawnienia. Przedmiot postępowania obejmuje bowiem zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników począwszy od II kwartału 2007 r. Organ wprawdzie podjął próbę dokonania takich ustaleń, to jednak w ocenie Sądu, dokonana przez organ analiza w tym zakresie jest ogólna i lakoniczna i nie poddaje się kontroli Sądu. W uzasadnieniu decyzji organ powołał okoliczności mające wpływ na bieg terminu przedawnienia przez jego zawieszenie, tj. podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony (art. 41 b ust. 5 u.u.s.r.), podjęcie decyzji o rozłożeniu należności na raty (art. 41 b ust. 3 u.u.s.r.). Stwierdził ponadto, że trzykrotnie udzielano stronie ulgi w postaci układu ratalnego i przesunięciu uległ termin przedawnienia. Organ nie przedstawił jednak szczegółowej analizy ustaleń w zakresie biegu terminu przedawnienia należności składkowych w odniesieniu do należności za poszczególne kwartały. Nie wiadomo jak konkretnie ww. okoliczności wpłynęły na przesunięcie terminu przedawnienia należności, tj. o ile termin ten został przesunięty i w jakiej konkretnej dacie upływał termin przedawnienia należności za poszczególne okresy rozliczeniowe. W takiej sytuacji stwierdzenie organu, że na koncie zobowiązanego przedawnieniu uległa jedynie należność za okres za okres od 2012.3/07 do 2012.3/09 i od 2012.4/10 do 2012.4/12 należy uznać arbitralne. Dokonywanie szczegółowej analizy w zakresie biegu terminu przedawnienia należności składkowych nie jest natomiast rolą Sądu. Dokonanie takiej analizy przez Sąd skutkowałoby dokonaniem w spornym zakresie ustaleń przez Sąd za organ, co jest niedopuszczalne. Z treści zaskarżonej decyzji wynika ponadto, że organ uznaje sporne należności, do drugiego kwartału 2014 r., za nieprzedawnione z uwagi na ich zabezpieczenie hipoteką. Odnosząc się do powyższego należy stwierdzić, że w tym zakresie organ również nie wypełnił zaleceń Sądu zawartych w wyroku z 22 lutego 2018 r. sygn. akt I SA/Ke 26/18. Jak już wyżej wskazano bowiem wytyczne Sądu obejmowały uwzględnienie przez organ, dokonanej przez Sąd wykładni art. 41 b ust. 2 u.u.s.r., wskazującego m.in., że należności zabezpieczone hipotecznie nie przedawniają się, w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12. Tak dokonana wykładnia sprowadza się do konkluzji, że przepis art. 41 b ust. 2 u.u.s.r. nie może stanowić podstawy prawnej do ustalenia, że nie uległy przedawnieniu należności zabezpieczone hipoteką. W konsekwencji opierając ustalenia w zakresie przedawnienia należności będących przedmiotem wniosku o umorzenie na regulacji z art. 41 b ust. 2 u.u.s.r. organ naruszył art. 153 ustawy p.p.s.a. W świetle wytycznych Sądu zawartych w wyroku z 22 lutego 2018 r. organ zobowiązany był ponadto, w sytuacji stwierdzenia, że należności istnieją, do dokonania ustaleń w zakresie rodzaju i wysokości wydatków ponoszonych przez skarżącego, a także relacji pomiędzy tymi wydatkami, a uzyskiwanymi dochodami. Organ natomiast ponownie rozpoznając sprawę, pomimo stwierdzenia, że należności składkowe nie uległy przedawnieniu, nie dokonał ustaleń w powyższym zakresie. Usprawiedliwieniem powyższego nie jest brak współpracy zobowiązanego z organem i jego stwierdzenie, że nie osiąga dochodów i nie ponosi wydatków. Organ pominął przede wszystkim kwestię podstawowych wydatków związanych z codzienną egzystencją skarżącego w tym wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego czy wydatków na żywność. Fakt, że skarżący koszów tych nie określił ani we wniosku o umorzenie, ani później w toku postępowania nie oznacza, że takowych nie ponosi. W ocenie Sądu zasady doświadczenia życiowego nakazują uznać, że są one niezbędne dla normalnego funkcjonowania człowieka. Okolicznością powszechnie znaną jest bowiem konieczność ponoszenia podstawowych wydatków związanych z zaspakajaniem niezbędnych potrzeb życiowych, w tym przede wszystkim wydatków na żywność. Ponadto jakkolwiek postępowanie w sprawie umorzenia należności jest inicjowane wnioskiem zobowiązanego i w jego interesie leży podanie do wiadomości organów rozpatrujących wniosek wszystkich okoliczności sprawy przemawiających za zrezygnowaniem z należności, to organy nie są zwolnione, w sytuacji, kiedy dane przedstawione przez wnioskującego o ich umorzenie są niekompletne od podjęcia działań zmierzających do ustalenia okoliczności istotnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. W niniejszej sprawie organ takich działań nie podjął. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, iż Sąd w uzasadnieniu wyroku z 22 lutego 2018r. podał, iż wnioskodawca wskazywał, że jego sytuacja nie zmieniła się i jest coraz cięższa. Oznaczało to zdaniem Sądu, że punktem odniesienia przy ocenie sytuacji materialnej skarżącego winny być informacje jakimi organ dysponował przy rozpatrywaniu wcześniejszego wniosku skarżącego. Powyższe również skutkuje stwierdzeniem naruszenia przez organ art. 153 ustawy p.p.s.a., albowiem informacje te organ przywołał dopiero w odpowiedzi na skargę (k. 4 akt sądowych). Ponownie rozpoznając sprawę organ zastosuje się do wszystkich wytycznych, które zostały zawarte w wyroku WSA w Kielcach z 22 lutego 2018 r. sygn. akt I SA/Ke 26/18, tak aby nie naruszyć art. 153 ustawy p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze Sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy p.p.s.a. uwzględnił skargę i uchylił zaskarżoną decyzję.